Гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иномерэу мэлылъфэгъум и 11-м, 2023-рэ илъэсым къыдэкIыгъэм Тэу Аслъан итхыгъэу «Зы пIуаблэ ихъишъ» зыфиIоу къихьагъэм пIуаблэу Нэчэрэзые щашIыгъэм икъэбар итыгъ. СшIогъэшIэгъоныгъ ыкIи сыщыгушIукIыгъ. Гъэзетэу ар къызэрыхьагъэр бэмэ язгъэлъэгъугъ, сэщ фэдэу пстэуми ашIогъэшIэгъоныгъ. Лъэпкъым къырыкIуагъэр къэзыгъэлъэгъорэ пIуаблэу адыгэ бзылъфыгъэм IутIэным хишIыкIыгъэм сэ сиунагъо къыфысигъэгъэзэжьыгъ.

ПIуаблэр зышIыгъэу къысшIошIырэр Тхьаркъохъо (Азэматэ) ФатIимэт, къуа­джэу Адэмые щыщыгъ, ар сянэжъ. КъэсэшIэжьы нанэ пIуаблэхэр, матэхэр, нэмазлыкъхэр дахэу, зыгорэхэр ате­шIыхьагъэхэу зэришIыщтыгъэхэр. Тхьаркъуахъохэу а зы унагъор ары Нэчэрэзые дэсыгъэр. Тхьаркъохъо Сэфэрбый ыкъо­хэр зэшитф хъущтыгъэх: Хьатхъужъыкъу, Бэчмыз, Батмыз, Мыхьамод, Салым.

Азэмэтэ Мин-Къутасэ нанэ игупсагъ. Чылэхэр къыкIухьэщтыгъ, лекциехэм къащеджэщтыгъ. Нэчэрэзые еджапIэу дэтыр классиплI ныIэп зэрэхъущтыгъэр, чылэдэсхэм къадеIи класси 7-у аригъэ­шIыжьыгъ. Нэчэрэзые чылэ дахэу, къан­дисым исурэт фэдэу, урамитIоу зэгокIы. Чылэ гузэгум еджапIэр ит. Зы цыпэм «Зэе Iуашъхьэ» Iулъэшъогъагъ, зэе чъыг щэхъу тетыгъэп пIоми ухэукъощтэп.

Мыщ лъыпыдзагъэу чылэм щапIугъэ Тхьаркъохъо зэшхэм якъэбар къэстхымэ сшIоигъу. Зэшитфым зы шыпхъуи яIагъ, цIыкIухэзэ ятэ идунай ыхъожьыгъагъ, ибэу къэнагъэх. Ятэ нэпIосэу МэщлIэкъо Къагъыр Шъалихьэ ыкъом ыпIужьыгъэх. Тэри, зэшыпхъуитIу тыхъоу, Сарэрэ сэрырэ типIужьыгъ. Тятэу Мыхьамодэ заом щыфэхыгъ. Татэ цIыф дэгъугъ, лэжьэкIуагъ, хьалэлыгъ, зэо ужым къи­нышхо къызыфэкIуагъэмэ амалэу иIэмкIэ ишIуагъэ аригъэкIыщтыгъ.

Зэоуж илъэсхэр къиныгъэх. Заом къинэу, тхьамыкIагъоу цIыфхэм къафихьыгъэм гъунэ иIагъэп. Зэшхэр еджа­гъэхэу, гъэсагъэхэу щытыгъ. А лъэхъаным еджагъэу щыIагъэр мэкIагъэ. Хьатхъужъыкъо, Мыхьамодэ, Салымэ кIэлэегъэджагъэх. Нэчэрэзые, ПчыхьэлIыкъуае, Еджэркъуае Iоф ащашIагъ. Бэчмызэ Краснодар къулыкъу щихьыщтыгъ, яунагъокIэ ащ дэсыгъэх. Къырым зэошхоми хэлэжьагъ, 1942-рэ илъэсым Бахчисарай къыщаукIыгъ. Лъэшэу хэгъэ­гур шIу ылъэгъущтыгъ, ыгъэлъапIэщтыгъ. Ар къыIотэжьыщтыгъ ашыпхъоу Хъан­мелэч.

Тятэу Мыхьамодэ Белорусскэ фронтым щызэуагъ, офицерыгъ, жъоныгъуа­кIэм 1943-рэ илъэсым фэхыгъ, ар къэзыушыхьатырэ тхылъи къытфагъэ­хьы­жьыгъагъ. Ясурэтхэри, письмэу къат­хыщтыгъэхэри АР-м и Лъэпкъ музей чIэлъых. А къэбарыр нанэ къыIоу зэ­хэс­хыгъэти, сафэтхэгъагъ къысфагъа­хьыжьынэу. 1999-рэ илъэсым Лъэпкъ музеим иIофышIэу Iэшъхьэмэфэ Любэ сурэтхэр музеим зэрэчIэлъхэм иджэуап ыкIи ахэм якопиехэр къысфигъахьыжьыгъагъэх. Хьатхъужъыкъорэ Батмызэрэ заом псаоу къыхэкIыжьыгъэх, уIагъэхэр ателъыгъэх. Зэо ужым хэгъэгум изэтегъэпсыхьажьын хэлэжьагъэх.

Нанэу ахэр зыпIугъэхэм илъэс 80 ыныбжьэу идунай ыхъожьыгъ. Зыгорэ заом къикIыжьыгъэу зызэхихыкIэ, тыдрэ чылэ щыщми гуIэзэ упчIакIо кIощтыгъ. ЗыгорэкIэ икIалэмэ ащыщ къалъэгъугъэ­мэ яупчIыщтыгъ, тэри пчъэIум тыIусэу къэбарэу къахьыжьыщтым тежэщтыгъ.

ПчъэIупэм нэмазлыкъ, пIоблэ дахэхэр Iулъыгъэх, ахэм хьарыф дахэхэр ахэблыкIыгъагъ. Ахэм къаготыщтыгъ къумгъанри, лэджэн цIыкIури. Нэмаз ужым нанэ пхъэнтIэкIу лъхъанчэм тесэу Iупчъапчъэ­зэ гъыбзэ къыIощтыгъ, икIалэмэ къарыкIуагъэр ыгъаещтыгъ.

ТицIыфхэм къин алъэгъугъэми, ТекIоныгъэр къыдахыгъ, хэгъэгушхори зэтырагъэпсыхьажьыгъ. Лъэпкъым лIыбланэу, Iушэу къыхэкIыгъэр макIэп. Ар зымыуа­сэ щыIэп, ащ тырэгушхо, тырэпагэ.

Тызыхэт уахътэр тихэгъэгушхо ушэтыпIэ фэхъугъ. Ащ къебэныхэрэм тикIэ­лэ лIыбланэхэр апэуцужьых. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием тиадыгэ кIа­лэхэри хэтхэу къэралыгъор къаухъумэ.

Хэгъэгу зэошхом текIоныгъэр къыщыдэзыхыгъэ ятэжъхэм лIыхъужъ гъогоу къарагъэлъэгъугъэм тетэу макIох. ТекIоныгъэр къыдахыгъэу, хъяркIэ Тхьэм къытферэхьыжьых.

КIэухым мы пIуаблэм ихъишъэ Iофышхо дэзышIагъэу, лъэпкъыр зыгъэлъапIэу, къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм тарихъыр языгъашIэу, археологэу Тэу Аслъан, ар зыщылэжьэрэ Лъэпкъ музеим иIофышIэхэми шIоу щыIэр къадэхъу­нэу сафэлъаIо.

ХьадэгъэлIэ (Тхьаркъохъо) Рай. Адыгэкъал.