Сабыир къызыхъугъэм къыщегъэжьагъэу адыгабзэр зэхихын, апэрэ гущыIэхэр ины­дэлъфыбзэкIэ къыIон фае.

ГухэкI нахь мышIэми, непэрэ мафэм тлъэгъурэр нэмыкI шъыпкъ, адыгабзэкIэ гущыIэ­хэрэм япчъагъэ нахь макIэ мэхъу зэпыт. Мы гумэкIыгъор дэ­гъэзыжьыгъэным пае респуб­ликэм макIэп щашIэрэр, ахэм ащыщ пилотнэ проектыр. Ащ ишIуагъэкIэ гурыт еджапIэхэм ыкIи кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащыщхэм федеральнэ къэралыгъо шапхъэхэм адиштэу ныдэлъ­фыбзэр нахь игъэкIотыгъэу ащы­зэрагъашIэ. РеспубликэмкIэ Адыгэкъалэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу 6, Кощхьэблэ районымкIэ 2, Красногвардейскэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь, Шэу­джэн районхэмкIэ зырыз, Мые­къуапэкIэ 3 къыхахыгъэх.

Пилотнэ проектым хэхьэгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащыщэу «Насып» зыфиIорэм мы мафэ­хэм тыщыIагъ. Ащ ипащэу Даур Мариет гущыIэгъу тыфэхъугъ.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 14-м Iоф зишIэрэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъ нэшанэ хэлъэу, кIэлэцIыкIухэм адыгэ шэн-хабзэхэр ахилъхьэу мэлажьэ. Непэрэ ма­фэм ехъулIэу кIэлэцIыкIу 250-рэ фэдиз ащ къекIуалIэ, ахэм анахьыбэр адыгэ унагъо­хэм къарыхъухьагъэх. Проектым ишIуагъэкIэ ноутбук, проектор, тхылъхэр, пкъыгъо зэфэшъхьаф­хэр IыгъыпIэм къыратыгъэх.

— Сабыим иуахътэ нахьыбэу зыщигъакIорэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр ары. КъыткIэхъухьэрэ лIэужхэм яныдэлъфыбзэ, ятарихъ, якультурэ ашIэнымкIэ пшъэрылъхэр тиIэх, ахэр зэри­фэшъуашэу зэшIотэхых. Пилотнэ проектымкIэ Iоф тшIэнэу тыкъызэрэхахыгъэр тигуапэ хъу­гъэ ыкIи ащ епхыгъэ Iоф­тхьабзэхэр чанэу тэгъэцакIэх. АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэм­рэкIэ и Министерствэ къытфигъэшъошэгъэ Iэмэ-псымэхэр дгъэфедэхэзэ лъэпкъ нэшанэ зиIэ чIыпIэ дгъэпсыгъэ. КъыткIэ­хъухьэрэ лIэужхэм адыгабзэр, тарихъыр, лъэпкъ шэн-хабзэхэр ятэгъашIэх, ижъыкIэ агъэфе­дэщтыгъэ пкъыгъохэр лъэшэу ашIогъэшIэгъоных, ахэм тари­хъэу апылъыр къафэтэIуатэ. СыдигъокIи тикIэлэцIыкIу Iыгъы­пIэ лъэпкъым пае Iоф ешIэ, зы мэфэкI блэтымыгъэкIэу хэтэгъэу­нэфыкIы, — еIо Даур Ма­риет.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм име­то­дистэу Шэуджэн Мариет къы­зэрэтиIуагъэмкIэ, яIофшIэн зэ­хъокIыныгъэхэр фэхъугъэх. Федеральнэ къэралыгъо шап­хъэхэм адиштэу Iоф ашIэ, тхьамафэм зэ джэгукIэ шIыкIэм те­тэу адыгабзэр арагъашIэ. КIэлэцIыкIур хэмыукъоу къэгущыIэным фагъасэ. ЯцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу адыгабзэм ятарихъ щыгъуазэхэу ахэр къэ­тэджых. Сабыим ыныбжь елъы­тыгъэу шIэныгъэхэр рагъэгъоты. Тхьамафэм урысыбзэмкIэ зэрагъэшIэгъэ темэм елъытыгъэу зэдзэкIыжьыгъэу адыгабзэкIи къафаIуатэ, джащ фэдэу егъэ­джэн тедзэхэри афызэхащэх.

— Тхьамафэм зэ егъэджэн афызэхэпщагъэкIэ сабыйхэм ар ашъхьэ къинэжьыщтэп, ар къы­дэтлъытэзэ зы мэфэкI блэтымыгъэкIэу хэтэгъэунэфыкIы. Гу­щыIэм пае, адыгабзэмрэ тхы­бзэмрэ я Мафэ епхыгъэ Iофтхьабзэхэр бэу гъэтхапэм зэхэтщагъэх. КIэлэцIыкIухэм ашIогъэшIэгъонэу усэхэр къызэрагъэшIагъэх, орэдхэр къа­Iуагъэх, къэшъуагъэх, — еIо Мариет.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм щы­зэхащэрэ Iофтхьабзэ пэпчъ яшъыпкъэу зыфагъэхьазыры. ГущыIэм пае, кушъэ хапхэ ашIымэ кушъэр къагъэуцу, сабыир гупсэфыным пае чэтыур хапхэ, шапхъэу пылъыр зэкIэ агъэцакIэ. Лъэтегъэуцом хэу­шъхьафыкIыгъэ хьалыгъур агъа­жъэ, сабыйр тырагъэуцо, ха­бзыкIы, ищыIэныгъэ гъогу зэ­Iухыгъэу рыкIоным фэшI гущыIэ гъэнэфагъэхэр къаIох.

БэмышIэу рагъэкIокIыгъэ адыгэ ИлъэсыкIэм цIыфыбэ къырагъэблэгъагъ. Ижъырэ лъэхъаным зэрэрагъэкIокIыщтыгъэм тетэу чъыгыр агъэуцугъ, орэдхэр, хъо­хъухэр къаIуагъэх, адыгэ шъуа­шэхэр ащыгъыхэу къэшъуагъэх. Джащ фэдэу адыгэ шхынхэм афэгъэхьыгъэу макIэп зэхащэ­рэр. Къэбым хашIыкIыщтыгъэ шхын зэфэшъхьафхэр къафа­Iуатэх. Джащ фэдэу ижъыкIэ щыIэгъэ джэгукIэхэр арагъашIэх. Мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм яшIуа­гъэкIэ кIэлэцIыкIухэм ялъэпкъ икультурэ нахь пэблагъэ мэ­хъух, адыгэ шэн-хабзэхэр зэрагъашIэх.

КIэлэпIухэу Цэй Марыетрэ Уджыхъу Светланэрэ къызэ­рэтаIуагъэмкIэ, мы аужырэ илъэсхэм проектым ишапхъэхэм адиштэу хэушъхьафыкIыгъэ программэмкIэ Iоф ашIэ. Ащ къыхэкIыкIэ адыгабзэр нахь игъэкIотэгъэу кIэлэцIыкIухэм зэрагъашIэ, ахэм адыгабзэкIэ адэгущыIэх, Iофтхьэбзэ гъэшIэгъонхэр афызэхащэх. АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ, сэнэхьатхэм зыщахагъэхъорэ Адыгэ респуб­ликэ институтым къаратыгъэ материалхэр агъэфедэх, жэбзэ къабзэ аIулъэу кIэлэцIыкIухэр гущыIэнхэм фагъасэх.

— Федеральнэ гъэсэныгъэ шапхъэм диштэу, гущыIэм пае, зы тхьамафэм къэкIыхэрэр ятэгъашIэмэ, адыгабзэкIи джа дэдэр зэтыдзэкIыжьызэ агурэтэгъаIо, рассказ, пшысэ цIыкIу­хэм такъыфеджэ. АдыгабзэкIэ зэрэмыгущыIэхэрэм игумэкIыгъо дэгъэзыжьыгъэныр IэшIэхэу щытэп, зэкIэми узэкъотын фае, тэ зы сыхьатрэ Iоф адатшIэу унэм урысыбзэкIэ лъыпадзэ­жьымэ ятIуагъэр агу къызэ­рымыкIыжьыщтыр гъэнэфагъэ, ма­фэ къэс кIэлэцIыкIум Iоф дэпшIэн фае. Илъэсих зыныбжь кIэлэцIыкIухэр сIыгъых, ахэм зы ермэл пшъэшъэжъые ахэт, ау ащи шIогъэшIэгъонэу адыгабзэр зэрегъашIэ. ЗэдэгущыIэнхэмкIэ ящыкIэгъэ гущыIэхэр зэкIэ ашIэх, усэ цIыкIухэр къа­Iох, — еIо Уджыхъу Светланэ.

— Апшъэрэ купым исхэу, мыгъэ гурыт еджапIэм чIэхьащтхэр ары сIыгъыгъэхэр, — еIо Цэй Мариет. — Адыгабзэр ашIомыкъинэу зэрагъэшIэным пае игъэкIотыгъэу Iоф адэтэшIэ. Бэрэ къыхэкIы урысыбзэкIэ тхыгъэхэр зэтыдзэкIыжьхэзэ яттыхэу. ГущыIэ къиныр къафэмыIо зыхъукIэ сабыихэр мэукIытэх, зэрагъэшIэнэу фаехэп, ар къыдэтлъытэзэ тиIофшIэн зэхэтэщэ. Адыгэ лъэпкъ шэн- хабзэхэр къизыIотыкIырэ рассказхэм, пшысэхэм ашIогъэшIэгъонэу ядэIух, нартхэм афэгъэ­хьыгъэ къэбархэр ятэгъашIэх. Лъэпкъ шъуашэхэр, саер, цыер ащыгъэу къэгъэлъэгъонхэм зэрахэлэжьэщтхэр къафэмыгъэсыжьэу ежэх.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм адыга­бзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр IэкIэлъых, ау ахэм япчъагъэ зэрэмакIэм гумэкIыгъохэр къызде­хьых.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм зэ­кIэмкIи куп 12 хэт, ахэм зэкI пIоми хъунэу музей цIыкIухэр, ижъыкIэ агъэфедэщтыгъэ Iэмэ­псымэхэр яI.

Сабыим ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу лъэпкъыр ебгъа­шIэмэ, тикультурэ, тиадыгагъэ кIодыщтэп, адыгабзэкIэ гущы­Iэхэри нахьыбэ хъущт.

ДЕЛЭКЪО Анет.