1998-рэ илъэсым тилъэпкъэгъухэм жъугъэу къэкIожьынхэу рагъэ­жьагъ. Ахэр Адыгэ Республикэм зихэку къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэ­ны­гъэм хэгъэ­гъозэжьыгъэнхэмкIэ и Гупчэ апэ еуалIэх. Ащ ипащэу Гъу­кIэлI Асхьад тилъэпкъэгъухэм алъэныкъокIэ зэшIуахырэм фэгъэ­хьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.

— Асхьад, Гупчэм пшъэ­рылъ шъхьаIэу иIэхэмкIэ тизэдэгущыIэгъу едгъа­жьэмэ тшIоигъу.

— 1998-рэ илъэсым Косовэ тилъэпкъэгъухэр жъугъэу къыращыжьыхэ зэхъум ти Гупчэ къызэIуахыгъагъ. Республикэм илъ щыIэкIэ-псэукIэм хэгъэгъо­зэгъэнхэм анахьэу тынаIэ тетыгъ. Джыри джащ фэд, цIыфыр IэкIыб къэралыгъом къикIэу къэ­кIон зыхъукIэ егъэблэгъэ тхылъым къыщегъэжьагъэу зэ­рысыщтым, зыдэтхэгъэщт чIыпIэм, нэмыкIхэм япхыгъэ тхьапэхэр зэкIэ фэтэгъэхьазырых, къэкIожьын Iофыр нахь Iэрыфэгъу зэрэфэхъущтым тынаIэ тет.

— Тилъэпкъэгъоу зихэку къэзыгъэзэжьыхэрэм япчъагъэ аужырэ илъэс­хэм нахьыбэ е нахь ма­кIэ хъугъа?

— IэкIыб къэралыгъохэм арыс­хэу къэзыгъэзэжьырэ ти­лъэпкъэгъухэр икIыгъэ илъэсми, ащ ыпэкIи нахь мэкIагъ. Зэпа­хырэ узэу коронавирусым ыпкъ къикIыкIэ зекIоныр зэрагъэмэкIэгъагъэм ар епхыгъ. ГущыIэм пае, 2022-рэ илъэсым тилъэпкъэгъоу Адыгеим къэкIожьы­гъэр нэбгырэ 95-рэ, мы илъэсым иджырэ уахътэ ехъулIэу а пчъа­гъэр нэбгырэ 86-рэ мэхъу.

Тыфай адыгэу къэкIожьыхэрэр нахьыбэ хъунхэу, ахэм та­деIэнэу, зэрифэшъуашэм фэдэу тапэгъокIын тлъэкIынэу. Тари­хъым инэкIубгъохэр зыщытымыгъэгъупшэхэу мамыр щыIэ­кIэ-псэукIэр зэрэдгъэдэхэщтым тыпылъ. НепэкIэ хэкум къэ­кIо­жьы зышIоигъохэм ящыкIэгъэ къэбарыр игъэкIотыгъэу АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамал­хэмкIэ и Комитет исайт рагъо­тэщт. АпэрапшIэу зэрэзекIощтхэр, ящыкIэгъэщт тхьапэхэр зы­фэдэхэр, IэпыIэгъоу ядгъэ­гъотын тлъэкIыщтыр, телефонэу зытеощтхэр, нэмыкIхэри бзиплIыкIэ зэдзэкIыгъэхэу сайтым итых.

— Асхьад, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIы­жьы­рэ тилъэпкъэгъухэр сыд фэдэ гумэкIыгъохэм апхырыкIыхэра?

— ЗэкIэ къэкIожьыхэрэр пIэ­лъэ гъэнэфагъэкIэ зыщыпсэущт­хэ чIыпIэм дэтхэгъэнхэм (РВП) иIофыгъо еуалIэх. Ар агъэпсыным ыпэкIэ зэрэадыгэр къэзыушыхьатырэ тхьапэр язытырэр Адыгэ республикэ общественнэ организациеу «Къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэ­гъозэжьыгъэнхэмкIэ Унэр» ары. АщкIэ хэушъхьафыкIыгъэ комиссие зэхэтщагъэу Iофхэм ахэплъэ. Мыщ Шам къикIыжьыгъэу нэбгырищ, Иорданиеми джащ фэдиз, Тыркуем — нэбгыритф хэхьагъэх. Нэужым тхьапэр зэ­ратырэр кощын IофхэмкIэ къулыкъум макIо. Ти Гупчэ а къулыкъум зэпхыныгъэ дыриIэу щыт, цIыфыр зыкIокIэ къыпэгъокIых, Iоф къыпымыкIэу къыддеIэх, тэркIи ежьхэмкIи ар Iэры­фэгъу мэхъу.

Хэкум къэзыгъэзэжьыгъэ тилъэпкъэ­гъухэм дэтхэн Iофыр зэшIуагъэкIэу, «вид на жительство» зыфиIорэр яIэ зыхъукIэ, хэбзэ шапхъэу щыIэхэм ялъытыгъэу чIыгу Iахь къаратын алъэкIыщт. Нахьыбэр къызкIэлъэIурэр Мэфэхьаблэрэ Пэнэ­хэсрэ чIыгур къащаратынэу ары. Мэфэ­хьаблэ дэтIысхьэхэмэ ашIоигъоу лъэIу тхылъ нэбгыри 154-рэ фэдизмэ къатыгъ. А псэупIэм щатынэу чIыгу зэрэщымыIэ­жьым къыхэкIэу Iофыр къызэтеуцуагъ, джа гумэкIыгъом хэ­тых. Адыге­им и ЛIышъхьэу КъумпIыл Му­рат мы Iофыгъом щыгъуаз, ащ изэшIо­хын ыуж итых. Ащ нэмыкI лъэныкъохэмкIи ти­лъэп­къэ­гъоу къэкIожьыгъэхэм рес­пуб­ликэм ипащэ ынаIэ къатет.

Джащ фэдэу илъэс зэкIэлъы­кIохэм зихэку къэзыгъэзэжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм яспискэ тиI, ахэм афэгъэхьыгъэ къэбарыр зэкIэ ащ итхагъ, щыкIагъэу яIэр, Iоф зыщашIэрэр е зымышIэхэрэр. Амалэу тиIэм елъытыгъэу IэпыIэгъур ятэгъэгъоты. АщкIэ зэпхыныгъэ дытиI тилъэпкъэ­гъухэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэ­нымкIэ АР-м иобщественнэ фондэу «Репатрианты» зыфи­Iорэм.

Къэралыгъо хэбзэ къулыкъу­хэм зэпхыныгъэ адытиI. Зыгорэ къэсымэджагъэу IэпыIэгъу ищыкIагъэмэ, псауныгъэр къэухъу­мэгъэнымкIэ министрэм ты­фытео, зэу Iофыр зэшIохыгъэ мэхъу. АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ зыфэдгъазэмэ ащ испециалистхэм тилъэIу къытфызэшIуахы. Республикэм къызыкIожьыхэу ятхылъхэр загъэпсыхэкIэ, тIысыжьхэу щысхэп,  Урысыеу къы­зэрыхьажьыгъэхэм илъ къэралыгъуабзэр зэрагъэшIэн фаеу мэхъу. Урысыбзэм изэгъэшIэн­кIэ зэIухыгъэ курсхэр Мыекъуа­пэ дэт апшъэрэ еджэпIитIум ащыфызэхащагъэх.

— Тилъэпкъэгъухэм адыгабзэр чIанагъэу щы­та? КъызэрагурыIорэр къытфэIуатэба.

— Сигуапэу къыхэзгъэщымэ сшIоигъу адыгэхэм яхэку забгы­нагъэм илъэси 159-рэ тешIагъэми, хэхэсэу къэралыгъо зэ­фэшъхьафхэм итэкъухьагъэу ащыпсэугъэхэми, адыгабзэр зэрафэлъэкIэу къызэтырагъэнэн алъэкIыгъ, къагурэIо ыкIи дэ-гъоу рэгущыIэх. Ежьхэми къыхагъэщы сыдигъуи бзэр, хабзэр, лъэпкъыр зэращымыгъупша­гъэхэр, зэрагъэлъэпIагъэхэр. Шъыпкъэ, тIэкIу нахь ныбжьыкIаIоу ахэтхэр ащ фэдэ дэдэхэп, нахь макIэу бзэр ашIэ.

— Ятарихъ чIыгу къэзыгъэзэжьыхэрэм Адыгэ Республикэм социальнэ­-экономикэ хэхъоныгъэ ышIыным яIахь халъхьа? Сыд ащ къепIолIэщтыр?

— Ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ Адыгеим къэзыгъэзэжьырэ ти­лъэпкъэгъухэм Iоф ашIэ, яшIэны­гъэхэм ахагъахъо. Ахэр рес­пуб­ликэм щызэхащэрэ Iофтхьабзэ­хэм зэкIэми, зэнэкъокъухэм ахэлажьэх. Къэралыгъо ансамблэхэм къащэшъох, орэдхэр къащаIох, музеим, нэмыкI Iоф­шIапIэхэм аIутых. Врач цIэры­Iохэр, псэолъэшI бэлахьхэр къахэкIыгъэх. Унэе бизнес зэ­фэшъхьафхэр къызэIузыхыгъэ­хэр ахэтых. Зы зэдэгущыIэгъум зэкIэ зырызэу къыщыпIон плъэ­кIыщтэп. Ау хэзгъэунэфыкIымэ сшIоигъор къэкIожьын Iофыр къызежьагъэм щыублагъэу къыт­хэхьажьыгъэхэм ащыщ зы нэбгырэ къэралыгъом ихэбзэгъэуцугъэ ыукъуагъэу къыхэкIыгъэп.

Тилъэпкъэгъухэр Адыгэ Рес­публикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, Правительствэм, Къэралыгъо Совет — Хасэм, зэкIэ IэпыIэгъу къафэхъухэрэм афэразэх, «тхьашъуегъэпсэу» ара­Iожьы.

— Асхьад, тапэкIэ гухэлъэу Гупчэм зыдиIыгъхэм тащыбгъэгъозагъэ­мэ дэгъугъэ.

— Гупчэр джыдэдэм зычIэт унэм изытет уигъэрэзэнэу щы­тэп. Хэбзэ шапхъэу щыIэхэм ялъытыгъэу къэкIожьырэ тилъэп­къэгъоу къытэуалIэхэрэр мыщ иттхэнхэ тлъэкIырэп. Ащ пае КъумпIыл Мурат тыдэгущыIи, Iизынэу къытитыгъэм елъытыгъэу проект-сметэ тхылъхэр зэхэдгъэуцуагъ унэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр рашIылIэнхэу. Зы унэу, тIоу ыкIи щэу зэтеутыгъэхэу зэтегъэпсыхьа­жьыгъэнхэу ары тызыфаер. Уна­гъоу къэкIожьырэм ис цIыф пчъагъэм елъытыгъэу идгъэтIыс­хьанхэ тлъэкIыщт.

— ТизэдэгущыIэгъу сызылъымыIэсыгъэ горэ щыIэу къыхэбгъэхъо­жьы пшIоигъуа?

— Тилъэпкъэгъоу къэкIожьыгъэхэр хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм IэпыIэгъу афэхъухэ ашIоигъоу зэхахьэхи зэхэгущыIэжьыгъэх. Амалэу яIэр зэхагъахъуи, зэ­рыгыкIэхэрэ пкъыгъохэр ыкIи гъо­мылэпхъэ зэфэшъхьафхэр зыдэлъ къэмлани 173-м ехъу афатIупщыгъ.

Ар гъэхъэгъэшхоу къыхэдгъэ­щыкIэ арэп. МыщкIэ къитIотыкIы тшIоигъуагъэр зыщыплъыр чIыпIэхэм къулыкъур ащызы­хьырэ тидзэкIолIхэм тызэра­фэгумэкIырэр, агу къыдэтщэеныр ыкIи къэралыгъом зэри­хьэрэ политикэм зэрэдедгъа­штэрэр ары.

Заохэр, лъэпкъ зэпэуцужьхэр тихэгъэгу къимытэджэнхэм, мамыр щыIакIэ тиIэным афэшI тарихъым инэкIубгъохэр зы­щыдгъэгъупшэхэрэп, лъэпкъхэм языкIыныгъэ игъэпытэн тапэкIи тыпылъыщт.

— Тхьауегъэпсэу гущы­Iэгъу укъызэрэтфэхъу­гъэмкIэ.

Iэшъынэ Сусан.