Адыгеим зэлъашIэрэ ипартийнэ ыкIи икъэралыгъо IофышIэшхуа­гъэу, революционерэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые къызыхъугъэр илъэси 140-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ Iэнэ хъураеу «Основатель государственности» зыфаIуагъэр АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ щызэхащэгъагъ. [caption id="attachment_134444" align="aligncenter" width="678"] А. Iэшъын.[/caption] Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх гу­манитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм ыкIи Адыгэ къэралыгъо университетым яшIэныгъэлэжьхэр, колледжхэм ащеджэхэрэр, тхылъеджапIэм иIофышIэхэр. Iэнэ хъураер Iахьищэу зэхэтыгъ: тхылъ къэгъэлъэгъонэу «Основатель государственности» зыфиIоу Ш. У. Хьахъуратэм ищыIэныгъэ фэгъэхьыгъагъэр; Адыгэ телевидением ивидеофильмэу «У истоков государственности Адыгеи» цIыфхэр егъэплъыгъэнхэр ыкIи темэ шъхьаIэу «Значение личности в истории и роль Ш. У. Хакурате в создании и становлении государственности Адыгеи» къиIотыкIыгъэныр. Iэнэ хъураер шIуфэс гущыIэ кIэкIкIэ къызэIуихыгъ Лъэпкъ тхылъеджапIэм иIофышIэу Кучмэз Аминэт. Илъэпкъ паекIэ зышъхьамысыжьэу зафэу лэ­жьагъэмэ Ш. У. Хьахъуратэр зэращыщыгъэр ащ къыIотагъ. Ащ пыдзагъэу тхылъеджапIэм ибиблиограф шъхьаIэу Александр Данильченкэм мэфэкI къэгъэлъэгъонэу къагъэхьазырыгъэм щигъэгъозагъэх, Хьахъуратэм ищыIэныгъэ адыгэ лъэп­къым щыIэкIэшIу фыхэхыгъэным, къэралыгъо лъапсэ Адыгеим егъэгъотыгъэным ишъыпкъэу зэрэдэлэжьагъэр хигъэунэфыкIыгъ. МэкIаим тет тхылъ зэфэшъхьафыбэхэм къаIуатэрэм, ахэр анахьэу адыгэхэм гъогу нэфынэр хахынымкIэ зишIуагъэ къэкIогъэ лъэныкъохэр зыщыгъэунэфыгъэхэу зэрэщытым Данильченкэм пстэуми анаIэ тыраригъэдзагъ. Шъыпкъэгъэ ин зыхэлъэу, иадыгэ лъэпкъ фишIэрэр шIомакIэу адыгэ революционерэу Хьахъуратэр зэрэщыIагъэр тхыгъэ IэубытыпIэхэр ышIызэ ащ къыIотагъ. Мыпшъыжь IофшIэкIошхоу, цIыфхэр зилъапIэу ыкIи адыгэ лъэпкъым шъхьафит щыIакIэр егъэгъотыгъэным Шыхьанчэрые ищыIэныгъэ зэрэщытэу зэрэфигъэшъошагъэр, еджэгъэгъэсагъэу зэрэщытыгъэр, дунэееплъыкIэ хэхыгъэ зэриIагъэр, иполитикэ шIошI-еплъыкIэхэр сыдигъуи зафэу Адыгэ автоном хэкум изэIукIэшхохэм, ипленумхэм, игъэзет-журналхэм, анахьэу журналэу «Революция и горец», къызэращыриIоты-кIыщтыгъэхэр кIигъэтхъыгъ. Адыгэ лъэпкъыми Ш. Хьахъуратэр лъэшэу илъэпIагъ. [caption id="attachment_134445" align="aligncenter" width="800"] А. Iэшъын.[/caption] ГущыIэр лъигъэкIотагъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, АРИГИ-м тарихъымкIэ иотдел ипащэу Ацумыжъ Казбек. Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые шIоу ылэжьыгъэр, лъэпкъыр гъогу зафэ тещэгъэнымкIэ, щыIэ­кIэ-псэукIэшIум къыфэщэгъэнымкIэ ышIагъэр кIэзыгъэ гори имыIэу къыхэутыжьыгъэныр, то­ми 3 хъоу къыдэгъэкIыгъэныр игъоу зэрилъэгъурэр ащ къыIуагъ. ЩыIэныгъэм сыдигъуи хьилэгъэ-зэфэнчъагъэр къызэребэкIырэр, ауми, шъыпкъэр сыдигъуи къызэрэчIэщыжьырэр къыхигъэщыгъ. Адыгэ хэкумкIэ апэрэ пащэу ар зэрэщытыгъэр, Адыгэ хэку исполкомым зэдырагъаштэу гъогогъуи 8 зэрэхадзыжьыгъэр шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ ин зэрэфашIыщтыгъэм ищысэу ылъытагъ. Видеофильмэу Адыгэ телевидением щытырахыгъэм Iэнэ хъураем хэлажьэхэрэр еплъыгъэх. Адыгеим икъэралыгъо гъэ­псыкIэ ылъапсэ щытыгъэ лIы Iушым ищыIэныгъэ ыкIи иIоф­шIэкIагъэр ащ кIэкIэу къыщи­Iо­тыкIыгъ. ЗыкIэрысыгъэ Iэнэ­шхор, ипхъэнтIэкIу цIыфышхом инэпэ­еплъхэу Лъэпкъ музеим къызэрэщагъэгъунэхэрэр къаIотагъ. Фильмым хэлэжьагъ шIэныгъэлэжьэу Пэнэшъу Аскэр. ЦIыф хые зафэр, зигъашIэ илъэпкъ фэзгъэшъошагъэр ипкIыкIынэу зэрэщымытыр, къиным пэшIуе­кIозэ Ш. Хьахъуратэм адыгэхэм щыIэкIэ лъапсэр зэрафигъэпсыгъэр ащ къыIотагъ. Ш. Хьахъуратэм исаугъэт тикъэлэ шъхьа­Iэу Мыекъуапэ изы гупчэу къэ­лэ вокзалым дэжь зэрэщагъэуцугъэр зэIукIэм хэлажьэ­хэрэм игъо шъыпкъэу алъэ­гъугъ. Iэнэ хъураем хэлэжьагъэх АКъУ-м тарихъымкIэ ифакультет идеканэу, тарихъ шIэны­гъэхэмкIэ докторэу ПэкIэшхо Нурбый, АР-м иврачхэм яобществэ итхьа­матэу, врач-урологэу Сихъу Евгений, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм инаучнэ Iофы­шIэу Агъыржьанэкъо Симхъан. Ветеранхэм я Мыекъопэ къэлэ Совет ипащэ игуадзэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, АКъУ-м икIэлэегъаджэу Нэджыкъо Схьатбый гущыIэ кIэкI къышIыгъ. Ш. У. Хьахъуратэм ищыIэныгъэ, адыгэхэр шIункIым къыхэщыгъэнхэмкIэ зэрэзышъхьамысыжьыгъэр, кабинетым исэу зэрэщымысы­щтыгъэр, Адыгеир зэфэдэкIэ къызэрэзэпикIухьажьыгъэр ащ хигъэунэфыкIыгъ. ЦIыфхэм ягу­мэкI-гукIаехэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр зэришIэщтыгъэхэр, охътэ кIэкIым Адыгеим мышIэныгъэр щагъэкIодын зэралъэ­кIыгъэр ыкIи колхоз щыIакIэр зэрэщызэтырагъэуцуагъэм лъэ­шэу яшIуагъэ къызэрэкIуагъэр къыIуагъ. [caption id="attachment_134446" align="aligncenter" width="800"] А. Iэшъын.[/caption] Лъэпкъ тарихъ-культурнэ кIэ­ным и Фондэу «КIэн» зыфи­Iорэм игъэцэкIэкIо пащэу Чэмышъо Гъазый ичIыпIэгъу лIы гъэсагъэу, адыгэ лъэпкъым ­шIур хьалэлэу фэзылэжьыгъэм ышъхьэ къырыкIуагъэм, зыщымы­Iэжь уж имыхьакъкIэ зэрэдэзе­кIуа­гъэхэр, игугъу амышIыжьэу, пед­техникуми, урами ыцIэкIэ зэджагъэхэм атырахыжьхи, ыпсэ зэрэрыджэгугъэхэр къы­Iуагъ. Ау уахътэ тешIи, хэти ичIыпIэ зэригъотыжьыгъэр, цIыф хыер ипкIыкIынэу, бгъэкIодынэу зэрэщымытыр ащ ищысэу ылъытагъ. Адыгэ лъэпкъ тарихъым Ш. Хьахъуратэм чIыпIэ хэхыгъэ щыфэшIыгъэн зэрэфаем Iэнэ хъураем хэлэжьагъэхэм дырагъэштагъ. Хьахъуратэр революционерышхуагъ, Адыгэ хэкум иапэрэ секретарыгъ. Хьахъурэтэ Шы­хьанчэрые мэлылъфэгъум и 28-м (жъоныгъуакIэм и 10-м), 1883-рэ илъэсым къуаджэу Хьащтыку къыщыхъугъ. 1898-рэ илъэсым Шапсыгъэ училищэу Пэнэхэс къыщызэIуахыгъагъэм еджэныр щыригъэжьагъ, ар къызеухым, Пшызэ дзэ-фельдшер еджапIэу Екатеринодар дэ­тым щеджагъ. Илъэс 20 ыныбжьэу революцие IофшIэнышхом фе­жьагъ, РКП (б)-м 1920-рэ илъэ­сым щегъэжьагъэу хэтыгъ. Граж­дан заом ыкIи Совет хабзэр Пшызэ зыща­гъэуцугъэм ауж Хьахъуратэр ишъыпкъэу лъэпкъ хъызмэтым изэтегъэ­псыхьажьын фежьагъ. 1922-рэ илъэсым Черкес (Адыгэ) автоном хэкур щыIэ хъугъэ, хэку исполкомым иапэрэ тхьаматэу щытыгъ, Адыгэ хэкум и ВКП (б) икомитет иапэрэ секретарыгъ. 1938-рэ илъэсым чъэпыогъум и 5-м Москва Кремлым исы­мэджэщ идунай щихъожьыгъ, чъэпыогъум и 10-м къалэу Краснодар щагъэтIылъыгъ. ­Адыгэ лъэпкъым ыкъо кIасэ зыщеджэгъэ фельдшер-мамыку еджапIэм, къалэм изы урам ыцIэ афэусыгъэнэу къэлэ Советым унашъо ышIыгъагъ. Ау зыщымыIэжьым тешIэгъэшхо щымыIэу, 1938-рэ илъэсым, Ш. У. Хьахъуратэр я 9-рэ хэку партийнэ конференцием щаумысыгъагъ, «пый IофшIэныр» ышIэщтыгъэу аIуи. Джащыгъум гъэшIоныгъэ хэлъэу зыщагъэтIылъыгъэгъэ чIыпIэри агъэкIодыгъагъ, ыцIэкIэ зэджэгъэхэ урамхэри нэмыкIыцIэкIэ зэбла­хъужьыгъагъэх. Охътабэ тешIэжьыгъэу Ш. У. Хьахъуратэр аухыижьыгъ ыкIи тыгъэгъазэм ыкIэм, 1967-рэ илъэсым къыщыкIэдзагъэу ыцIэ раIо хъужьыгъэ. Къалэхэу Краснодар, Мыекъуапэ иурамхэм ащыщхэм ыцIэ ахьы, ыпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, республикэм икъэлэ шъхьаIэ саугъэт щыфагъэуцугъ. Тарихъыр — гъозэпIэ ин, анахьэу ар етIани лъэпкъым ышъхьэ къырыкIуагъэр къизы­IотыкIэу щытмэ. Мамырыкъо Нуриет.