Непэ зигугъу къэтшIыщтхэр джыри псаоу щыIэхэзэ зыфэдэ къэмы­хъугъэу зигугъу ашIыхэрэм ащыщ хъугъэх. Валентина Кожемякинар советскэ лъэхъаным зэрэхэгъэгоу ашIэщтыгъ пIоми хэгъэхъуагъэ хъу­щтэп. Джащ фэдэу ацIэ раIуагъ Лидия Кабаненкэмрэ Хьэ­гъэ­жьэе Джонсонрэ.

IофшIэныр шIу зэралъэгъу­рэмкIэ, гъэхъагъэу ашIыгъэхэмкIэ, непэ къызнэсыгъэм зытемыкIогъэхэ рекордэу агъэу­цугъэхэмкIэ ахэм лъытэныгъи, шъхьэкIэфэныгъи, къэралыгъо тынхэри къалэжьыгъэх.

ИлъэсыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм, Шъачэ хахьэрэ поселкэу Вардане щыпсэурэ Валентина Кожемякинам ыцIэ Шъачэ имызакъоу, хэгъэгум итарихъ пытэу хэуцуагъ. Чэмыщэ къызэрыкIоу рекордышхохэр зыгъэуцугъэр нэбгырэ миллион пчъагъэмэ щысэтехыпIэ афэхъугъ.

Валентина Кожемякинар Но­восибирскэ хэкум къикIыгъэу, илъэс тIокIищым ехъурэ тикъалэ дэсыгъ, совхозэу «Черноморец» зыфиIорэм щылажьэщтыгъ. Я 60-рэ илъэсхэм пэрытныгъэр зыIыгъхэм ащыщ хъугъэ, 1976-м зы чэм пэпчъ щэ килограмм 6021-рэ къыкIихыгъ. Ар къэ­гъэ­лъэгъон инэу щытыгъ, ау ащ бзылъфыгъэр къыщыуцугъэп.

1981-рэ илъэсым а пчъагъэр 7120-м нигъэси, рекордэу ыгъэ­уцугъэмкIэ ыцIэ Советскэ Союзым щызэлъашIагъ. Ащ фэгъэ­хьыгъэу гъэзетхэм къатхыгъагъ, радиоми, телевиде­ниеми къатыгъагъ. Илъэс те­шIагъэу «Социалистическэ Iоф­шIэным и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэр къыфагъэшъошагъ. Ащ годзагъэу автомобилэу «Москвич» къэралыгъом къыритыгъагъ.

Валентинэ щыIэныгъэ гъогу къин къэзыкIугъэ лIэужхэм ащыщ, ау зыпарэкIи тхьаусыхэу, игумэкIыгъохэм ягугъу къышIэу зэхэпхыщтыгъагъэп. Илъэс 85-рэ юбилеим зы илъэс лъигъэшIэжьыгъэп. Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъэу, Пшызэ шъолъыр мэкъумэщ хъыз­мэтымкIэ изаслуженнэ Iофы­шIэу, Лениным ыкIи ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым яорденхэр къызфагъэшъошагъэхэу, ВДНХ-м идышъэ медалитIу къэзыхьы­гъэу, нэмыкI тынхэмкIэ мызэу­мытIоу къыхагъэщыгъэу, ежь илъэхъан зэрыгушхощтыгъэ, агъэлъапIэщтыгъэ Валентина Ко­жемякинар 2020-рэ илъэсым дунаим ехыжьыгъ.

Аужырэ илъэсипшI заулэм ар пенсием щыIэу, поселкэу Вардане игупчэ ит фэтэр цIыкIум щыпсэущтыгъ. Къалэм ищыIакIэ, ветеранхэм яорганизацие иIоф­шIэн чанэу ахэлажьэщтыгъ, ныб­жьыкIэхэм бэрэ ахахьэ­щтыгъ. ЦIыф гъэшIэгъоныгъ, хьакIэхэр икIасэхэу, гушIубзыоу сыдигъокIи апэгъокIыщтыгъ. «Адыгэ макъэм» икорреспонденти ахэм ащыщ хъунэу тIогъогогъурэ инасып къыхьыгъ.

— Сэ сытхьаусыхэныр гунахь, ау… лъэхъаныри, цIыфхэри джы зыщыфэмыдагъэхэ уахътэу, IофшIэным и ЦIыф шъхьэкIафэ фашIэу инкIэ зыщатхыщтыгъэр ныбжьи сщыгъупшэжьыщтэп. А гукъэкIыжьхэр сэркIэ пстэумэ анахь лъапIэх, — къысиIо­гъагъ ащ аужырэу сызыIокIэм.

Заслуженнэ пенсионерэу Лидия Кабаненкэм фэдэхэр ары советскэ лъэхъаным радиоми, телевидениеми зигугъу бэрэ ашIыщтыгъэхэр, художественнэ фильмэхэр зытырахыщтыгъэ- хэр. Непэ ар поселкэу Псы­шIуапэ дэс, ипшъашъэ, ипхъо­рэлъфхэм адэпсэу.

Лидие Иван ыпхъум ибиографие къызэрыкIу. Ставропольем къыщыхъугъ, игъашIэ инахьыбэр Краснодар краим и Отрадненскэ район щигъэкIуагъ, илъэс 30 фэдизрэ былым лъэп­къышIухэр зыщахъурэ хъызмэт­шIапIэу «Уруп­ский» зыфиIорэм щылэжьагъ, апэ чэмыщэ къызэ­рыкIуагъ, нэужым бригадирыгъ.

1971-рэ илъэсэу щабэ къызэ­ракIихырэм фэшI Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъ цIэр къызфагъэшъошагъэр ыпэ­кIэ къызэрыкIоу щыIагъ. Къэра­лыгъо тыныр къызыратым, зэ­рэ­хэгъэгоу зэлъашIагъ пIоми хъущт.

Гурыт ыкIи апшъэрэ еджапIэ­хэм арагъэблагъэщтыгъ, IофшIэ­кIо купхэм аIуагъакIэщтыгъ, хэгъэгур къызэпикIухьэщтыгъ. ИчIыпIэгъухэм РСФСР-м и Ап­шъэрэ Совет идепутатэу тIогъо­гогъурэ хадзыгъ, КПСС-м изэ­фэситIум ахэлэжьагъ. А лъэхъа­ным а зэпстэур лъытэныгъэшхо къызэрэпфашIырэм, узэрагъэлъапIэрэм яшыхьатэу щытыгъэх.

— СищыIэныгъэ нэмыкI шъып­къэ хъугъагъ, — къеIуатэ Лидие. — IофшIэным ицIыфэу, пэрытныгъэр зыIыгъхэу, рекордхэр зыгъэуцухэрэр а лъэхъаным хэгъэгушхом илIыхъужъхэу алъытэщтыгъэх, агъашIощтыгъэх. Ащ фэдэм сэ сесэгъагъэп, сылэжьэкIо къызэрыкIуагъ, ау зэрифэшъуашэм тетэу сызекIон фаеу хъущтыгъ. Москва, ВДНХ-м мызэу-мытIоу сащы-Iагъ, опытэу сиIэмкIэ цIыфхэм садэгощагъ, нэмыкIхэм Iоф зэ­рашIэрэм зыхэзгъэгъозагъ.

Лидия Кабаненкэм тын зэфэшъхьафыбэ иI. МэкъумэщышIэ IофшIэн къинкIэ ахэр къылэжьыгъэх. 1965-рэ илъэсым краим ибылымэхъо анахь дэгъоу къы­хахыгъагъ. Ащ ыуж илъэсиплI тешIагъэу ВДНХ-м итыжьын ме­даль къыхьыгъ, илъэситф зы­тешIэ ужым етIани джэрз медаль къырихыгъ. Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъ цIэр къызыратым ыужыми Лениным иорденкIэ тIогъогогъурэ къыхагъэщыгъ.

Илъэс 40-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1983-м, ар поселкэу ПсышIуапэ къэкIожьыгъ. 1997-рэ илъэсым пенсием кIофэкIэ пансионатэу «Янтарь» зыфиIорэм щы­лэ­жьагъ, ащ ипрофсоюзнэ коми- тет ипэщагъ. Мыгъэ я 88-у жъо­ныгъокIэ мэфэкIхэр хигъэу­нэ­фы­кIыгъэх.

Хьэгъэжьэе Джонсон нэмыкI лъэныкъу ыцIэ зыщызэлъашIагъэр. АдыгэхэмкIэ мыхэбзэ цIэу ащ иIэр ятэ заом щыIэу, игъусэ кIалэм ыцIэу къыфиусыгъагъэу ары къызэраIорэр. НэмыкIэу Iофым хэлъыр къыIотэнэу ятэ игъо ифагъэп, хэкIодагъ.

Илъэс 16 нахьыбэ ымыныбжьэу, джыри кIэлэ дэдэу, Джонсон Темыр Кавказым икъушъхьэ-металлургическэ институтэу къалэу Орджоникидзэ (джы Владикавказ) дэтым чIэхьэ-­ гъагъ. Ар къызеухым, а лъэ­хъаным зэрэхэбзагъэу, къалэу Норильскэ Iоф щишIэнэу агъэ­кIогъагъ. ГъоплъэшI заводым инженер-металлургэу щыригъажьи, гъэткIуакIоу щытыгъ, мас­терыгъ, мастер шъхьэIагъ, це­хым ипащэ игодзагъ, етIанэ ащ пащэ фашIыгъагъ.

Чаныгъэу хэлъым, админист­ратор сэнаущыгъэу Тхьэм къы­хилъхьагъэм яшIуагъэкIэ Джонсон гъэхъэгъэ инхэр хъызмэтшIэкIо Iофым щишIыгъэх. Ар сыдигъокIи участкэ анахь къи­нэу, нэмыкIхэм афэмыукIочIыщт­хэм афагъазэщтыгъ. Илъэс 34-рэ нахь ымыныбжьэу, ащыгъум Казахстан икъалэу Балхаш къушъхьэ-металлургическэ комбинатэу дэтым идиректорыгъ, ащ къыIуащи гъоплъэшI заводым пащэ фашIыгъагъ. Ащ ыуж мы лъэныкъо дэдэм фэгъэзэгъэ Надеждинскэ заводэу зэтезыгъэр зэтыригъэуцожьыгъагъ. 2000-рэ илъэсым Красноярскэ краим и Хэбзэихъухьэ ЗэIукIэ идепутатэу хадзыгъагъ, Норильскэ имэр ихэдзынхэм ахэлэ­жьагъ.

— Советскэ лъэхъаным реформэ шIыныр хабзэм икIэсагъэп, ар шапхъэу къыгъэуцу­гъэхэм адиштэщтыгъэп. Арэу щытми, сэ ренэу «пхырытхъун» Iоф горэм сызэрэфагъазэрэм фэшI, нэмыкIхэм афамыдэрэр сагъашIэщтыгъ. ШIыкIэу а лъэ­хъаным згъэфедэщтыгъэхэр илъэс 15 фэдизкIэ уахътэм ыпэ итыгъэх. Гъэхъагъэхэм сакъы­фэзыщэщтыгъэ хэкIыпIэхэр а уахътэм шапхъэу щыIагъэхэм зыпарэкIи адиштэщтыгъэхэп. Арышъ, «илъэхъан ыпэ ишъыгъэ реформатор» цIэр мы лъэ­ныкъомкIэ къысэптыми хъу­щтыгъ, — къыIогъагъ Хьэ­гъэжьэе Джонсон журналэу «Норильский никель» зэдэ­гущыIэгъу къыздешIым.

Советскэ лъэхъан ужкIэ тызаджэрэ уахътэми Хьэгъэжьаер хэгъэгум къышъхьэпагъ. IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутэу Iоф ышIагъ, игъэхъагъэхэр хъыз­мэтшIэпIэ анахь инэу Урысыем итхэм ащыщ итарихъ къы­хэнэжьыгъэх.

— Мэзэ пчъагъэрэ кабинетым сыкъычIэмыхьэу хъущтыгъ, цеххэм сащыIагъ, рабочхэм чэщи мафи сахэтыгъ, — ыгу къэкIыжьы а лъэхъаныр. — Пащэр рабочэ къызэрыкIом къе­кIолIэшъунэу щытымэ, Iофхэр зытетхэм хэзыгъэ имыIэу ащыгъозэщт, джащыгъум тэрэзэу зэрэзекIощтыр къыхэхыгъошIу фэхъущт.

Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъэу, «Хэгъэгум ыпа­шъхьэ гъэхъагъэу щишIыгъэхэм апай» зыфиIорэ орденым ия III-рэ шъуашэ зиIэ орденымкIэ, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорденкIэ, нэмыкI къэралыгъо тынхэмкIэ къыхагъэщыгъэу, Хьэ­­гъэжьэе Джонсон илъэс 83-рэ ыныбжь, пенсием щыI. Ау ащ пае къэмынэу, гухахъо зыхи­гъотэн IофшIэн къызфигъо­ты­жьыгъ. 2005-рэ илъэсым те­мыр къалэу Норильскэ къыдэ­кIыжьи, къыблэ къалэу Шъачэ къэкIо­жьыгъ, IэзэпIэ-зыгъэпсэфыпIэ зэхэтэу «АкваЛоо» зыфи­Iорэр ПсышIопэ районым щишIыгъ.

— Тыгъуасэ пшIэгъэ дэдэр непи кIэпшIыкIыжьыным нахь дэй, нахь федэнчъэ щыIэп, — ыIуагъ ащ «Урысые гъэзетым» зэдэгущыIэгъу къыздешIым. — Мафэ къэс кIэ горэ къэб­гъотыным, ар щыIэныгъэм щы­пхырыпщыным, цIыфхэри ащ хэпщэнхэм упылъын фае.

Джа девизым ежь сыдигъокIи текIыгъэп.

НЫБЭ Анзор. Сурэтхэр: авторым ихъарзынэщ ыкIи зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.