«Сэ къызэрэсщыхъурэмкIэ, а кIэлэегъаджэм шIэныгъэу къыситыгъэ закъомкIэ, лъэшэу сыдемыгугъужьэу, сынэхэр упIыцIа­гъэ­­хэу зыкI къэралыгъо ушэтынхэр стынхэ слъэкIыщтыгъ» КIэлэеджакIоу ригъэджагъэхэм ащыщ

КIэлэегъаджэм сабыйхэр ригъаджэ­хэрэ къодыеп, ахэр щыIэныгъэр зыфэдэм щегъэгъуазэх. Наукэр зы чIыпIэ итэп, арышъ, зисэнэхьат фэшъыпкъэ кIэлэ­егъаджэми ишIэныгъэхэм ахегъэхъо зэпыт. Арэущтэу уздэмылэжьэжьмэ, кIэлэеджакIохэм о уачIыпIэ интернетыр къыхахыщт.

Джащ фэдэ кIэлэегъаджэу, чэщи мафи Iоф зыдэзышIэжьэу, хэхъоныгъэхэр зы­шIыхэрэм ащыщ сыкъызтегущыIэщтыр.

Тэхъутэмыкъуае щыпсэухэрэ Едыдж Заурбэчрэ Саретрэ яунагъо пшъэшъищ къихъухьагъ. НахьыжъитIумэ медицинэ Iофым зырапхыгъ, анахьыкIэу Сими а сэнэхьатыр ары янэ фигъэшъошэгъа­гъэр, ау пшъэшъэжъыем инеущрэ мафэ нэмыкIэу ылъэгъущтыгъ. ИцIыкIугъом къы­щегъэжьагъэу, ежь шIу ылъэгъугъэ кIэлэегъаджэм зыпишIыжьызэ унэм щы­джэгущтыгъ, «кIэлэегъадж-кIэлэеджакIо» джэгукIэр зэкIэмэ анахь кIасэу къыхи­хыгъагъ. Тэхъутэмыкъое еджапIэр ащ къызеухым, Адыгэ къэралыгъо университетым физикэмрэ хьисапымрэ яфакультет чIэхьагъ, я 3-рэ курсым нэсыгъэу Краснодар дэт Пшызэ къэралыгъо университетым еджэныр щыпидзэжьыгъ ыкIи физикэмкIэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр ащ щызэригъэгъотыгъ. Апшъэрэ гъэсэныгъэ иIэу щытыгъэми, ащ лъыпытэу икъоджэ гупсэ дэт еджапIэм исэнэхьат рылэжьэнэу чIыпIэ щигъотыгъэп, вожатэ шъхьаIэу IофшIэныр ригъэ­жьагъ, ар зыхъугъэр 1994-рэ илъэсыр ары. КIэлэцIыкIумэ жабзэ къадигъотыгъэу, ипредмет хэшIыкIышхо фыриIэу щытыти, ар псынкIэу иIофшIэгъухэм аштагъ.

Дэеу еджэрэ сабыймэ янэ-ятэмэ жабзэ къадамыгъотэу, къин адалъэгъоу зыIохэрэр щыIэх, ар Симэ егъэшIагъо.

— СшIэрэп адрэхэм яIоф изытет, сэ ны-тыхэу къыстефагъэхэр зэкIэ дышъэх. Сыд фэдэрэ Iоф есымыгъэжьагъэми, ахэр ренэу сиIэпыIэгъух. Ежьхэми яшIоигъоныгъэхэр къысаIощтыгъ, сэри ясIо­рэр ахэзагъэщтыгъэ, — къыддэгощагъ Симэ Заурбэч ыпхъур. — Программэм информатикэр къызыхагъахьэм, ар хьисапым пэблагъэу алъыти, сэ язгъахьынэу къысатыгъ. Университетым тыщеджэ зэхъум компьютерым фэгъэхьыгъэ шIэныгъэхэри зэдгъэгъотыгъагъэх, ау хэу­шъхьафыкIыгъэу ащ тыфырагъэджагъэп. КIэлэцIыкIумэ компьютерым хашIыкIэу згъэсэнхэм пае, сэри куоу ар зэзгъэшIэн фэягъ, джащ пае курсхэр шъхьафэу къэсыухыжьыгъэх, ащ ыуж ныIэп а Iофым сызыфежьагъэр.

КIэлэегъэджэ ныбжьыкIэм информатикэр дэгъу дэдэу къызэрэгурыIуагъэм ыкIи ишIэныгъэхэмкIэ адэгощэн зэрилъэ­кIырэм афэшI, ар информатизациемкIэ пащэм игуадзэу загъэнафэм, иIофшIэгъухэм игъоу алъытагъ.

Симэ еджэпIэ сайтым пылъ, Iоф дешIэ, къэбарыкIэхэмкIэ мафэ къэс еушъэ. Ащ фэшъхьафэу, ежь иIэнатIэ епхыгъэу пшъэрылъыбэ дегъэцакIэ, апэ IофышIэм кIохэу, аужэу къычIэкIыжьыхэрэм ар ащыщ.

Электроннэ журналхэм ясистемэм апэу техьагъэхэм Тэхъутэмыкъое еджапIэр ахэфагъ. Ар зэрагъэпсыщтымкIэ, электроннэ дневникхэм зэрадэлэжьэщтхэмкIэ кIэлэегъаджэхэм ренэу IэпыIэгъу афэхъущтыгъэр Сим ары, ар къагурэIофэ ауж итыгъ.

ЗыкI къэралыгъо ушэтынхэр зыщатыхэрэ апэрэ мафэхэм къащегъэжьа­гъэу Едыдж Симэ техническэ къулыкъушIэу Iофым хэт. IофшIэкIо купэу зыхэтым шъхьэкIэфэныгъэ къыфашIы. Ичаныгъэ къыхагъэщы, пхъэшагъэ зыхэлъ пащэу, ау IэпыIэгъу зищыкIагъэм деIэнэу зэрэщытыр къаIо.

Егъэджэным технологиякIэхэр хэгъэ­хьэгъэнхэм Симэ дэгъоу зэрэдэлажьэрэр къеIуатэ еджапIэм ипащэу ШъонтIыжъ Саният Мухьдинэ ыпхъум.

— Симэ сыздэлажьэрэр илъэс 27-рэ хъугъэ, — къеIуатэ урысыбзэмрэ ли­те­ратурэмрэкIэ кIэлэегъаджэу Кобл Ра­зиет Хьазрэт ыпхъум. — Ар пшъэ­дэкIыжьышхо зыхэлъ цIыфэу щыт. Ежь ипредметкIэ къэмыуцоу компьютер тех­нологиехэри зэригъэшIагъ. КIэлэегъа­джэ­хэм электроннэ шIыкIэм тетэу Iоф­тхьабзэхэр рагъэкIокIын зэралъэкIырэри Симэ зэшIуихыгъэхэм ащыщ. Аттеста­цием изэхэщэни, нэмыкI Iофтхьабзэхэри Симэ хэмытэу тиеджапIэ щырагъэ­кIокIыхэрэп.

Ащ Iофэу ыгъэцакIэрэм охътабэ ештэ, ау кIэлэеджакIохэр адыгэ шэн-хабзэхэм фипIунхэм, нахьыжъхэм шъхьэкIафэ афашIэу къэтэджынхэм ар ренэу пылъ, а IофыгъошIум уахътэ къыфегъоты. ЗэлъашIэрэ философэу Конфуций игущыIэхэр щыгъупшэхэрэп: «Жъыр Iэпэ­дэлэл ымышIэу кIэр зэзгъэшIагъэр ары кIэлэегъэджэн зылъэкIыщтыр».

ЕджапIэр къэзыухыгъабэмэ Симэ шIукIэ игугъу ашIы:

Пшызэ къэралыгъо технологическэ университетым хэт инженер-техноло­гическэ колледжым иеджакIоу Шъон­тIыжъ Расул:

— Непэ Симэ Заурбэч ыпхъур еджа­пIэм ипащэ игуадзэу ары зэрэщашIэрэр, тэ теджэ зэхъум ар тикIэлэегъэджагъ ыкIи тиклассрукыгъ, ащкIэ тиIоф къикIыгъагъ. Ащ шIэныгъэу къытитыгъэхэм зэ­кIэми лъэпсэ пытэ яI. Сэ къызэрэсщы­хъу­рэмкIэ, сикIэлэегъаджэ шIэныгъэу къыситыгъэ закъомкIэ лъэшэу сыдемыгу­гъужьэу, сынэхэр упIыцIагъэхэу зыкI къэ­ралыгъо ушэтынхэр стынхэ слъэкIы­щтыгъ.

АКъУ-м ифилологие факультет истуденткэу Пэрэныкъо Саид:

— Анахь шIу тлъэгъугъэ кIэлэегъа­джэмэ Симэ Заурбэч ыпхъур ащыщ. Ар исэнэхьаткIэ зэкIэмэ апшъэ щыI. Iэпы­Iэгъу тигъэгъотэу, пшъэдэкIыжьышхо ыхьэу сыдигъокIи щытыгъ. Пхъэшагъэ зыхэлъ кIэлэегъаджэу къытщыхъущтыгъэми, ар тиныбджэгъушIоу, акъыл зы­кIэрытхырэ кIэлэегъэджагъ, иурокхэм гушхуагъэ тхэлъэу, тызэрэгъэчэфхэу такъычIэкIыжьыщтыгъ.

Ащ фэдэ гущыIэхэм кIэлэегъаджэм ыгу къаIэты, сэнэхьатэу къыхихыгъэм шъыпкъагъэ зэрэфыриIэр джыри зэ къаушыхьатыжьы.

Симэ гъэхъагъэу иIэхэр бгъэхалъхьэ ыкIи щытхъу тхылъ пчъагъэхэмкIэ хагъэунэфыкIыгъ. Урысые Федерацием ыкIи Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмкIэ яминистерствэхэм, гъэсэныгъэмкIэ район ГъэIорышIапIэм ящытхъу тхылъхэр къыратыгъэх, джащ фэдэу Адыгэ Хасэм, «Лига Мира» зыфиIорэ организацием къыхагъэщыгъ.

Унэгъо хъарзынэщыр къегъэгъунэ

ЯцIыкIугъом къыщыублагъэу илIакъо щыщхэр къиныгъоу зыпхырыкIыгъэхэр, ятэжъэу Чэхъурэ ятэшэу Юсыфрэ афэгъэхьыгъэ къэбархэр бзылъфыгъэм иса­быймэ къафеIуатэ.

Чэхъу цIыф гъэшIэгъоныгъ, ар зэуищ­мэ ахэлэжьагъ — граждан, финскэ ыкIи Хэгъэгу зэошхом. Ящэнэрэ заом зыхахьэм ащ илъэс 50 ыныбжьыгъ, я 26-рэ хэушъхьафыкIыгъэ трофейнэ батальоным хэтыгъ. Зэо ужым, 1945-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Чэхъу колхозым щылэжьагъ. Ыныбжьырэ къиныгъоу пэкIэкIыгъэмрэ ямылъытыгъэу ар ныбжьыкIэу къэлъагъощтыгъ, сэмэркъэу дахэ ышIыныр икIэсагъ ыкIи шыхэр зэригъэIорышIэхэрэмкIэ къытекIон щыIагъэп. Лев Толстоим ипроизведениекIэ фильмэу «Хождение по мукам» зыфи­Iорэр Тэхъутэмыкъуае москвичмэ щытырахы зэхъум шыу дэгъухэр ящыкIэгъагъэх, Чэхъурэ колхозым ибригадэ щылажьэхэрэм ащыщхэмрэ съемкэхэм ахагъэлэжьэгъагъэх.

Юсыф ищыIэныгъи хьылъагъэ, ар Украинэм щызэуагъ, 1943-рэ илъэсым Полтавщинэм щыхэкIодагъ. Юсыф икомандир иблагъэхэм къафигъэхьыгъэгъэ письмэм угу ыгъэузынэу щытыгъ: «Сэ сичIыпIэгъоу, Пшызэ шъолъыр щыщэу Юсыф зэрэщытыгъэм сырыпагэщтыгъ… ащ лъэшэу тихэгъэгу шIу ылъэгъущтыгъ, сырятэм фэдэу къысфыщытыгъ… Сэ ар згъэлъапIэщтыгъ…».

Илъэс пчъагъэхэр тешIэжьыгъэу Полтавщинэ щыщ кIэлэеджакIохэм Симэ иблагъэхэм письмэ къафагъахьыгъ, ащ итхэгъагъ Едыдж Юсыф зыщагъэтIы­лъыгъэ чIыпIэм зэрэфэсакъыхэрэр. БэмышIэу Симэ иIахьылхэри ащ щыIагъэх, Тэхъутэмыкъое чIыгум щыщ Iахь зыдахьи, къэм тыратэкъуагъ.

Гъожьы хъужьыгъэ письмэ тхьапэхэр, 1945-рэ илъэсым зыщыкIэтхэжьыгъэхэ красноармейскэ тхылъэу ятэжъ иягъэр, справкэхэр, гъэзет хэупкIыгъэхэр, тхы­лъэу «Книга Памяти» зыфиIорэм щыщ пычыгъохэр Симэ ТекIоныгъэм и Мафэ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр рагъэкIокIы хъумэ егъэфедэх. Джарэущтэу унэгъо хъарзынэщыр лIакъом ыпхъу кIасэ къе­гъэгъунэ.

АкIэгъу Разиет. Тэхъутэмыкъуай.