Тутынешъоным ебэныгъэнымкIэ дунэе Iоф­тхьа­бзэр илъэс къэс мы мафэм зэхащэ.

Тутын эпидемием ыкIи ащ къыхэкIырэ уз гъэтIылъыгъэхэм хьадэгъур къызэрагъэсырэм иIофыгъо анаIэ тырарагъэдзэным фэшI 1987-рэ илъэсым псауныгъэр къэухъумэгъэным- кIэ Дунэе организацием мы мафэр ыгъэнэфагъ.

Дунэе организацием къызэритырэмкIэ, зэрэдунаеу пштэмэ, нэбгырэ миллиард 1,3-рэ фэ­дизыр тутын ешъо. Илъэсым къыкIоцI тутынешъоным ыпкъ къикIыкIэ нэбгырэ миллиони 8-м ехъу малIэ. Ащ щыщэу мини 7-м ехъур мы уахътэм тутын ешъох, нэбгырэ миллион 1,2-м ехъур тутын емышъохэу, ау тутынашъохэм къагъэурэ Iугъор зыщэхэрэр ары.

2023-рэ илъэсым тутын емышъогъэным и Дунэе мафэ епхыгъэ Iофтхьабзэм зэреджагъэхэр «Выращивать продовольствие, а не табак!» Мы мафэм ипшъэрылъ шъхьаIэр псауны­гъэмкIэ тутынешъоным, тутын Iугъом зэрарэу къахьырэм анаIэ тырадзэныр, ар чIадзыжьыным къыфэщэгъэнхэр ары.

2022-рэ илъэсым тутын ешъо­хэрэм япчъагъэ Урысыем проценти 5,8-кIэ нахь макIэ щы­хъугъ, (е нэбгырэ миллион 1,4-кIэ). Зыныбжь илъэс 15-м нэсыгъэхэм ыкIи ащ шIокIыгъэ­хэм япроцент 19,2-м (нэбгырэ миллион 23-рэ фэдиз) мы шэн дэир ханэжьышъурэп. Аужырэ илъэс 20-м ныбжьыкIэхэу тутын ешъохэрэм япчъагъэ нахь макIэ хъоу фежьэгъагъ. Ау электроннэ тутынхэр ыкIи вайпхэр къы­зежьэхэм, процент 15-м ахэр агъэфедэхэу аублагъ.

Тутын ыкIи никотин зыхэлъ нэмыкI продукциехэу зэрахьы­лIэхэрэм апэшIуекIогъэным фы­тегъэпсыхьэгъэ зэкIэлъыкIорэ къэралыгъо политикэр Уры­сыем щыпхыращы. Зыныбжь имы­къу­гъэхэм вейпхэр аращэн фи­мыт­хэу 2023-рэ илъэсым мэлылъфэ­гъум и 11-м Урысыем и Къэралыгъо Думэ унашъо ыштагъ.

Вейпхэр ыкIи электроннэ тутынхэр кIэу тищыIэныгъэ къы­хэхьагъэхэм ащыщых ыкIи ахэм зэрарэу апылъыр зынэсырэр зэу ашIагъэп. Вейпым рагъэ­хъорэ зэхэгъэкIухьагъэм глицерин ыкIи пропиленгликоль хэтых. А зэхэгъэкIухьагъэр агъэплъы зыхъукIэ тутын Iугъо къы­мытэу, формальдегид зыхэт пахъэ къекIы. Экспертхэм зэра­гъэунэфыгъэмкIэ, мэIэшIу зыпыурэ тутынэу къежьагъэхэм адрэ никотин зыхэлъхэм къащамыгъакIэу псауныгъэм зэрар ин рахы. Ар тиныбжьыкIэхэм икъоу агурыгъэIогъэн фае. Джащ фэдэу экспертхэм ашIыгъэ ушэ­тынхэм къызэрагъэлъэгъуа­гъэмкIэ, тутын Iугъоу тхьабылым хахьэрэм химическэ вещество мини 4 фэдиз хэт. Ахэм адэбз узым изэмылIэужыгъоныгъэ 18 фэдиз къахэкIы.

Никотиныр щэнаут лъэш. Узэ­рылIыкIын ылъэкIыщт миллиграмм 50 — 100 фэдиз зы тутыным хэлъ. Зэ ешъогъум цIыфым ыпкъышъол никотин дози 2 — 4 хахьэ. Тутыным бэрэ ешъорэ цIыфым ащ хэлъ никотиным охътэ гъэнэфагъэкIэ гумэкIыгъоу, плъыр-стырэу ыкIи нэмыкI теубытагъэ зыхэмылъ зекIуакIэу къыхафэхэрэр тырехыхэу аIо, ау тутын емы­шъохэрэм ар зэхашIэрэп.

Тутынешъоным анахь зэрар зэрихырэр гу-лъынтфэ зэхэтыр ары. Тутыным ыпкъ къикIыкIэ ишемическэ гуузым ыкIи инфаркт миокардэр иIэным ящынагъо фэдитIукIэ нахьыбэ мэхъу. ГухэкI нахь мышIэми, бэхэм къагурыIорэп, тутын Iугъор ешъо­­рэмкIэ зэрэщынагъом фэдэу благъэу къыкIэрыт цIыфми изэ­рар зэрекIырэр. Джащ фэдэу зянэ-зятэхэр тутын ешъорэ кIэ­лэцIыкIухэри къиныгъо хэтых, мыхэм яжьыкъэщапIэхэм зэпахырэ узхэр нахьыбэрэ къаубытынхэ алъэкIы.

2022-рэ илъэсым Адыгэ Рес­публикэм ныбжь зиIэхэм азыфагу щашIыгъэ пэшIорыгъэшъ медицинэ уплъэкIунхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, зэпамыхырэ хэужъыныхьэгъэ узэу къаха­гъэщыгъэхэм (лъыкъекIокI системэм, жьы къэщэным япхы­гъэ узхэр, шъоущыгъу ыкIи адэбз узхэр) япроцент 18-м тутын­ешъоныр яушъхьагъу.

Тутынешъоныр сыд фэдэрэ уахъти чIэудзыжьыным мэхьанэ иI. ЦIыфым къеузырэ узхэр нахь макIэ хъущтых, игъашIэ нахь кIыхьэ хъущт. Тутыным ыуасэ зэрэмымакIэр пстэуми тэшIэ, ащ лъатырэ ахъщэр нэмыкI щы­кIагъэхэм, шIуагъэ къэзы-тыщт гъомылапхъэхэм якъэщэфын пэIуагъахьэмэ, нахь тэрэз.

ЩыIэх цIыфхэр ежь-ежьырэу тутыныр чIэзымыдзыжьышъу-­хэрэр. Ахэм психиатр-нарколог е психотерапевт ящыкIагъ. Гу­рытымкIэ процент 80-м нэсэу медицинэ IэпыIэгъум ишIуагъэ къэкIо.

Шъузщыпсэурэ чIыпIэм елъытыгъэу шъузэпхыгъэ IэзапIэм ипсихиатр-нарколог зы­фэжъугъэзэн шъулъэкIыщт е Адыгэ республикэ наркологическэ диспансерым (телефоныр 8(8772)-54-35-43). Тутын емышъогъэным и Дунэе мафэ къыдыхэлъытагъэу Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр рес­публикэм щызэхащагъэх.

Общественнэ псауныгъэмкIэ ыкIи медицинэ профилактикэмкIэ  Адыгэ республикэ гупчэр.