Рассказ кIэкI

Адыгэ къуаджэ пэпчъ дэсыр зэрэшIэ, зытэмашъхьэм тесхэр зэрэмышIэхэ хъуна?

Гощнэшхъо нанэр цIыкIуи ини ашIэщтыгъ, лъытэныгъи фыря­Iагъ. Ежьыр пIомэ, ыныбжь емылъытыгъэу, къэбзэ-лъэбзэ зэкIэгъэчэрэзыхьэгъагъ — иунэ­кIи, ищыгъынкIи, итеплъэ-гъэпсыкIэкIи. Сыдми, къоджэдэсхэм къахэщыщтыгъ. ЫIэ зынэсыгъэм сыд щыщыми ут тедзагъэм фэдагъ. Ищагу ренэу къабзэу пхъэнкIыхьэгъагъэ, ихэтэ чъыгчIэгъ кIэнкIэ щыбгъэчъэнэу укъэбзыхьэгъагъэ, ичыиф унэ цIыкIу пIонышъ, пшысэ теплъагъ: етIэфыпс шхъонтIэ кIыфыбзэ егъэшъогъэ зэпытэу, ылъапсэ лъэгэ хьазырэу ятIэкIэ дахэу пыикIыгъэу (кIэпхын кофтэ зэпылъ щалъагъэм фэдэу), къамылышъхьэр арымэ, пэIо зэкIэшIыхьагъэу шыгу Iэтыгъагъ. Шъхьаныгъупчъэ цIыкIуитIури, щагупчъэ закъоу къаготыри сурэтшIыгъэм фэдагъ, щыми анэIу къыблэм фэгъэзэгъагъ. Гощнашхъо изэкъуагъэми, зэрэ­чылэу фэгумэкIыщтыгъ, джащ фэдэ охътагъ а зэманыр. Iа­хьыл-лыщыщи, унэ­къо­щи, гъунэгъуи, шхын стыр е кIэщыгъо горэ ашIыгъэу ханыщтыгъэп, бэрэскэшхо къэс тыгъэкъохьагъу зэрэ­хъоу жъамэри зэкIэми агъэути фахьыщтыгъ. А заулэр сыдэущтэуи фэкIэщыгъоу ышхыныгъа? Ау хэбзэ шIыкIэ пстэумэ ясэжьыгъэу ыкIи язэщыгъагъэщтын, ыдэжь уIухьа­гъэу анахь IэшIур, кIэщыгъор фэпхьыгъэкIи, къыуиIошхон щыIагъэп… Унэм икIошъэнти, такъикъкIэ къыунэкIыщтыгъ, шхэным зэремыгугъурэр къэпшIэнэу, Iэпс-лъэ­псыгъ. Арыми зы шэн Iэежъ горэ ащи хэлъыгъ, ощх къещхыгъэба, ицокъэ е калош нэз макIэу ушIоигъэба, цIыкIу-цIыкIоу къуа­джэм зэтырахырэ псынэ­шхо шъоум дэжь къэкIонти, ащ ыIупэ щитхьакIыщтыгъ. ЕтIани ар еIэбэхыщтыгъэп, мэкIэ-макIэу, зы лъакъом адрэр щихъозэ, IэкIэ нэмысэу ыукъэбзыщтыгъ.

Чэщым удэу быбырэр цIыфхэм ашIэ, ар амышIэ хъуна — ягопагъэп, ау зи афеIощтыгъэп. Ипкъыгъо-лэгъу хьазыр нэнэ­жъэу Мерэм нахь хэзагъэу, ыгъэдаIоу, нэфэIо хьазырыгъэти, къаIуи-Iожьи хэмылъэу, чылэр псы зыщешъоу, тэмэшъхьэшхом тесхэм псы зэрахырэ псынэ Iупэр лъэ­къопылъхьэ тхьакIыпIэ ымы­шIынэу елъэIугъ. РиIуагъэр зэримыгуапэр къыхэщэу, Iэлъэныкъо бэщ шъхьатIумэмкIэ ыпашъхьэ илъ мыжъо жъгъэйхэр зэ­Iуидз-зэIуидзи, гущыIэ къымыIоу кIожьыгъэ.

Мерэми игъунэгъу ныом ыгу егъужьи, сыд хъугъэу псынэр ыгъэкощынкIи, гущыIэ римыIо­жьынэу унэшъо пытэ зыфи­шIыжьыгъ, ежь ипсынкIэгъэ-нэфаIо къегоожьыгъэу щысыгъ.

А мафэр джащ фэдэу кIуагъэ ыкIи текIыгъ, нэмыкI мэфаби ащ къыкIэлъыкIуагъ. НэнэжъитIури зэлъихьэхэу, зэлъыкIохэу зэрэщытыгъ, сабыйхэп ныIа, тIуми защэIагъ, къызхагъэщыгъэп.

Аузэ гъэмафэри къэсыгъ, фэбэшхо къэхъугъ. Гопэ-гочэ­гъугъ, жъоркъыгъ. Щэджэгъоуж уае хъущтыми хэти егуцафэщтыгъэп, ау бэдзэогъур къызихьагъэм ыуж ощхыцэ щыIагъэпти, къоджэдэсхэр ашIуабэ шIэу уаем ежэщтыгъэх. Тхьэр гукIэгъушI, зэрелъэIугъэхэр зэхихыгъэм фэдэу, дахэу ошхышхо сыхьатым къехъурэ къещхыгъ, уашъори къызэIуихыжьи, тыгъэри къыкъо­кIыжьыгъ, жьы шъэбэ IэшIоу къылъэсрэр Iум дэткIухьэщтыгъ.

Дунэе нэф дахэм псэ зыпытыр фэщагъэба! Гощнэшхъо нанэри тIэкIу тезэкIухьэ шIоигъуагъэщтын, зэтегъэупкIэпкIы­хьажьыгъэу, шъхьац фыжьыбзэри макIэу шъхьэтехъо Iупэм къычIэщэу, бэщыр зыкIигъакъозэ чэу нэзым къырекIокIыгъ, икалош чэндж жъыу псынжъ тIэ­кIу-шъокIоу къынэсыгъэм ымыгъэгупсэфэу. Мерэм дэжь нэмысэу псынэIум къыщыуцугъ. Псылъэ­бэнэ жъгъэйхэр тыдэкIи хъоигъэ, ау псынэм дэжь ахэр нахь щыкъэбзагъэх. Зэрихабзэу, мэкIэ-макIэу, зы лъакъом адрэр щихъоу уцугъэ, егугъупэ шIошIызэ, кIэцIэнлъыкIыгъ, бэщыр къы­IэкIэзи, зэпэзэладжэу псынэм ныо «хэшыкIыгъэр» ифагъ.

«ГуIэрэр къурэм етхъо» аIоба, псынэкъуаом пылъ щалъэмкIэ къэтхъогъагъэщтын, ау инасып къыхьыгъэп… Ау цэф щэлъэ­еутэкI мэкъэшхом нысакIэр унэм къыригъэлъэтыгъ, куо макъэри къеIугъ.

— А мам, мам, Тхьэм тигъэу­нэхъуи, нэнэцIыкIур арыба ар зымакъэр, (Гощнашхъо ары нысэр зэреджэрэр) тхьамыкIэр псынэм ифагъэми сшIэрэп, ыIуи, нысэр жьы къыIумыкIыжьэу псынэмкIэ ечъэжьагъ. Мерэми инысэ ыуж ихьагъ, ау щхым зэлъиубытыгъэшъ, дунаим ыIони, ышIэни зи тетыжьэп.

— А гущэ есIогъагъ, — ерагъэу къеIо Мерэм, сабый хъу­жьыгъэу зэтеутэу мэщхы.

МыдыкIэ нысэм ылъэкI къыгъэнагъэп. «О мардж!», — ыIуи джагъэ, псынэкъуаор псынкIэу къызэрищалIи, гуIэзэ псынэм рищэягъ, амал горэ иIэмэ, зыкъыпишIэнэу нанэм елъэIугъ… Мыщ дэжьым къэсыгъэ хъулъфыгъэхэми лъэоир кIапсэкIэ радзыхи, нэрэ-псэрэкIэ Гощнашхъо псынэм къырахыжьыгъ.

Пытэ хьазырыгъэу къычIэкIын, чIым къызэрэтеуцожьэу, щытхэм ныор афеплъэкIыгъ. Мерэм зещыIэ фэдэми щхым зэрэзэIитхъыщтыгъэр лъэгъугъоягъэп, арыти дысэу фидзыгъ:

— А делэ щхыкIэр егъашIэм Рэд ягуащэ хэлъ, — ыIуи нэнэжъ Гощнашхъо IукIыжьыгъ. Упсаоу укъэнагъэмэ Iофэп аIуи, цIыфхэри гумэкIыжьыгъэхэп.

МыдыкIэ Мерэмэу нысэм ыгъэмысагъэм зэрилъэкIэу зи­ухыижьыщтыгъ:

— Гощнашхъо гущэ ежь илажьэкIэ утын къызфихьыжьыгъэми, — ыIощтыгъ ащ, — тинасып ытхьэлагъэпышъ, ау сэ щхынкIэ сигъэтхъэжьыгъ. Джары псынэIур кIуапIэ умышIы зыкIесIогъагъэр. Ифагъэми, къи­кIыжьыгъэшъ, орэгушIо! Шыкур!

Мамырыкъо Нуриет.