Адыгэ Республикэм и Законэу 2008-рэ илъэсым мэзаем и 13-м аштагъэу N 148-р зытетэу «ЦIыфым ифитыны­гъэхэмкIэ Уполномоченнэу Адыгэ Рес­публикэм щыIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 12-рэ статья иа 1-рэ Iахь диштэу зэфэхьысыжьыр Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм, Урысые Федерацием цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ и Уполномоченнэ, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэ, Адыгэ Республикэм и Прокурор аIэкIагъахьэ.

2022-рэ илъэсым Уполномоченнэм Iофэу ышIагъэм изэфэхьысыжь цIыфым ифитыныгъэхэмрэ ишъхьафитныгъэрэ якъэухъумэн епхыгъэ Iофыгъо анахь шъхьаIэхэм щалъыIэсыгъэх. ГъэрекIо нэбгырэ 453-мэ Уполномоченнэм зыкъыфагъэзагъ. 2021-рэ илъэ­сым егъэпшагъэмэ, процент 25-кIэ ар нахьыб.

Аппаратым нэбгырэ 221-рэ ригъэблэгъагъ. Линие плъырым ителефонкIэ нэбгырэ 48-рэ къафытеуагъ. ЫшъхьэкIэ Уполномоченнэм нэбгыри 136-рэ ригъэ­блэгъагъ.

Уполномоченнэмрэ ащ иаппаратрэ тхьаусыхэ тхылъи 108-рэ къаIукIагъ. Тхылъ пстэуми япроцент 24-рэ ар мэхъу.

Социальнэу мыухъумагъэхэр: пенсионерхэр, ветеранхэр, сэкъатыныгъэ зиIэхэр ары нахьыбэрэмкIэ Уполномоченнэмрэ ащ иаппаратрэ закъыфэзыгъэзагъэхэр. Тхылъ пстэуми япроцент 46-р ахэм къаIэкIэкIыгъ. Ахэм анэмыкIэу сабый ибэхэм, ахэр зыпIужьхэрэм, зыныбжь имыкъугъэхэм ыкIи ахэм ялIы­кIохэм, сабыибэ зэрыс унагъохэм ятхылъ 29-рэ (проценти 6,4-рэ); хьапсдэсхэмрэ ахэм яIахьылхэмрэ ятхылъ 37-рэ (проценти 8,2-рэ); IэкIыб къэралыгъохэм яцIыфхэм ятхылъ 24-рэ (проценти 5,3-рэ); дзэкъулыкъушIэхэмрэ ахэм яуна­гъохэм арысхэмрэ ятхылъ 32-рэ (проценти 7) къаIукIагъ.

Тхьаусыхэ тхылъхэм япроцент 51-р зэпхыгъагъэр цIыфхэм ясоциальнэ фитыныгъэхэр зэраукъуагъэхэр ары. ЦIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитныгъэрэ фэдитIукIэ нахьыбэу гъэрекIо аукъуагъ. Тхьаусыхэ тхылъхэм япроцент 25,2-рэ ар мэхъу.

Нымрэ кIэлэцIыкIухэмрэ къызэраухъу­мэхэрэм ымыгъэразэхэрэм фэдэ 1,5-кIэ къахэхъуагъ. Тхьаусыхэ тхылъхэм япроцент 1,5-р нэбгырэ пчъагъэмэ зэдызэхагъэуцуагъ. Ахэр зыфэгъэхьыгъэхэр псэупIэ къаратынымкIэ фитыныгъэу, мобилизацием къыхиубытагъэхэм гарантиеу яIэхэр зэраукъуагъэхэр ары.

Тхьаусыхэ тхылъхэм азыныкъом ­ехъур зэхагъэуцоныр къызыхэкIыгъэр гъэцэ­кIэкIо хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм ячIыпIэ къулыкъухэм IэнатIэхэр ащызыIыгъхэр хабзэм диштэу зэрэземы­кIуагъэхэр ары. Я 4-рэ тхьаусыхэ тхылъ пэпчъ (тхьаусыхэ тхылъ 30-р) зыпкъ къикIыгъэр чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм, тхьаусыхэ тхылъ 11-р (проценти 10,2-р) республикэм ихабзэ икъэралыгъо къулыкъухэм яIофышIэхэм унашъоу аштагъэхэм зэрамыгъэрэза­гъэхэр ары.

2022-рэ илъэсым Мыекъуапэрэ ащ къыпэблэгъэ псэупIэхэмрэ адэсхэр ары нахьыбэу Уполномоченнэм зыкъыфэзыгъэзагъэхэр. Мыекъуапэ щыщ нэбгырэ 278-мэ ятхьаусыхэ тхылъ Уполномоченнэм къыIукIагъ.

НэмыкI чIыпIэхэм тхьаусыхэ тхылъэу къарыкIыгъэр мыщ фэдиз мэхъу:

Адыгэкъал — 0 Джэджэ районым — 15 Кощхьэблэ районым — 1 Красногвардейскэ районым — 18 Мыекъопэ районым — 71 Тэхъутэмыкъое районым — 25 Теуцожь районым — 4 Шэуджэн районым — 4 Хьапсхэм — 12. Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырхэм: Астрахань хэкум — 2 Волгоград хэкум — 1 Краснодар краим — 9 Республикэу Дагъыстан — 3 Республикэу Къырым — 3 Ростов хэкум — 1 Ставрополь краим — 2 Ямало-Ненецкэ автоном хэкум — 1 Москва — 1 Санкт-Петербург — 2

ЦIыфхэм яфитыныгъэхэр, япшъэрылъхэр, правэмкIэ шапхъэхэр, хэбзэгъэуцугъэм, федеральнэ, шъолъыр программэхэм яположениехэр икъоу зэрамышIэхэрэр ары Iофыгъомэ азыныкъо нахьыбэр къызыкIэтэджыщтыгъэр.

Хэмыплъэхэу тхылъ гори къагъэнагъэп. АхэмкIэ Уполномоченнэми, ащ иаппарат иIофышIэхэми уплъэкIунхэр зэхащагъэх, къулыкъу гъэнэфагъэхэм зафагъэзагъ, цIыфхэм яIофхэр афызэхафыгъэх. ПстэумкIи закъыфэзыгъэзагъэхэм япроцент 57-мэ ялъэIу афагъэцэкIагъ.

Уполномоченнэр общественнэ совет заулэмэ ахэхьэ ыкIи ахэм яIофшIэн хэлажьэ. Ахэр — Урысые Федерацием и Следственнэ комитет Адыгэ Респуб­ликэмкIэ иследственнэ гъэIорышIапIэ къепхыгъэ общественнэ советыр, хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ щызэхэщэгъэ общественнэ советыр, щэфакIохэм яфитыныгъэхэр къызэраухъумэхэрэм лъыплъэрэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иобщественнэ совет, къэралыгъо регистрациемкIэ, кадастрэмкIэ, картографиемкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ Республикэм и ГъэIорышIапIэ щызэхэщэгъэ общественнэ советыр.

Уполномоченнэр Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум и Президиум изэхэ­сыгъоу Адыгэ Республикэм ихьыкумхэм Iофэу ашIагъэр зыщызэфахьысыжьырэм, Адыгэ Республикэм ипрокуратурэ иколлегиехэм язэхэсыгъохэм ахэлажьэ, республикэм ирайонхэм япрокурорхэм ягъусэу районым ит хьапсхэм цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ хабзэмрэ къазэращыдалъытэрэм изэгъэшIэнкIэ уплъэкIунэу зэхащэхэрэм иIахь ахешIыхьэ.

2022-рэ илъэсым социальнэ мэхьэнэ ин зиIэ Iофыгъо заулэхэмкIэ Уполномоченнэр муниципальнэ районхэмрэ къэлэ койхэмрэ япащэхэм чанэу зэрадэлэ­жьагъэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. Уполномоченнэм къэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм, гъэцэкIэкIо хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм ячIыпIэ подразделениехэм, общественнэ организацие­хэм зэдэлэжьэныгъэу адыриIэр конституционнэ фитыныгъэхэмрэ шъхьафи­тыныгъэмрэ ягъэпытэн, цIыфхэм яфитыныгъэхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэм афэIорышIэ.

Уполномоченнэр цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ шъолъырхэм яуполномоченнэхэм цIыфхэм яфитыныгъэхэм якъэу­хъумэнкIэ гъэрекIуи чанэу адэлэжьагъ. Уполномоченнэм иаппарат Ингушетием цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ и Уполномоченнэ итхыгъэ хэплъагъ. Пщыныжь языгъэхьырэ учреждением иIофышIэхэр пщыныжь ягъэхьыгъэнымкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ и ИЦ-1-м щаIыгъ М-м хэбзэнчъэу дэзекIохэу ишъхьэгъусэ зэрилъытэрэр а тхыгъэм итыгъ.

Уполномоченнэр кIэщакIо зэрэфэ­хъугъэм тетэу пщыныжь ягъэхьыгъэнымкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ Рес­публикэмкIэ и ГъэIорышIапIэ мы тхыгъэмкIэ уплъэкIунхэр зэхищэгъагъэх.

Ау М-м фэгъэхьыгъэу хэбзэгъэуцугъэр аукъуагъэу ащ къыхигъэщыгъэп.

Республикэу Армением щыщ М-м илъэIу тхылъ къыпкъырыкIызэ, Респуб­ликэу Армением щыпсэурэ цIыфхэм яфитыныгъэхэм яухъумакIоу Кристинне Григорян Адыгэ Республикэм цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ и Уполномоченнэ зыкъыфигъэзагъ. М-м ыкъоу Мыекъуапэ щыIэм хэбзэнчъэу уголовнэ, административнэ Iоф къыпаIэтыгъэу тхыгъэм итыгъ.

Уполномоченнэмрэ Адыгэ Респуб­ликэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Ми­нистерствэрэ мыщкIэ уплъэкIун зызэхащэм, М-м зеупчIыхэм нафэ къэхъугъ хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм яIофы­шIэ­хэм М-м ифитыныгъэ зэрамыукъуагъэр. Республикэу Армением щыпсэурэ цIыф­хэм яфитыныгъэхэм яухъумакIуи ащкIэ макъэ рагъэIужьыгъ.

Адыгэ Республикэм исхэм ащыщхэм ятхьаусыхэ тхылъхэу хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу иподразделениехэу Адыгэ Республикэм имытхэм аIутхэм яIофшIакIэ зэримыгъэразэхэрэм афэгъэхьыгъэхэр гъэрекIуи Уполномоченнэм къыIукIэгъагъэх.

Бзылъфыгъэу Г-м Уполномоченнэм зыкъызэрэфигъэзэгъэ тхьаусыхэ тхы­лъым итыгъ хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу Астрахань хэкумкIэ и ГъэIорышIапIэ и РОСП иIофышIэхэм зи зэрамышIэрэр ишъхьэгъусэщтыгъэм кIэлэпIупкIэр къыIыхыжьыгъэнымкIэ. Къалэу Астрахань ипрокуратурэ икъулыкъухэм, Астрахань хьыкум приставымкIэ икъулыкъухэм пчъагъэрэ бзы­лъфыгъэм зызэрафигъэзагъэр, ау зи къы­зэрэфамышIагъэр тхылъым итыгъ.

Уполномоченнэм тхьаусыхэ тхылъыр Астрахань хэкум ипрокурор фигъэхьыгъ. Хьыкум приставхэм якъулыкъу кIэлэпIупкIэр язымытырэ хъулъфыгъэм Iоф зыщишIэрэ чIыпIэр ыгъэунэфыгъ, чIыфэу ащ телъыр зэрэзытыригъэкIыжьыщт шIыкIэр къыгъотыгъ.

Уполномоченнэм Iофэу ышIэрэм, цIыфхэм яфитыныгъэхэр зыпкъ игъэуцо­жьыгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу зэрафэхъурэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр интернет-сайт зэфэшъхьафхэм, республикэ гъэзетхэу «Советскэ Адыгеим», «Адыгэ макъэм» гъэрекIуи къарыхьагъэх.

Республикэ телевидением ирепортаж заулэмэ, республикэм иучреждениехэу гъэсэныгъэ языгъэгъотыхэрэм ащыкIогъэ правовой урокхэми Уполномоченнэр ахэлэжьагъ. Уполномоченнэм иаппарат иIофышIэхэмрэ Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ илIыкIохэмрэ правовой шIэ­ныгъэм имафэхэр Мыекъуапэрэ Мые­къопэ районымрэ ягурыт еджапIэхэм ащызэхэщэгъэнхэм яIахь хашIыхьагъ. ЦIыфым ифитыныгъэхэм я Дунэе мафэ ехъулIэу АКъУ-м къепхыгъэ Мыекъопэ къэралыгъо гуманитар-техническэ колледжым Iэнэ хъураеу щыкIуагъэм Уполномоченнэм иаппарат июридическэ от­дел иупчIэжьэгъу шъхьаIэу А. Б. Ива­шиныр хэлэжьагъ.

Уполномоченнэр кIэщакIо зыфэхъугъэ правовой марафонэу пенсионерхэм атегъэпсыхьагъэм изэхэщэн чанэу къы­хэлэжьагъэх Урысыем пенсиехэмкIэ ыкIи социальнэ страхованиемкIэ и Фонд Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ, ащ ичIыпIэ подразделениехэр, Адыгэ Республикэм иочылхэм япалатэ, Адыгэ Республикэм медикэ-социальнэ экспертизэмкIэ ибюро шъхьаIэ ыкIи нэмыкIхэр.

КъэIогъэн фае федеральнэ къулыкъу­хэм IэнатIэхэр ащызыIыгъхэм респуб­ликэм исхэм яфитыныгъэхэр зэраукъо­рэм фэгъэхьыгъэ тхьаусыхэ тхылъхэм Уполномоченнэр ахэплъэнэу фитыныгъэ зэримыIэр. Ащ фэдэ полномочие зиIэр федеральнэ Уполномоченнэу Т. Н. Мос­кальковар ары. Ау шъолъырым и Уполномоченнэ цIыфхэм ятхьаусыхэхэмкIэ федеральнэ къулыкъухэм япащэхэм макъэ аригъэIун, тхьаусыхэ тхылъхэр ахэм аIэкIигъэхьан, ахэмкIэ уплъэкIунхэр зэхащэнхэу игъо афилъэгъун ылъэ­кIыщт.

2022-рэ илъэсым Кощхьэблэ районым исхэм ятхьаусыхэ тхылъэу къаIэкIэхьагъэм хэпшIыкIэу къыкIичыгъ. Илъэсищ хъугъэ Мыекъопэ районым исхэм тхьаусыхэ тхылъхэр бэу къазырахьылIэрэр. Уполномоченнэм ишIошIкIэ, тхьаусыхэ тхылъхэм зыкIахахъорэр 2006-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 2-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 59-р зытетэу «Урысые Федерацием игражданхэм ятхылъхэм зэрахэплъэхэрэ шIыкIэм ехьы­лIагъ» зыфиIорэм ия 8 — 10-рэ статьяхэм яположениехэр муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие зэриукъохэрэр ары.

Муниципалителым ипащэ районым исхэм ятхылъхэм ахэмыплъэу, Федеральнэ законым ия 9-рэ статья иа 1-рэ Iахь ыукъозэ, нэмыкI къулыкъухэм, муниципальнэ районым хэхьэрэ муниципальнэ образованиехэм япащэхэу тхьаусыхэ тхылъхэр зыфызэхагъэуцуагъэхэми загъорэ ахэр афегъэхьых.

Мы аужырэ илъэсипшIым Уполно­моченнэм муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» ипащэ мызэу, мытIоу ынаIэ тырыригъэдзагъ цIыфхэм чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъум зыфагъэзэнымкIэ фитыныгъэу яIэр зэриукъорэм.

Нэбгырэ пчъагъэмэ зэдызэхагъэуцогъэ тхылъхэм ахэплъэгъэнымкIэ Уполномоченнэм IэпыIэгъушхо къыфэхъугъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ипащэхэр, идепутатхэр, муниципальнэ районхэм, Мыекъуапэ, гъэцэкIэкIо хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм ячIыпIэ къулы­къу­хэм япащэхэр.

Уполномоченнэм республикэм ипрокуратурэ, Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ, Адыгэ Республикэм IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ,

Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэу­хъумэгъэнымкIэ и Министерствэ япащэ­хэм зэдэлэжьэныгъэу адыриIэм шIуа­гъэу къытырэм хэхъуагъ.

ЦIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яфедэ­хэмрэ якъэухъумэн къэралыгъо екIолIакIэ къыфэзыгъотыгъэ, IэпыIэгъу къыфэхъугъэ пстэуми зэрафэразэр Уполномоченнэм изэфэхьысыжь къыщеIо.

А. Я. Осокин.

ЦIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэу Адыгэ Республикэм щыIэр.

(Уполномоченнэм изэфэхьысыжь зэрэпсаоу тигъэзет исайтэу WWW.ADYGVOICE.RU зыфиIорэм ижъу­гъотэщт.)