Кавказ заом епхыгъэ хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъом адыгэ минишъэ пчъагъэу хэкIодагъэхэр, егъэзыгъэкIэ зичIыгу гупсэ зыбгынэн фаеу хъугъэхэр тыгу къэ­тэ­гъэкIыжьых. Заор тятэжъ пIашъэхэмкIэ ушэтыпIэ къин дэдэу щытыгъ. А илъэс чыжьэхэм щыIэгъэ хъугъэ-шIагъэхэм апкъ къикIэу адыгэ лъэпкъыр гощыгъэ хъугъагъэ: ащыщхэр ятарихъ чIы­гужъ къинагъэх, адрэхэм егъэзыгъэ IофкIэ яхэку къабгынэн фаеу хъугъагъэ...

[caption id="attachment_132817" align="aligncenter" width="800"] Тхьаухъо Яхья.[/caption]

Тхьаухъо Яхья: «Тырыраз тичIыгужъ тыкъызэрифэжьыгъэм»

2010-рэ илъэсым Шам щыкIогъэ граждан заом цIыф ма­мырхэр бэу хэкIодагъэх. Мы тхьамыкIагъор къызылъыIэсыгъэхэм тилъэпкъэгъухэри ахэтыгъ. ЯцIыфышъхьэ, ясабыйхэр, яIахьыл гупсэхэр къаухъумэнхэм фэшI илъэс пчъагъэхэм аугъоигъэ мылъкур зэкIэ къы­чIатэкъушъ, Шам щыпсэухэрэм ашъхьэ къырахьыжьэжьын фаеу мэхъу. Мы тхьамыкIагъом адыгэ­хэр зэрипхыгъэх, ялъэпкъ ежь-ежьырэу къаухъумэжьын зэрэфаер къагуригъаIуи, зэкъош республикэхэу Адыгеим, Къэ­бэртэе-Бэлъкъарым ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэсым тилъэпкъэгъу­хэр ащыпсэунхэу къырагъэблэгъагъэх, зэрафэлъэ­кIэу мылъку­кIэ IэпыIэгъу афэ­хъугъэх.

Егъэзыгъэ IофкIэ Шам къи­кIыжьыхи Адыгеим къэзыгъэзэ­жьыгъэ тилъэпкъэгъухэм къалэу Мыекъуапэ имызакъоу чыла­гъохэр псэупIэкIэ къыхэзыхыгъэхэр мымакIэу ахэтых. Ана­хьыбэу ахэр зыщыпсэухэрэ Афы­псыпэ къоджэ псэупIэм джырэблагъэ тыщыIагъ, щыIэ­кIэ-псэукIэу яIэм зыщыдгъэ­гъозагъ, ащыщхэм гущыIэгъу тафэхъугъ. Ахэр тилъэпкъэгъух, тичIыпIэгъух, тлъы щыщых. Тэщ фэдэу мэлажьэх, мэшхэжьых, ясабыйхэр апIух, унэгъо хъыз­мэтым пылъых. Къуаджэу Пэ­нэхэс урам псау ащыфыхахыгъэу, унэхэр афашIыгъэхэу Шам къикIыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэр щэпсэух.

[caption id="attachment_132818" align="aligncenter" width="800"] Мырзэ Дин.[/caption]

Апэ иIофшIапIэ тыщыIукIагъ тилъэпкъэгъоу Тхьаухъо Яхья. Афыпсыпэ дэт псэупIэр бэ­джэндэу къыштагъэу ар щэла­жьэ. КъызэрэтфиIотагъэмкIэ, исэнэхьаткIэ псэолъэшI, илъэс 35-рэ хъугъэу пхъашIэу Iоф ешIэ, мебель ешIы. Яхья къуа­джэу Кфар-Камэ щыщ, ялIакъо­кIэ шапсыгъ. Янэ Къушъхьэхэм япхъу, илIакъокIэ къэбэртай. Мыгъэ илъэси 10 хъугъэ Адыге­им псэупIэкIэ къызыкIуагъэр, апэ Афыпсыпэ щыпсэугъэх, джы илъэсиплI хъугъэу Пэнэхэс дэсых. Яхья ишъхьэгъусэу Мырзэ Динэ илIакъокIэ бжъэдыгъу, ятэжъ пIашъэхэр Щынджые щы­щых, исэнэхьаткIэ кIэлэ­егъадж. Зэшъхьэгъу­сэхэм пшъэшъиплI зэдагъотыгъ, ана­хьы­жъэу Аят унагъо ис, адрэ пшъашъэхэу Исра, Асма ыкIи Сирин еджэныр къаухыгъэу Iоф ашIэ.

Егъэзыгъэ IофкIэ Адыгеим къыгъэзэжьыгъ нахь мышIэми, яхэкужъ къы­зэрэкIожьыгъэм щэ­гушIукIы, рэгушхо.

— Шам заор къызырашIылIэм цIыфхэр дэкIыжьыхэзэ Иордани­ем, Ливием, нэмыкIхэми кIуа­гъэх. Тэ тиунагъокIэ Адыгеим зыкъэдгъэзагъ. Апэ сшынахьыкIэу Юсыф сигъусэу мыщ щы­IэкIэ-псэукIэу щыIэм зыщыд­гъэгъозэнэу тыкъызэкIом, слъэ­гъугъэр сыгу рихьыгъ ыкIи Пэ­нэхэс зыкъэзгъэзэнэу исхъу­хьагъ. Къуаджэм дэс цIыфхэр нахь шъабэхэу, гукIэгъур нахь къябэкIэу сахэплъагъ. Къызэрэт­пэгъокIыгъэхэри лъэшэу тыгу рихьыгъ. Сиунагъо сигъусэу Пэнэхэс тыкъыщыуцугъ. Сянэ-сятэхэр ыкIи Юсыф Мыекъуапэ щэпсэух. ТызыхэпсэукIын зыпари тимыIэу тыкъэкIуагъ. Тхьаегъэпсэух, дэгъоу къыддэIэпыIагъэх, ыпкIэ хэмылъэу унэ­хэр тфашIи, тачIагъэтIысхьагъ. Анахьэу къыхэзгъэщымэ сшIоигъу мылъкукIэ къыддеIагъэхэу Шъэумэн Хьазрэтрэ Натхъо Пщымафэрэ, — къыIуагъ Яхья.

Тилъэпкъэгъу псэолъэшIым къызэрэтфиIотагъэмкIэ, Хь. Шъэу­мэным ахъщэ IэпыIэгъоу къыритыгъэмкIэ Iоф зэришIэщт ста­нокыр, Iэмэ-псымэхэр къыщэфыгъэх. Пхъэ цIынэр Яблоновскэ, пхъэ гъушъэр Краснодар ирайонхэм ащыщ къарещых. ЗэкIэ пхъэм хэпшIыкIышъун плъэкIыщтыр ыIэ къехьы. Ау на­хьыбэу ышIыхэрэр пщэрыхьапIэм рагъэуцохэрэ шкафыр, пхъэнтIэкIухэр, столхэр арых.

[caption id="attachment_132819" align="aligncenter" width="800"] Тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэурэ урамыр.[/caption]

ЦIыфхэр къыкIэлъэIухэзэ псэуалъэхэр афешIых, ау мы аужырэ уахътэм къызэреуа­лIэхэрэм къызэрэщыкIагъэр къыIуагъ Яхья. Ащ лъапсэ фэ­хъугъэр ипсауныгъэ къызэрэ­зэщыкъуагъэр ары.

ГъэрекIо инсульт хъуи, ыгъэсымэджагъ. Ау, Тхьэм ишыкуркIэ, къыIэ­кIэкIыгъ, ­иIэпкъ-лъэпкъкIэ къегоуагъэп, ыбзэ тIэкIу зэщигъэ­къогъагъ.

— Шъуиунагъо сыдыбзэкIэ шъущызэдэгущыIэра? — сеупчIы Яхья.

— НахьыбэрэмкIэ унагъом тызэрэщызэдэгущыIэрэр ара­пыбз. Пшъашъэхэм адыгабзэ къа­гурэIо, ау гущыIэхэрэп, уры­сыбзэр нахь ашIэ. ЕджапIэм адыгабзэр щызэрагъашIэ нахь мышIэми, кIэлэцIыкIухэр на­хьыбэрэмкIэ урысыбз зэрэгущыIэхэрэр, — джэуап къыситыжьыгъ Яхья.

— Сятэжъи сянэжъи арапыбзэр ашIэщтыгъэп, — лъе­гъэ­кIуатэ ащ игущыIэ. — Унагъом адыгабзэкIэ тыщагъэгущыIэщтыгъэ, ахэм яхьатыркIэ бзэр тIу­лъэу тыкъэтэджыгъ, къытфау­хъумагъ. Тызыщыпсэугъэ къуа­джэми адыгабзэр ары зэкIэри зэрэщыгущыIэщтыгъэхэр.

ТыкъызыкIожьыгъэм къыщыу­благъэу сишъхьэгъуси сэри зы мафи тырыкIэгъожьыгъэп. Афы­псыпи, Пэнэхэси уащыпсэункIэ гъэшIэгъоны. Къоджэдэсхэм дэ­гъоу тагурэIо, цIыф дэгъух, яIэпыIэгъу къытагъэкIы. Урысыер къэрал ин, хэгъэгу дэгъу, лъэшэу тырыраз тичIыгужъ ты­къызэрифэжьыгъэм. Анахьэу тиадыгэ цIыф лъэпкъэу тилыуз зэхэзышIагъэхэм шъхьащэ афэтэшIы. СлъэкIырэмкIэ сэри си­шIуагъэ къызэрэзгъэкIощтым, сиунагъо зыми зэрэщысымы­гъэкIэщтым сыпылъыщт.

Яхэкужъ къэкIожьхи, агу рэхьат хъужьыгъэ

Пэнэхэс щыпсэурэ тилъэпкъэ­гъухэр зытес урамым сытетэу сырыкIозэ, гущыIэ щхы макъэ­хэр къызыдэIукIырэ щагум дэсыгъэ бзылъфыгъэхэм гу алъы­стагъ. НэIуасэ сафэхъунэу сы­зыIохьэм ыкIи адыгэ гъэзетым сыкъызэрикIыгъэр зясэIом гушIуагъэх, къысфэ­чэф­хэу ядэжь сырагъэблэгъагъ. ЫпшъэкIэ гущыIэгъу сызыфэ­хъугъэ Тхьаухъо Яхья ишъхьэгъусэу Динэ хьэкIапIэ къафэкIуа­гъэу сытефагъ ыкIи мыщ дэжьым ащи нэIуасэ сыщыфэхъугъ.

Унагъом ибысымэу Абдзэхэ Саран гушIубзыоу иунагъо икъэ­бар къысфиIотагъ. Ишъхьэгъусэу Ибрахьим Бибарсрэ ежьыррэ шъэожъыищ зэдапIу. Сизар илъэс 13, Ахьмэд 10 ыкIи ана­хьыкIэ цIыкIоу Джад илъэси 5 аныбжь. ТIур гурыт еджапIэм, анахьыкIэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм макIох. Бибарс ШIэжъо­къохэм ащыщ, илIакъокIэ къэ­бэр­тай, Налщык щыщых. Ау бэ­шIагъэу илъэкъоцIэгъухэр щы­Iэжьхэп. Ежь Бибарс гущы­Iэгъу тыфэхъунэу хъугъэп, Iоф­шIапIэм щыIагъ. Ар исэнэхьаткIэ сантехник, Яблоновскэм кIозэ Iоф щешIэ.

[caption id="attachment_132820" align="aligncenter" width="800"] Бибарсрэ Сизаррэ яунагъу.[/caption]

Саран къызэрэтфиIотагъэмкIэ, Шам щыIэ къуа­джэу МарджэсултIан яунагъокIэ дэсыгъэх. Заом ыпкъ къикIэу ахэм ашъхьэ къыра­хьыжьэжьын фаеу хъугъэ. 2012-рэ илъэ­сым иIахьыл гупсэхэр игъусэхэу адыгэ чIыгу­жъым къагъэзэжьыгъ. Ащыгъум ишъэожъые нахьыжъ илъэситIурэ ныкъорэ ыныбжьыгъ.

— Чылэм заор къы­дэхьагъэу ащ илъэ­макъэхэр зэхэтхыщтыгъэ. Сипщ щэр къытефи уIагъэ къытырищэгъагъ. Тэри тхьамыкIагъор къыднэмысыпэзэ тIуи, зэ­­­кIэ ищыкIэгъэ тхьапэхэр дгъэпсыхи гу­зэжъогъу IофкIэ Шам тыкъикIыжьыгъ. Си­пщи сигуащи тигъусэхэу Адыгеим тыкъэ­кIожьыгъ. Къин тлъэ­гъугъэми, тичIыгужъ тыкъифэжьыгъэшъ тэгушIо. Гукъау нахь мышIэми, сипщ илъэ­ситIу хъущт идунай зихъожьыгъэр.

Саран илIакъокIэ Цэйхэм ащыщ, абдзах. Адыгабзэр дэгъоу зэригъэIорышIэрэм къы­хэкIэу ащ фэгъэхьыгъэу упчIэ есымытын слъэкIыгъэп.

— ТиунагъокIэ тятэ бзэр тигъэшIагъ. Шам тыщыпсэуфэ адыгабзэр ары тызэрэгущыIэщтыгъэр. АрапыбзэкIэ тыгущы­Iэнэу тятэ къытфидэщтыгъэп. Зэшыпхъуищырэ зы кIалэрэ тэхъу, зэкIэми адыгабзэкIэ дэгъоу тэгущыIэ, — еIо Саран.

Саран икIалэхэм адыгабзэр еджапIэм щызэрагъашIэ нахь мышIэми, рыгущы­Iэн­хэр къашIокъин, урысыбзэр нахь агъэ­­федэ. Унагъом арапыбзэкIэ щызэ­дэгу­щыIэх.

Саран исэнэхьаткIэ кIэлэегъадж, инджылызыбзэкIэ ри­гъэджэнхэу диплом иI. Ау джыри Iоф ри­шIэнэу хъугъэп, сыда пIомэ ипщ сы­маджэу ащ ифэIо-фашIэхэр ыгъэцэ­кIагъ, нэужым сабый къыпыфагъ ыкIи ащ ипIун пылъыгъ.

[caption id="attachment_132821" align="aligncenter" width="800"] Бысымгуащэу БадиIа.[/caption]

Бысым ныбжьыкIэр хэбзэ IофышIэ мыкIоми, унэгъо хъыз­­мэтым пылъ, хатэр елэжьы.

— Чылэ цIыкIу ты­зыдэсыр, рэхьат, зэкIэри цIыф дэгъух, гукIэгъу ахэлъ, — къеIуатэ Са­ран. — Тыщыпсэунэу тызэрэ­кIуагъэр лъэшэу ягуапэ хъугъэ, къэкIох, къытлъэплъэх, тищы­кIа­­гъэ щыIэмэ яамал къызэри­хьэу тагъэгъоты. Сятэ-сянэ­хэр, сшыпхъу нахьыжъ Шам къинагъэх, ахэри къызэрэсщэ­жьы­щтым сыпылъ. Сятэ ыныбжь хэкIотагъ, Iоф фэшIэжьыщтэп. Арышъ, псэупIэ иIэныр ары анахь шъхьаIэр. Сшыпхъу ишъхьэгъусэ дунаим ехыжьыгъ, икIэлэ нахьыжъ Адыгеим къэ­кIуагъэу Iоф щешIэ, нахьыкIэм илъэс 19 ыныбжь, ащи тадэжькIэ зыкъыгъэзэжьынэу щыт. Мы мафэхэм сятэ Мыекъуапэ къэ­кIуагъэу щыI. Адрэ сшыпхъухэр Тыркуем ыкIи Германием ащэпсэух.

Саран игуащэу Хьасанэ БадиIа тизэдэгущыIэгъу игуапэу къыхэлэжьагъ. Ащ илIакъо Хьатикъуае щыщ, илъэс 80 ыныбжь. Къалэу Дамаск ит къоджэ коеу МарджэсултIан щыпсэугъ. Ишъхьэгъусэ машинэхэр ышIыжьыщтыгъэх, ежьым унэгъо фэIо-фашIэхэр ыгъэцакIэхэу унэм исыгъ. Ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ кIэлитIу зэдапIугъ.

— Заор мыхъугъагъэмэ, тыкъэкIожьыщтыгъэп, бэу тытхъэ­жьэу тыпсэущтыгъ. Тиунэхэр дэ­хагъэх, зэтегъэпсыхьагъэу, рэхьатэу тыщыIагъ. Заом ыпкъ къикIэу тиунэхэр зэхакъутагъэх, ахъункIагъэх, илъыр зэкIэ ара­хыгъ. Тщыгъыхэм анэмыкI зыпа­ри къэтымыштэу тшъхьэ къет­хьыжьэжьи тыкъэкIожьыгъ, — къеIуатэ БадиIа. — Илъэс пчъа­гъэм уугъоигъэ мылъкур къычIэптэкъуни, пшъхьэ къеп­хьыжьэжьыныр хэткIи къины. «Бынхэр орэпсауи, тимыIэр дгъотыжьыщт» тIуи, джаущтэу Адыгеим псэупIэкIэ тыкъэ­кIо­жьынэу хъугъэ. «Тихэку ты­къэкIожьыгъ» тIуи, тыгу рэ­хьатыжьыгъ. Мэшэлахьэу унэ тфашIи тычIагъэтIысхьагъэу, рэхьатэу тыщэпсэу. ЗэкIэри тхьаегъэпсэух, лъэшэу тафэраз, зыпари къатенагъэп. Къо­джэдэсхэри дэгъоу къытпэгъо­кIыгъэх, тыгу къаIэтыгъ. Си­шъхьэгъусэ сиIэжьэп, илъэсрэ ныкъорэ хъугъэ идунай зи­хъо­жьыгъэр.

[caption id="attachment_132822" align="aligncenter" width="800"] Ибрахьим зэшхэр.[/caption]

— АдыкIэ щыIэкIэ-псэукIэу щышъуиIагъэр тIэкIу нэмы­кIыгъ, сыдэущтэу мыщ шъуе­сагъа? — сяупчIы бысымхэм.

— «Тесэжьыгъ» — мэщхых игуащи иныси зэдырагъаштэу.

— Синысэ ыIэ зэкIэ къехьы, — лъегъэкIуатэ игущыIэ ныом. — КIалэмрэ нысэмрэ зэгъусэхэу унэгъо фэIо-фашIэхэр агъэ­цакIэх, хатэр зэдалэжьы, хэтэ­рыкIхэр къагъэкIых. Адрэ си­кIалэу Албанием щыIэм пшъэшъитIурэ зы кIалэрэ иI. Сэ пшъашъэ симыIэми, нысэ дэ­гъухэр синасып къыхьыгъ, ахэр сипшъашъэм фэдэх. Ежьхэри къысфэдэгъух, тызэгурэIо, Тхьэм сыфэраз.

— Тишхыныгъохэм сыдэущтэу шъуясагъа? — сяупчIы бысымхэм.

— Ащи тясагъ. Загъори араб шхынхэр тэшIых, ау кIалэхэр ащ фаехэп, адыгэ шхынхэр нахь якIас, — еIо Саран.

БадиIа диным ишъыпкъэу пылъ, зы нэмаз шIыгъуи блигъэ­кIырэп. Мыщ къэкIоным илъэс иIэу Хьаджэ кIогъагъэ, мазэрэ къэтыгъ. Ащ нэмыкIэу ишъхьэгъусэ игъусэу Хьымрэ щыIагъэх. Ежьым имызакъоу унагъом исхэм зэкIэми, кIэлэцIыкIухэр зэрахэтхэу, нэкIыр аIыгъ.

БадиIа ыкIи зэшъхьэгъусэхэу Бибарсрэ Саранрэ яунагъо тафэлъаIо тапэкIэ къиныр зыщыщыр амышIэу, щыIэкIэшIу яIэу псэунхэу, ямурад дахэхэр къадэхъунхэу.

Я 6 — 7-рэ нэкIубгъохэр зыгъэхьазырыгъэр КIАРЭ Фатим.

Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.