Адыгеим пынджыр щаушэтызэ къыщагъэкIынэу зыщырагъэжьагъэр илъэс 75-рэ мэхъу.

[caption id="attachment_133706" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

Тиреспубликэ апэдэдэ пындж зыщыхалъхьэгъагъэр 1948-рэ илъэсыр ары. ТичIыгухэм мы лэжьыгъэр къызэращыкIыщтыр аушэтынэу Тэхъутэмыкъое районым пынджлэжьыпIитIу, чек зэрэтшIэхэрэр, гектаритф нахьыбэ мыхъоу, щагъэпси апхъы­гъагъ. Арышъ, мэкъуогъум и 5-м илъэс 75-рэ мэхъу анахь зэлъашIэрэ крупэхэм ащыщэу тиIанэхэм бэрэ къа­техьэрэ пынджыр тирес­публикэ къыщагъэкIынэу зыщырагъэжьагъэр.

Тэхъутэмыкъое районым ичIыгухэм мы культурэр зэрашта­гъэм ишыхьат, нэмыкI муниципальнэ образованиехэм ягъэпшагъэмэ, непи анахьыбэу ащ къы­зэрэщагъэкIырэр. ПстэумкIи гектар мини 6-м ехъу яI, ягъунэгъу Пшызэ шъолъырым ичIыгулэжьхэм анахь мыдэеу лэжьыгъэ бэгъуагъи илъэс къэс къырахыжьы. ГущыIэм пае, мыгъэ гектар 5720-рэ халъхьагъ.­

«Пындж къэгъэкIынымрэ кIэлэцIыкIум ипIунрэ зэфэдэх»

Тэхъутэмыкъое районым ипынджлэжьэу Уджыхъу Аскэр мы мафэхэм тыIукIагъ. Ащ иIофшIэн хэшIыкIышхо фыриI пIоми, макIэу къэIуагъэ хъущт. КъыгъэшIагъэм инахьыбэр мы культурэм ритыгъ. Мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Пшызэ шъолъыр наукэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу, мэкъу­мэщ хъызмэтымкIэ Адыгеим ыкIи Краснодар краим язаслуженнэ IофышIэу, къэралыгъо тын зэфэшъхьафхэмкIэ мызэу, мытIоу къыхагъэщыгъэ Ас­кэр Чэрымэ ыкъор илъэс 50 фэдиз хъугъэу пынджым фэлажьэ. Ащ щыщэу илъэс 44-м мы культурэм зыщыпылъхэ научнэ-ушэтыпIэ институтэу Краснодар дэтым Iоф щишIагъ. Ежь къызэриIуагъэу, Совет хабзэм илъэхъан ригъажьи, демократхэм ялъэхъан ыухыгъ.

Непэ Уджыхъу Аскэр ыкъо­хэр, Альбертрэ Азмэтрэ, игъу­сэхэу пындж елэжьы. ЖъоныгъокIэ мазэм ыкIэхэм адэжь яхъызмэтшIапIэ тызеблагъэм, пхъэщтыгъэх, тызэрэщыгъуазэмкIэ, мыгъэ агъэнэфагъэр халъхьэгъах. Аскэр офисым тыщы­IукIагъ.

— Сэ хъызмэтшIапIэм Iофэу щызэшIуахыхэрэм ахэсшIыхьэрэ щыIэп, сынаучнэ упчIэжьэгъу ныIэп, — ыIуагъ щхызэ.

Ащ фэдиз илъэсхэр пынджым езытыгъэу, IофшIэгъабэ зиIэ тым ишIуагъэу къакIорэр къыдэплъытэмэ, «ахэсшIыхьэрэ щыIэпыр» мэкIэ дэдэу къэIуагъэу зэрэщытыр нафэ мэхъу. Нэужыми къэнэфагъ, ар ежь ышъхьэкIэ гъэхъагъэу иIэхэм, Iофэу ышIагъэм къатегущыIэныр зэримыкIасэр, ау пынджлэжьыным пылъ къэбарыр игуапэу къытфиIотагъ.

ШIэныгъэлэжьым игукъэкIыжьхэр

Аскэр джыри цIыкIу дэдагъ пынджыр Тэхъутэмыкъое районым къызырахьэм, ау кIэлэ Iэтахъо хъугъагъ ежь зыщыщ шапсыгъэхэм халъхьанэу зы­рагъажьэм. Арышъ, ынитIукIэ ылъэгъугъэу къышIэжьырэр бэ.

— Тарихъым къызэрэхэнэ­жьыгъэмкIэ, къэзэкъхэм апэу адыгэхэм пынджыр къагъэкIы­нэу ыуж ихьэгъагъэх, — къе­Iуатэ ащ. — «Культура риса в Адыгее» зыфиIорэ тхылъэу Шэуджэн Асхьад сыригъусэу къыдэдгъэкIыгъэм тарихъ шIэныгъэлэжьхэм ар къаIотэжьэу ит. Кавказ заом ыпэкIэ Тыркуем къыращи, апхъыгъагъэу ары зэраIорэр, ау уахътэм къызэригъэлъэгъуагъэмкIэ, ащыгъум мы культурэм зырагъэушъомбгъушъугъагъэп. 1957 — 1958-рэ илъэсхэм адэжь Тэхъутэмыкъое районым ис шапсыгъэхэр мы культурэм зыфежьагъэхэр. ­Адыгэу пынджыр бэу къыгъэ­кIынэу апэ ыуж ихьагъэхэр ахэр ары. Совхозэу Хьахъура­тэм ыцIэ зыхьырэм щашIэгъагъ. Ащыгъум пынджлэжьыным фе­джагъэ зыпари щыIагъэп. Къэсэ­шIэжьы, хэшIыкI зэрэфырямыIэм къыхэкIэу, «бзамэ» зы­фатIорэ уц шIоимрэ пынджымрэ зэрэзэхамышIыкIыщтыгъэр. Хъулъфыгъэу ащ фагъэзагъэхэр чэщи, мафи шъофым исхэу, псэу чекым кIэгъэхъуагъэм лъыплъэ­щтыгъэх.

А лъэхъаным чIыгъэшIоу пын­джым ищыкIагъэхэр зэрэщымыIагъэхэр, уц шIойхэм зэрэщаухъумэщтыр зэрамышIэщтыгъэр нафэ. Аскэр къызэриIотэ­жьырэмкIэ, бзамэр къызыхэ­кIыкIэ, ащ псыр кIагъахъоти уц шIоим Iуданэ пашIэзэ къыха­лъэшъущтыгъ. Бзамэм ылъапсэу къэнагъэр зычIэкIуадэкIэ псыр кIагъэчъыжьыти, пынджыр къы­хэкIыщтыгъ.

Пындж чекхэм псыр акIагъэ­хъоным е акIагъэчъыжьыным пае шым пхъэIашэр пышIагъэу, псым лъапцIэу хэтхэу, кэнаухэр датIыкIыщтыгъэх. НэмыкI лэжьыгъэхэр зэрэрапхъырэ се­ялкэхэмкIэ пынджыри раутыщтыгъ. Аскэр къызэриIуагъэмкIэ, ащ сантиметритIу фэдизкIэ чIыгум чылапхъэр хегъахьэ, куоу хэлъ хъугъэ пынджыр къыхэмыкIынкIэ щынагъо.

[caption id="attachment_133705" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

ЗэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэр

— Пынджлэжьыным зэхъокIыныгъэу фэхъугъэр бэ, — къы­Iуагъ Аскэр. — Чылэпхъэ лъэп­­къыкIэ зэфэшъхьафыбэ щыIэ хъугъэр, уичIыгу екIущтыр, ом зэхъокIыныгъэу фэхъухэрэм яягъэ зэмыкIыщтыр къыхэпхын плъэкIыщт. IофшIэнхэр къэз-гъэ­псынкIэрэ техникэри хъои, лабо­раториехэр IэпыIэгъушхо мэ­хъух, технологиери ыпэ лъы­кIотагъ. А зэпстэумэ яшIуагъэ­кIэ, Совет хабзэм илъэхъан на­хьи нахьыбэу лэжьыгъэ къи­тхыжьы хъугъэ.

Непэ пынджым пылъхэм амалэу яIэхэм, кIэу щыIэны­гъэм къыхэхьагъэхэм, шъэфэу мы лъэныкъом хэлъхэм афэгъэхьыгъэу Аскэр бэ къытфиIо­тагъэр.

— Пындж къэгъэкIынымрэ кIэлэцIыкIум ипIунрэ зэфэдэх, — ыIуагъ шIэныгъэлэжьым. — ЩыIэныгъэм амалыкIэхэр бэу къыздихьыгъэхэми, мы культурэм ыуж уитыныр, лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэпхьыжьыныр псынкIэп. Сабыим унэ теплъэ­хъукIмэ, уфэмысакъмэ зыгорэ къыщышIыным ищынагъо зэрэщыIэм фэд, пынджым ренэу улъымыплъэмэ, игъом епшIылIэн фаер блэбгъэкIымэ, зэрэпшIо­кIодыщтыр, чIэнагъэ зэрэуигъэ­шIыщтыр зи арэп.

ГухэкIми, «перестройкэр» хэгъэгум къызехьэм зэтыри­гъэзыгъэхэм ащыщэу къиныбэ палъагъозэ зэтырагъэуцогъэ пынджлэжьыныр Адыгеим къы­щызэтеуцогъагъ. Краснодар краеу гектар мини 140-рэ фэдиз пындж зылэжьыщтыгъэми мэкIэ дэд къыфэнэгъагъэр.

Апэу ыуж ихьажьыгъэх

Уахътэ зытешIэм ыуж, 1989-рэ илъэсым, Адыгеим апэу мы культурэм ыуж щихьажьыгъэхэр Уджыхъу Аскэррэ ышхэмрэ. Ащыгъум ежь джыри институтым Iутыгъ.

— Гектар 75-кIэ едгъэжьэ­гъагъ, — ыгу къэкIыжьы ащ. — БэшIагъэу амылэжьыжьэу, къамылым зэлъикIугъэ чекхэр дгъэкъэбзэжьхи пынджыр хэтлъхьэгъагъ. Гербицидхэр гъо-тыгъоягъэх, чIыгъэшIухэмкIи Iоф­хэр ащ тетыгъ. НэIуасэу сиIэ­хэмрэ илъэсыбэхэм шIэ­ныгъэу зэзгъэгъотыгъэмрэ нэ-мыкI зы­пари тIэкIэлъыгъэп. Арэу щытми, «Iоф мыублэм блэ хэс» аIуагъ адыгэмэ, зытыушъом­бгъушъугъ, зыхэдгъэхъуагъ. «Ли­дер» ыцIагъэр чылэпхъакIэу апэ хэтлъхьэгъагъэм. Ар институтэу сызщылажьэрэм къыщаугупшысыгъэхэм ащыщыгъ. Гер­бицидхэр тымыгъэфедэхэу, зы гектарым, гурытымкIэ лъыта­гъэу, центнер 40 къитхыгъагъ.

Аущтэу илъэс заулэрэ Iоф ашIагъэу, Iофхэр зызэтырагъэу­цохэм зэшищыр зэхэкIхи, шъхьадж ежь ихъызмэтшIапIэ ыгъэпсыгъ. Аскэррэ икIалэхэмрэ яхъызмэтшIапIэ «ЧIыгулэжь» зэреджагъэхэр. ШIэныгъэхэмкIэ доктор хъуным пае диссертациеу къыухъумагъэр чIыгулэ­жьыныр ары зыфэгъэхьыгъа­гъэр. А цIэр хъызмэтшIапIэми фиусыжьыгъ.

Непэ пынджлэжьыпIэу гектар 600 яI. Ащ ипроцент 62,5-р ары алэжьырэр, адрэ къанэрэм севооборотым пае зырагъэгъэ­псэфы. Аскэр къызэриIуагъэмкIэ, гъэрекIо пындж гектар 423-рэ апхъыгъагъ, зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 52,2-рэ къырахыгъ. Мыгъэ гектар 378-рэ халъхьагъ.

— Севооборот умышIэу лэ­жьыгъэ тэрэз къипхыжьыщтэп, — къыхигъэщыгъ Аскэр. — Ащ фэшI чекхэм загъэпсэфын фае, ау нэкIэу щыбгъэтхэми хъущтэп, цIырау къарыкIэщт, псы щыу­гъэр чIы чIэгъымкIэ къакIэхьащт, ар пынджэу щыбгъэтIысхьэрэм егоощт. Арышъ, нэмыкI культурэ горэ къыщыбгъэкIын фае. НахьыпэкIэ люцернэ щашIэ­щтыгъ, джы былымыхъо фермэхэр макIэ зэрэхъугъэхэм къыхэкIэу, ар федэнчъэ хъугъэ. Джэнч лъэпкъ горэ къибгъакIэмэ зэкIэмэ анахьышIу.

[caption id="attachment_133704" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

Ощххэм агъэохъугъэхэми…

БлэкIыгъэ жъоныгъокIэ мазэм тызэкIом пхъэныр лъагъэ­кIуатэщтыгъ. Мы илъэсым ощх­хэм агъэохъухи, гужъуагъэу фежьагъэхэу ары Аскэр къы­зэриIогъагъэр. Джы тызэрэ­щыгъуазэмкIэ, пынджым ихэлъхьан аухыгъ.

«Рапан», «Каурис», «Наутилус», «Полевик» зыцIэ чылэпхъэ лъэпкъхэр ары раутыгъэхэр. Ахэр пынджлэжьыным пылъ институтым къыугупшысыгъэхэм ащыщых. Ежьхэм аушэтыхи, ячIыгу нахь къекIухэу къыхахыгъэх. Ом зэхъокIыныгъэу фэхъу­хэрэми ахэр ыгъэкIодыхэрэп, мэфи 110 — 115-кIэ къыхэкIых.

— «Элитнэ» зыфаIорэ чы­лэпхъакIэхэр илъэс къэс етэутых, — ыIуагъ Аскэр. — Ахэм къарытхыжьырэр ары къэкIорэгъым хатлъхьэрэр. Мары мыгъэ тонн 25-рэ къэтщэфыгъ, ащ хэтхыжьынышъ къыкIэлъыкIорэ илъэсым тпхъыщт. Ахэр «Рапан-2» ыкIи «Каурис» зыфи­Iохэрэр ары. Техникэу пынджлэжьыным ищыкIагъэр зэкIэ тIэкIэлъ, лэжьыгъэр зычIэлъыщт IыгъыпIэхэри тиIэх. Банкхэм чIыфэ къаIытымыхэу тэпсэушъу. Ау мыщ дэжьым къыщыхэзгъэщымэ сшIоигъор къэралыгъом ишIушIагъэ ащ зэрэхэлъыр ары. ГущыIэм пае, техникэ рытщэфынэу грант къытитыгъ, мылъкоу пынджлэжьыным хатлъхьэ­рэм иIахь горэм субсидиекIэ къырегъэгъэзэжьы… Ахэр лъэшэу къытшъхьапэх. Ащ тетэу къыддемыIэщтыгъэхэмэ, чIыфэ хэмытэу тылэжьэшъущтыгъа­гъэп.

«ЧIыгулэжьым» нэбгыри­пшIымэ IофшIэпIэ чIыпIэ илъэс псаум къареты, пынджым ­ихэлъхьагъу, иIухыжьыгъо уахътэхэм ащ фэдиз етIани къы­рагъэблагъэ.

[caption id="attachment_133703" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

«Гум пыкIырэр пэкIэжьы»

Уджыхъу Аскэр гупыкIышхо иIэу, цIыфхэм ишIуагъэ зэра­ригъэкIырэмкIэ мы районым щызэлъашIэ. Ежь ащ игугъу зыпари къытфишIыгъэп, бэрэ тызэгущыIэми къыхигъэщыгъэп, нэужым тшIэжьыгъэ. Хэгъэгу зэошхом иветеранхэм, зигъот макIэхэм ренэу зэрадеIэрэм имызакъоу, икъоджэ гупсэу Псэйтыку изэтегъэпсыхьани, Iо­фыгъо зэфэшъхьафэу щыIэныгъэм къыздихьыхэрэм ядэ­гъэзыжьыни иIахьышхо ахелъхьэ. Былымышъхьэхэр ыIыгъхэу, быслъымэн мэфэкIхэм лыр егощы, нэмыкIэу къылэжьырэми къоджэдэсхэр хегъафэх.

А зэпстэумэ анэмыкIэу, Сирием къикIыжьи Адыгеим къэзгъэзэжьыгъэ унагъоу, къызэраIуагъэмкIэ, Исхьакъ алъэ­къуацIэр, Псэйтыку дэсхэм ащыщ ипшъашъэу Москва ще­джэрэ Сарэ илъэс заулэ хъугъэу дэIэпыIэ.

ХэкIыпIэ пстэури агъэфедэзэ

Аскэр ышнахьыкIэу Адам ихъызмэтшIапIи мы мафэм тыщыIагъ.

— Мы тыздэщыт чIыпIэр пынджлэжьыпIагъэу, ау абгы­нэжьыгъагъ. ЗэпстэумкIи гектар 360-рэ зэрэхъурэр, — къе­Iуатэ ащ. — Ащ щыщэу 100 фэдизыр къамылым зэлъикIу­гъагъ. Сипхъорэлъфэгъумрэ сэррэ апэ гектар 80 етыутыгъ, нэужым гербицидхэмкIэ тебэнзэ къамылыр дгъэкIоди, тылэ­жьырэр гектари 120-рэ тшIыгъэ, етIанэ зэкIэ 360-р зэлъытыу­бытыгъ.

[caption id="attachment_133702" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

НэмыкI чIыпIэ щылъэуи гектари 120-рэ алэжьы. Адам къызэриIуагъэмкIэ, ащ ызыныкъор цIыфхэм япаих, адрэр къэралыгъо чIыгоу ыгъэфедэнэу муниципальнэ образованием къыритыжьыгъэхэм ащыщ.

ГъэрекIо гектар 480-р апхъы­гъагъ, ау къытыгъэм ыгъэрэ­загъэхэп. ГурытымкIэ лъыта­гъэу, центнер 45 — 47-р ежьхэмкIэ макIэ, сыда пIомэ, 70-м кIагъа­хьэу къырахыжьы.

Рамыутыгъэу, ежь-ежьырэу къыхэкIырэ пынджым, «дикий рис» зы­фа­Iорэр ары, иягъэ къэкIуагъ.

Ащ ебэныгъуаеу ары Адам къызэриIуагъэр. Ар халъхьэгъэ пынджым нахь псынкIэу къы­хэкIы, нахьыбэуи къеты. Гербицидэу уц шIойхэм зэрябэныхэрэми мы пындж лъэпкъыр ыгъэкIодырэп, игъо зыхъукIэ пэтэкъужьышъ, къызхэкIыгъэм хэтэкъожьы. КIымафэр мыдэеу къызэпечы, чъыIэм иягъэ екIырэп, мыл техъуагъэми ыгъэкIодырэп, етIанэ гъатхэм къыхэ­кIыжьы.

[caption id="attachment_133701" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

ХэкIыпIэу иIэр пынджлэ­жьыпIэм зебгъэгъэпсэфынышъ, «дикий рисым» пэшIуекIорэ IофшIэнхэр епшIылIэнхэр ары.

— Чекым псы итэгъахъошъ, джа пындж лъэпкъыр къыхетэгъэфы, — къеIуатэ Адам. —Нэужым «раундап» зыфаIорэ гербицидым ехьщырыр, «гербицид сплошного действия» тызэреджэрэр, хэтэтакъо, етIанэ дисккIэ тырэкIожьы. Джа зэ­пстэумэ ауж ныIэп пынджэу хаплъхьэрэм лэжьыгъэ бэгъуагъэ, зы гектарым центнер 60 — 70-рэ къикIэу къызыуиты- рэр. «Дикий рисым» щэIэгъэ-шхо зэриIэм къыхэкIэу, гъэм гъогогъуитIо псыр идгъахъоуи къыхэкIы.

Пынджым илэжьын къины къэзышIыхэрэм ащыщ чекхэм якууагъэкIэ зэфэдиз шIыгъэнхэр. Адам къызэрэтфиIотагъэмкIэ, пынджым псыр зэфэдизэу шъхьащытын фае, джащыгъум зэныбжьэу къыхэкIыщт. Куоу псым чIэты зыхъукIэ, дэеу къы­хэкIы е лэжьыгъэм идэгъугъэ лъэшэу къыщэкIэ.

— Чекхэр иных, гектар 17 фэдиз зэрылъхэр ахэтых. Ахэр зэщизы пшIыным «планирование» тызэреджэрэр. Ащ фе­джагъэу, ищыкIэгъэ оборудованиер зыIыгъ специалист къебгъэблэгъэнышъ, зэщизы ебгъэшIын фае. Ар лъапIэу къыдэкIы, зы гектарым сомэ мин 20-м къыщымыкIэу тефэ. Ау мыщ фэдэ Iофыгъо зэрэщыIэм мэ­къу-мэщымкIэ министрэр щыгъуазэу хэкIыпIэхэм ауж итышъ, IэпыIэгъу къытфэхъунхэу гугъа­пIэ щыI, — къыIуагъ Адам.

Мыгъэ гектар 280-р халъ­хьагъ, 200-м зырагъэгъэпсэ­фыщт. Ощххэм апкъ къикIыкIэ гужъуагъэх. Арэу щытми, охътэ кIэкIым къыхэкIыным ыкIи игъо хъуным тегъэпсыхьэгъэ чылэпхъэ лъэпкъэу апхъыгъэхэм яшIуагъэкIэ ялэжьыгъэ игъом зэрэIуахыжьыщтым яцыхьэ телъ. «Рапан», «Исток» зыфиIохэрэр ары мыгъэ халъхьагъэхэр.

Пынджым дэлажьэрэ шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтыр ары ахэр къэзыугупшысыгъэхэр. Илъэс пчъагъэ хъугъэу ащ ихъыз­мэтшIапIэ «элитнэкIэ» алъытэрэ чылапхъэхэр къы­щащэфых. Ар анахь цыхьэшIэгъоу алъытэ.

[caption id="attachment_133700" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

— Илъэс IофшIагъэхэм опы­тэу къыуатыгъэр бгъэфедэзэ чылэпхъэ дэгъур къыхэохы, — къыIуагъ ащ. — Чекхэр зэфэшъхьафых, шъхьадж къе­кIущтыр тыхэукъомэ дгъэтэрэзыжьзэ тэр-тэрэу зэдгъэшIагъ. ЧылэпхъакIэхэр тэушэтхэшъ, тичIыгухэм къямыкIурэр хэтэгъэкIы.

Техникэу ящыкIагъэр зэкIэ яI. IэкIыбым къыщашIыгъэу ахэм тIу ныIэп ахэтыр. Арышъ, Урысыем имыныбджэгъу къэралыгъохэм санкциеу къыпагъохыгъэхэм яягъэ къякIырэп. Лэжьыгъэу Iуахыжьырэр зычIалъхьащт гъэтIылъыпIэхэри квадрат метрэ 4700-рэ хъоу агъэпсыгъ, чылапхъэ ашIыщтыр зычIэлъыщтыри, техникэр зы­чIэтырэ бгъагъэхэри шъхьафэу яIэх.

— Къэралыгъори къыддеIэ, — еIо Адам. — ГущыIэм пае, мары мы илъэсым кольчато-­шпоровэ катокэу тщэфыгъэм ыуасэ ипроцент 30-р къытатыжьыгъ. Ащ чIыгоу дискыр зэрыкIуагъэр еубэжьышъ, занкIэ ешIы. Пынджыр псынкIэу къыхэкIынымкIэ ишIогъэшхо къэ­кIо. Джащ фэдэу элитнэ чылэпхъакIэу тщэфыхэрэм апае субсидие къытфэкIожьы, нэмыкI IэпыIэгъухэри дгъэфедэнхэ амал тиI. Пынджым макIэп пэIухьэрэр. Арышъ, къыбдеIэ-­хэмэ сыдигъокIи гуапэ.

Адыгеим ипынджлэжьхэм мыгъэ пындж гектар мини 7-м ехъу халъхьагъ. Тэхъутэмыкъое, Теуцожь, Красногвардейскэ ыкIи Шэуджэн районхэм яхъызмэтшIэпIэ 36-рэ мы культурэм икъэгъэкIын пылъ. Пынджыр цIыфхэм нахьыбэу агъэфедэхэ­рэм ащыщ, Iофым хэшIыкI фы­зиIэхэм къызэраIорэмкIэ, ащ сыдигъокIи осэ ин иIэщт.

Непэ республикэм зы гек­тарым, гурытымкIэ лъытагъэу, цент­нер 50 — 52-рэ къыщыра­хыжьы. АР-м и ЛIышъхьэ илъэ­сищ благъэм ар 65-м нэгъэсыгъэнэу пшъэрылъ къыгъэуцугъ. Ар гъэцэкIэгъэным фэшI шIыкIэу агъэфедэхэрэр зэблахъущтых, пынджлэжьыпIэхэр агъэкIэжьыщтых. Мы проектхэр пхыры­щыгъэнхэм пае АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къэралыгъо IэпыIэгъум фытегъэпсы­хьэгъэ программэхэм заригъэу­шъомбгъущт.

ХЪУТ Нэфсэт. Сурэтхэр: Iэшъынэ Аслъан.