Тигъэзет къызэрэ­хиутыгъэу, Урысыем и Къыблэ шъолъыр парламентхэм я Ассоциацие ия XXXVIII-рэ конфе­ренцие мы тхьамафэм Адыгеим щыкIуагъ. Хэбзэгъэуцухэм мэфитIум Iофэу ашIагъэр зыщызэфахьысыжьыгъэ пленарнэ зэхэсыгъомкIэ ар непэ аухыгъ.

[caption id="attachment_132891" align="aligncenter" width="800"] АР-м и Парламент[/caption]

Зэхахьэм тхьамэтагъор щызэрихьагъ АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх УФ-м ФедерациемкIэ и Совет исенаторэу Александр Наролиныр, УФ-м и Къэралыгъо Думэ идепутатхэу Пэнэшъу Къэплъан, Хьасанэкъо Мурат, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, АР-м и Апшъэрэ Хьыкум и Тхьаматэу Шумэн Байзэт, АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу Владимир Свеженец, Мыекъопэ къэлэ администрацием ипащэу Геннадий Митрофановыр, Адыгеим и Парламент икомитетхэм япащэхэр.

Владимир Нарожнэм зэхэсыгъор къызэIуихызэ, джыри зэ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ хьакIэхэм шIуфэс къарихыгъ, комитетхэмрэ комиссиехэмрэ шIуагъэ къытэу Iоф зэрэзэдашIагъэм пае ирэзэныгъэ къыриIотыкIыгъ. Къыблэ шъо­лъыр парламентхэм я Ассоциацие иIофшIэн щыIэныгъэм зэрищыкIагъэр уахътэм къызэригъэлъэ­гъуагъэр, ащ унашъоу щашIы­хэрэр хэбзэгъэуцуным нахьы-бэу шIуагъэ къытыным зэрэфэ­Iо­рышIэ­хэрэм ащ къыкIигъэт­хъыгъ. Адыгеим и Парламент и Тхьаматэ къызэрэхигъэщы­гъэмкIэ, Ассоциацием щаштэгъэ джэ­псалъэхэм ащыщыбэхэр федеральнэ къулыкъухэм аштагъэх, хэбзэгъэуцугъэ зэфэ­шъхьафыбэхэм ахэр лъапсэ афэхъугъэх.

— Хэгъэгум ис цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр пстэумэ апшъэ депутатхэм тапэкIи зэрашIыщтым сицыхьэ телъ. Къыблэ шъолъыр парламентхэм я Ассоциацие иIофшIэн Урысыем и Къыблэ иреспуб­- ли­к­эхэм, крайхэм, хэкухэм экономикэ ыкIи социальнэ зэпхыныгъэ яIэным фигъэIорышIэщт, — къыIуагъ Владимир Нарожнэм.

Пленарнэ зэхэсыгъом пстэумкIи Iофыгъо 70-рэ щаштагъ. Ахэр административнэ хэукъоныгъэ­хэм, унэгъо Iужъухэм къарыкIыгъэ кIэлэцIыкIухэм къэралыгъо пошлинэр, кIэлэцIыкIухэм яфитыныгъэхэр къэухъу­мэгъэн­хэмкIэ Уполномоченнэхэм хэбзэIахьхэр амытынхэу шIыгъэным, IэкIыбым къырамыщэу, мыщ къыщашIырэ продукцие дгъэфедэным фы­тегъэпсыхьа­гъэу Iоф зышIэхэрэм IэпыIэгъу ягъэ­гъотыгъэным, щагу псэушъхьэ­хэм яIыгъынкIэ хэукъо­ныгъэхэр зышIыхэрэм пшъэдэ­кIыжь ягъэ­хьыгъэным, гъэсэныгъэм, псауныгъэм икъэухъумэн, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым, дзэ­кIолIхэмрэ ахэм яунагъохэмрэ социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным, нэмыкIхэм афэгъэ­хьыгъэх.

Iофыгъоу зытегущыIагъэхэм ащыщэу 11-мэ Адыгеим и Парламент идепутатхэр кIэщакIо афэхъугъэх. ХэушъхьафыкIыгъэ цIыф купхэм ыпкIэ хэмылъэу Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм епхыгъ УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэу Михаил Мурашко фэгъэзэгъэ джэпсалъэр. Уз хьылъэ зиIэу, Iэзэгъу уц лъапIэхэр зищыкIа­гъэхэр ары мыщ зигугъу къыщашIырэр. Непэ хэбзэгъэуцу­гъэм къызэрэдэлъытагъэмкIэ, ащ фэдэ уз къызэолIэгъэ цIыфым сэ­къатныгъэ имыIэмэ, уцэу ищыкIагъэр ыпкIэ хэмылъэу къы­ратырэп.

Ащ фэшI Адыгеим и Парламент социальнэ политикэмкIэ, унагъом иIофхэмкIэ, псауныгъэм икъэухъумэнкIэ ыкIи культурэмкIэ икомитет врачым къытыгъэ рецептымкIэ ыпкIэ хэмылъэу Iэзэгъу уц къызфатырэ узхэм яспискэ зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм кIэщакIо фэхъугъ. А спискэм «вирусный гепатит В и С», «неспецифический язвенный колит», «болезнь Крона» зыфи­Iохэрэр хэгъэхьэгъэнхэм игъоу джэпсалъэм къыщеIо.

— Мы Iофыгъор хэушъхьафыкIыгъэ шъолъыр программэхэм е къэралыгъо социальнэ IэпыIэгъум къадыхэлъытагъэу зэшIотхэу мэхъу. Арэу щытми, нахьыбэрэмкIэ мыхэм афэдэ уз къызэолIагъэхэм зэIэзэжьынхэм пае ящыкIагъэр икъоу аIэкIахьэрэп, ежь-ежьырэу хэкIыпIэ къагъотын фаеу мэхъу, — къыIуагъ кIэщакIо фэхъугъэ комитетым ипащэу, социальнэ политикэмкIэ, IофшIэнымкIэ ыкIи псауныгъэм икъэу­хъумэнкIэ Ассоциацием и Комитет хэтэу Наталья Широковам джэпса­лъэм ушъхьагъу фэхъугъэм къытегущыIэзэ.

Iэзэгъу уцхэр цIыфхэм аIэкIэгъэхьэгъэнхэм фэгъэхьыгъэу джыри зы джэпсалъэ Михаил Мурашко ыкIи УФ-м и Къэралыгъо Думэ псауныгъэм икъэ­ухъумэнкIэ и Комитет ипащэу Дмитрий Хубезовым афэгъэзагъэу тидепутатхэм къагъэхьазырыгъ.

Социальнэ IэпыIэгъум фэгъэ­хьыгъэ федеральнэ хэбзэгъэуцугъэм фэгъэкIотэнхэр зиIэу къыдыхэлъытагъэхэм социальнэ фэIо-фашIэу афагъэцакIэхэрэм ыпкIэ хэмылъэу Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэри ахэхьэ.

УФ-м и Правительствэ иуна­шъоу медицинэм епхыгъэ промышленностым зегъэушъомбгъу­гъэным ыкIи цIыфхэм, псауныгъэм икъэухъумэнкIэ учреждениехэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уц­хэмрэ псэуалъэхэмрэ икъоу аIэ­кIэгъэхьэгъэнхэм фэгъэхьыгъэ­ми мы цIыф купхэм апае джа фитыныгъэ дэдэр къыдэлъытагъ.

Федеральнэ фэгъэкIотэнхэр зиIэу апэ зигугъу къэтшIыгъэхэм социальнэ фэIо-фашIэхэм ачIыпIэкIэ ахъщэ къаратынэу ашIынэу фитыныгъэ яI, ау Правительствэм иунашъо къызэрэщиIорэм диштэу ахэм Iэзэгъу уцхэр ып­кIэ хэмылъэу къаIэкIэхьэх. Зэрэ­хъурэмкIэ, федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэу социальнэ фэIо-фашIэхэм ачIыпIэкIэ ахъщэ къафэкIо, шъолъыр бюджетым къыхэхыгъэ мылъкумкIэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу къаратых.

Федеральнэ фэгъэкIотэнхэр зиIэхэм япроцент 80-мэ фэIо-фашIэхэм ачIыпIэкIэ ахъщэ къызэраIахырэм фэшI, субъектхэм атегъэуагъэр нахьыбэ мэхъу. Аущтэу фэгъэкIотэнхэр зэтемыфэнхэу шIыжьыгъэныр нахьышIоу Адыгеим и Парламент идепутатхэм алъытагъ ыкIи ащ фэгъэхьыгъэу джэпсалъэ агъэ­хьазырыгъ.

Джэпсалъэу УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Марат Хуснуллиным фагъэза­гъэр кIэлэцIыкIу ибэхэм псэупIэ ягъэ­гъотыгъэным фэгъэхьыгъ. АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэ игуадзэу, бюджет-финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ комитетым ипащэу Iэщэ Мухьамэд джэпсалъэм къытегущыIэзэ къызэриIуагъэмкIэ, кIэлэцIыкIу ибэу е лъып­лъэн имыIэу Адыгеим исхэм ащыщэу псэупIэ рагъэгъотыным мыгъэ зыныбжь нэсыщтыр пстэумкIи нэбгырэ 449-рэ мэхъу.

Илъэсэу тызыхэтым кIэлэцIыкIу ибэхэм псэупIэ ятыгъэным Адыгеим сомэ миллиони 177,5-рэ пэIуигъэхьанэу ыгъэнэфагъ. Ащ щыщэу сомэ миллиони 150-р республикэ бюджетым къыхэхыгъэщт, сомэ миллион 27,5-р федеральнэ гупчэм къытIуп­щыщт. АщкIэ псэупIэ зэрагъэгъотын алъэкIыщтыр нэбгырэ 70-рэ мэхъу.

Къэнэгъэ нэбгырэ 379-мэ псэукIэ амалэу яIэр нахьышIу шIыгъэным сомэ миллиардрэ миллиони 115-рэ ищыкIагъ, ау ащ фэдиз республикэ бюджетым къыхахынэу амал щыIэп. Ащ фэшI кIэлэцIыкIу ибэхэм е лъып­лъэн имыIэу къэнагъэхэм псэупIэ ягъэгъотыгъэным пае ахъ­щэ тедзэ республикэм къыфа­тIупщынэу депутатхэр кIэлъэIух.

Муниципальнэ образованиехэм япсэупIэхэм урамхэм якъэ­гъэнэфын ылъэныкъокIэ Iофыгъоу яIэхэм ядэгъэзыжьын фэгъэхьыгъэ джэпсалъэм Адыгеим и Парламент идепутатхэр кIэщакIо фэхъугъэхэу, Ассоциацием щытегущыIагъэх. ПсэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, зэпхыныгъэмкIэ ыкIи псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтымкIэ комитетэу ар зыгъэхьазырыгъэм ипащэу Олег Картамышевым къызэриIуа­гъэмкIэ, муниципалитетхэм урамхэм якъэгъэнэфын пэIуагъэ­хьащт ахъщэр чIыпIэ бюджетхэм къахэгъэкIыгъуае афэхъу. Арышъ, атегъэуагъэр нахь макIэ шIыгъэ­ным, ахъщэу ащ пэIуагъахьэрэр нэмыкIэу зищыкIагъэм фагъэкIоным, нахьыбэу шIуагъэ къыхьэу гъэфедэгъэным апае «потребительхэм якатегорие» «къэлэ ыкIи къоджэ псэупIэ коеу, зэкIэмэ зэдагъэфедэрэ гъогухэм якъэгъэ­нэфын пае электричествэр къэ­зыщэфыхэрэр» зыфиIорэр хэгъэ­хьэгъэным тидепутатхэр кIэщакIо фэхъугъэх. Ащ фэдэ зэхъокIыныгъэ хэбзэгъэуцугъэм фашIымэ, муниципальнэ образованиехэр субсидие къафэкIожьыным щыгугъынхэ алъэкIыщт.

Виктория Абрамченкэм фэгъэзагъ мэкъумэщ хъызмэтым ичIыгухэм ямэз шъолъырхэм яIыгъын фэгъэхьыгъэ джэпсалъэ­ри. АР-м и Парламент и Тхьаматэ игуадзэу, мэкъумэщ политикэмкIэ, мылъку ыкIи чIыгу зэфыщытыкIэхэмкIэ комитетым ипащэу Цэй Эдуард мэкъумэщ IофхэмкIэ ыкIи чIыопсым игъэфедэнкIэ Ассоциацием и Комитет ащ нэIуасэ щыфишIыгъэх.

Ащ къызэриIуагъэмкIэ, УФ-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ иунашъоу 2020-рэ илъэсым къы­дэкIыгъэр агъэцакIэзэ, Адыгеим ащ фэдэ мэз шъолъырэу итхэм язытет ауплъэкIугъ. ПстэумкIи республикэм ащ фэдэ мэз гектар 2867-рэу иIэм инахьыбэр зытет чIыгухэм ябысымхэр гъэу­нэфыгъэхэп.

Мэз шъолъырэу непэ къызэтенагъэхэм язытет уигъэрэзэнэу щытэп, чъыгхэр упкIэрэпхъухьэгъэнхэ фай, цIыраур бэу ахэт хъугъэ, хэкIыр ачIиз, машIом, уз зэфэшъхьафхэм агъэфыкъуа­гъэхэр ахэтых. Джащ фэдэу мэз шъолъырхэр зытет чIыгухэр зиехэм ягъэунэфынкIэ Iофыгъуа­бэ щыI.

Ащ фэдэ мэзхэр шапхъэхэм адиштэу зэтебгъэуцожьынхэм ыпэкIэ, ахэм Iофэу адэшIэгъэн фаер зэкIэ зыщыгъэнэфэгъэ проектыр бгъэхьазырын фае. Мэз шъолъыр гектарым Iоф­шIэнэу щызэшIохыгъэн фаем сомэ 3000-м щегъэжьагъэу 3500-рэ тефэщт. А зэпстэумэ къапкъы­рыкIыхэзэ, субъектхэм мэз шъо­лъырхэм язэтегъэуцожьын ыкIи яIыгъын пэIуагъэхьэрэ мылъкум пае

федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэу субсидие афэгъэкIожьыгъэным фэгъэхьыгъэ зэхъокIыныгъэ программэм фэшIыгъэныр тидепутатхэм игъоу алъытагъ.

ГъэсэныгъэмкIэ, наукэмкIэ, ныбжьыкIэ IофхэмкIэ, спортымкIэ, къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ ыкIи общественнэ организациехэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ комитетыр кIэщакIо зыфэхъу­гъэ джэпсалъэр гуманитар предметхэмкIэ егъэджэн федеральнэ программэ шъхьаIэхэм ягъэкIэжьын фэгъэхьыгъ.

УФ-м и Президент и Джэ­псалъэу Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэм гуманитар шIэныгъэхэмкIэ, анахьэу тарихъымкIэ, обществознаниемкIэ, литературэмкIэ гурыт ыкIи апшъэрэ еджапIэхэм агъэфедэрэ программэхэм ахэплъэжьынхэу, хэгъэгум иблэкIыгъэ, культурэм, хабзэхэм ныбжьыкIэхэр икъу фэ­дизэу ащыгъэгъозэгъэным тегъэпсыхьэгъэ гъэтэрэзыжьынхэр афашIыжьынхэу пшъэрылъ къызэригъэуцугъэр тидепутатхэм къыхагъэщы. Ар IэубытыпIэ ашIызэ предложение заулэ къа­хьыгъ. Ахэм зэу ащыщ дунэе тарихъым пэIухьэрэ егъэджэн сыхьатэу зыкI программэм къы­далъытэщтхэр нахь макIэ ашIынхэшъ, Урысыем итарихъ фэгъэ­хьыгъэхэм ахагъэхъоныр. Джэ­псалъэм ар къыщеIо.

Непэ цIыфым банкым е микрофинанс организацием чIыфэ къыIихынэу фаемэ, ащ ежь ышъхьэкIэ емыкIуалIэу, пэIудзыгъэ шIыкIэм тетэу ыгъэпсын ылъэкIынэу щыт. Ащ пае паспортым итхагъэр интернетымкIэ афигъэкIонэу, ителефон къагъэхьыгъэ кодыр ариIонэу ары ныIэп ищыкIагъэр.

Ащ фэдэ шIыкIэр банкхэм анахьэу микрофинансовэ организациехэм нахь агъэфедэ ыкIи хъор-шэрыгъэу мыщ щызэрахьэхэрэм япчъагъэ хэпшIыкIэу нахьыбэ хъугъэ. БзэджашIэхэм паспортэу чIэнагъэ хъугъэхэр зэрагъэфедэхэрэм имызакъоу, организацие зэфэшъхьафхэм цIыфэу яолIагъэхэм ятхылъхэм арыт къэбархэр къызIэкIагъахьэзэ чIыфэхэр агъэпсых.

Къэралыгъо Советым – Хасэм идепутатхэм цIыфыр ежь ышъхьэ­кIэ емыкIолIагъэу микрофинанс организациехэм чIыфэ­хэр къатынхэ фимытхэу е лъэIу тхылъыр къэзгъахьыгъэмрэ паспортым тегъэпкIэгъэ сурэтым итымрэ зэтефэжьхэмэ зэрэу­уплъэкIущт шIыкIэ зэфэшъхьафэу щыIэхэр агъэфедэнхэу шIыгъэмэ нахьышIоу алъытэ. Ащ фэгъэхьыгъэ джэпсалъэр УФ-м и Правительствэ ипащэ игуадзэу Виктория Абрамченкэм фагъэхьыгъ.

УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Марат Хуснуллиным фэгъэзэгъэ «ПсэупIэр» зыфиIорэ къэралыгъо программэм иподпрограммэу унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр яты­гъэн­хэм фэгъэхьыгъэм хэлажьэ­хэрэм аныбжь зыфэдизын фаем фэгъэхьыгъ.

Программэм къызэрэдэлъытагъэмкIэ, унэгъо ныбжьыкIэм псэукIэ амалэу иIэр нахьышIу ышIыным пэIуигъэхьанэу субсидие къэралыгъом къыритыным пае зэшъхьэгъусэхэм е тIумэ язым ыныбжь илъэс 35-м шIокIыгъэ хъущтэп. Мы ахъщэ тынхэм апэIухьанэу къатIупщырэ мылъку­ри зэрэгъэнэфагъэм къыхэкIэу унэгъуабэ зы илъэсым къыхиубытэнэу хъурэп. А зэпстэумэ апкъ къикIыкIэ, чэзыум хэт зэшъ­хьэгъусэхэм субсидиер къа­ратынэу чэзыур къанэмысызэ, аныбжь илъэс 35-м шIокIышъ, къэралыгъо IэпыIэгъур агъэфе­дэ­нэу фитыныгъэ ямыIэжь мэхъу.

Ащ фэшI унэгъо ныбжьыкIэр чэзыум хэтыгъэмэ, зэшъхьэгъу­сэхэм аныбжь илъэс 35-м ехъу­гъэ нахь мышIэми, ащ ыуж, гущыIэм пае, илъэсищым къыкIоцI, субсидиер ятыгъэным фэгъэхьыгъэ зэхъокIыныгъэ шап­хъэхэм афэшIыгъэным Адыгеим и Парламент идепутатхэр кIэщакIо фэхъугъэх.

Къэралыгъо Советым – Хасэм идепутатхэм джэпсалъэу къыхалъхьагъэхэм зэкIэми Къыблэ шъолъыр парламентхэм я Ассоциацие хэтхэм къадырагъэштагъ.

Джащ фэдэу мы пленарнэ зэхэсыгъом Урысыем къыхэ­хьажьыгъэ шъолъырхэм, Донецкэ ыкIи Луганскэ народнэ рес­публикэхэм, Запорожскэ ыкIи Херсон хэку­хэм яхэбзэгъэуцу къулыкъухэр Ассоциацием къы­ра­гъэблэгъа­гъэх. ЮРПА-р Урысы­ем и Къыблэ шъолъыр ихэбзэгъэуцухэм зэхащагъэ нахь мы­шIэми, ащ ишапхъэхэм къызэ­радэлъытагъэм­кIэ, нэмыкI субъ­ект­хэм яхэбзэгъэуцу къулыкъухэ­ри макъэ атынэу фитыныгъэ яIэу ащ иIофшIэн къыхэлэжьэнхэ алъэ­кIыщт. Ащ тетэу шъолъыриплIыр къыхэгъэхьэгъэнэу предло­жение къэзыхьыгъэр Къырым и Къэралыгъо Совет ары. Ащ и Тхьама­тэу Владимир Константино­вым ар зэхэсыгъом къыхилъ­хьагъ ыкIи зэкIэми дырагъэштагъ.

Зэпстэумэ ауж Къыблэ шъо­лъыр парламентхэм я Ассоциацие ищытхъу тхылъ зыфагъэшъо­шагъэхэм Владимир Нарожнэм аритыжьыгъ. Джащ фэдэу къыкIэлъыкIорэ конференциитIум ябысым хъунэу чэзыур зынэсыгъэ Астраханскэ хэкум и Думэ и Тхьаматэу Игорь Мартыновым Ассоциацием ибыракъ ритыгъ.

Я XXXVIII-рэ Конференцием кIэу къыхэхьагъэхэм ащыщ дзэкIолIхэр социальнэу щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэм, ветеранхэм яIофхэм, патриотическэ пIуныгъэм афэгъэзэгъэщт комиссиеу зэхащагъэр. Ащ итхьаматэу хадзыгъ Краснодар краим и Хэбзэихъухьэ ЗэIукIэ общественнэ щынэгъончъэнымкIэ, дзэ къулыкъум ныбжьыкIэхэр фэгъэхьазырыгъэнхэмкIэ ыкIи къэзэкъхэм яIофхэмкIэ и Комитет ипащэу, Урысые Федерацием и ЛIыхъужъэу Евгений Шенд­рик. Ащ игуадзэу агъэнэфагъ АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм хэбзэгъэуцунымкIэ, законностымкIэ ыкIи чIыпIэ зыгъэ­IорышIэжьыпIэхэм яIофхэмкIэ икомитет ипащэ игуадзэу Мыгу Адамэ.

— Мы Конференциер анахь Iофыгъуабэ Ассоциациер зыщытегущыIагъэхэм ащыщ. Федеральнэ ыкIи шъолъыр хэбзэгъэ­уцугъэхэр гъэкIэжьыгъэнхэм, уахътэм къыздихьырэ зэхъокIыныгъэхэм адиштэу гъэпсыгъэнхэм пае пэшIорыгъэшъэу депутатхэм Iофышхо зэрэзэдашIа­гъэм ар ишыхьат. Ащ фэдэ зэдэлэжьэныгъэр шъолъырхэм, къэра­лыгъом зэрэщытэу, хэхъо­ныгъэхэр ашIынхэм, экономи­кэмрэ социальнэ лъэныкъомрэ гъэкIэжьыгъэнхэм, цIыфхэм ящы­IакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэ, — къыIуагъ АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм зэпстэур къызэфи­хьы­сыжьзэ.

ХЪУТ Нэфсэт.