Адыгэ общественнэ IофышIэу, политикэу, сатыушIэу, Кавказ Дунэе Ассоциациеу Тыркуем щылажьэрэм итхьаматэу Огъуз Берк зэдэгущыIэгъу дэтшIыгъ, Iофэу ышIэрэм къытедгъэгущыIагъ.

— Огъуз, о къыпфэгъэхьыгъэу къытфэпIотэна? ГущыIэм пае, укъызщыхъугъэ чIыпIэр, адыгабзэкIэ плIэкъуацIэр сыд фэдэха? Адыгэ хэхэсым ыма­къэ ухъунэу сыдигъо хъугъэ? Сыд къыжъудэхъунэу узщыгугъырэр? Хэкужъым укъэ­кIуагъа? УкъэкIуагъэмэ, хэ­ку­жъым пае сыд къэпIон плъэ­кIыщт?

— 1969-рэ илъэсым Токат къалэм епхыгъэ Турхал районым сыкъыщыхъугъ. Сыбэс­лъэнэй, МэфэшIукъо лIакъом сыщыщ, сянэ Беданыкъохэм ащыщ. МашинэшI сыхъунэу седжэзэ, университетыр къэсымыухэу чIэсыдзыжьыгъ, джы икIэрыкIэу седжэ. Къэсщагъ, сабыитIу сиI. Апэрэ еджапIэм щегъэжьагъэу къашъохэм сапылъ. СиныбжьыкIэгъум журналистикэмрэ рекламэ Iофхэмрэ сафэгъэзэгъагъ. Аужырэ ылъэс­хэм Тыркуем икъалэу Анкара сыдэс, тыгъэмрэ жьыбгъэмрэ акIуачIэкIэ электричествэ зы­шIырэ пкъыгъохэм ыкIи псэо­лъэшIыным сапылъ. СицIыкIугъом щегъэжьагъэу общественнэ Iофхэр сэгъэцакIэх, е хасэм, е хэсашъхьэхэм сахэт.

Къайсери зэкъошныгъэ клубым (Адыгэ сатыушI хас) зэхищэгъэ Хасэм ихэсашъхьэ, гъомылэпхъэ къыдэгъэкIыным пылъ­хэм язэхэт сатыушI Хасэм сырятхьамэтагъ, гъэфедакIохэм я Союз сыри­тхьамэтэ годзагъ.

Мэфих фэдизрэ Налщык сыщыIагъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, слъэгъугъэхэр дэгъу дэдэхэп. Ар тэркIэ титхыдэжъхэм ахэт хэгъэгугъ. Сэ сихэку ыкIи ащ ицIыфхэр нахьышIунхэу, экономикэм, технологием, шIэныгъэ­хэм алъэныкъокIэ апэ итынхэу сыфай, ау сэ сызфаер слъэ­гъугъэп, мыщ фэдэ IофхэмкIэ гуетыныгъэ зэрямыIэр сыгу къеуагъ. Хэкум тыщыпсэуным, тымыкIодыным апае экономическэу, политическэу кIуачIэ тиIэн фае. Тыркуем ыкIи нэ- мыкI хэгъэгухэм арыс адыгэхэр мы лъэныкъомкIэ кIэгъэкъонышIух. Тэ тIэкIэлъ мы амалышхор тэрэзэу дгъэфедэшъу­рэп. Iоф мэхьанэнчъэхэм тапылъэу уахътэр тэгъэкIоды.

— Дунэе Кавказ Хасэр тау­щтэу зэхэшъущагъ? Сыд фэдэ Iофыгъохэм шъуапылъ? Адыгэхэм яхьылIэгъэ сыд фэдэ Iофыгъохэр ара нахь мэхьанэ зиIэу шъулъэгъу­хэрэр?

— Дунэе Кавказ Хасэр 2018-рэ илъэсым зэхэтщагъ. ТизэхэщакIохэр Тыркуем икъэлэ зэ­фэшъхьафхэм адэсхэм лъы­тэныгъэ зыфашIырэ цIыфых. Академикхэр, журналистхэр, сатыушIхэр, сурэтышIхэр, цIыфхэмэ алъытэрэ пэрытхэр зыхэт куп кIочIэшхо тэхъу. Дунэе Кавказ Хасэр (ДКХ) зэхамыщэзэ зэхэщэкIо купым ­илъэс 12-м Iофыгъуабэ зэхифыгъ. 2022-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ Анкара зэIукIэшхо щызэхэтщагъ. Адыгэ культурэм, лъэпкъ щыIэныгъэм яIахьышхо хэзылъхьэгъэ цIыфхэр едгъэ­блэгъагъэх. Илъэс къэс «Илъэсым исурэтышI, итхакIу, ипо­литик, испортсмен, исатыушI, икъэлэтхьамат» тIозэ, нэбгырэ 15-мэ тафэгушIо. Мы зэIукIэхэмкIэ агъэшIуагъэхэм адыгэ паIо яттыныр хабзэ тфэхъугъ. Мы зэIукIэхэр Тыркуем икъэбар­лъыгъэIэс амалхэми анэсыгъ, шъэ пчъагъэу къэбар ашIы­жьыгъ. Тырку политик цIэрыIохэр тизэIукIэхэм ахэлэжьагъэх, джыри ахэлажьэх. Илъэс къэс мы тынхэр къэлэ зэфэшъхьаф­хэм ащызэхэтщэрэ зэIукIэхэм цIыфхэм щятэтых. Мы зэIукIэхэм яшIуагъэкIэ хэси 8-мэ зычIэтыщтхэ унэхэр ащашIынхэу чIыгу Iахьхэр афэтщэфыгъ, псэуалъэ­хэр афэтшIыгъэх.

Дунэе Кавказ Хасэр зэхэ­тымыщэзэ мы зэIукIэхэр зэ­хэщэкIо купым ышIыщтыгъэх. Дунэе Кавказ Хасэр щыIэ зэ­хъум, мы Iофыри ащ зэхифы хъугъэ.

Тыркуем ипрезидентэу Реджеп Тайип Эрдоган тыригъэ­благъи, «Дунэе Кавказ Хасэм и Тынхэр» зыфиIорэ зэIукIэр президентым иордэунэ щызэхэтщэнэу зэдедгъэштэгъагъ. Ау джащыгъум тихасэхэмрэ типолитикхэмрэ къезэгъыгъэхэп, «Ахэм Iизын тIахыгъэп» аIозэ, мы зэIукIэм пэрыохъу фэхъугъэх. Зымыгъэхъугъэхэм кIэща­кIоу яIагъэр Кавказ Хасэхэм я Федерациерэ (КАФФЕД), Тыркуе Лъэпкъ Хэсэшхом Къайсери ыцIэкIэ идепутатэу хэтыщтыгъэ Хюля Нэргисрэ арых.

Пачъыхьагъум ыкIи Тырку Республикэм ятарихъ тштэмэ, къэралыгъом ипащэ тилъэпкъ щыщхэр къыридзэхэу иордэунэ зыкIи ригъэблэгъагъэхэп. ЗэIу­кIэм ыпэкIэ ДКХ-м ихэсашъхьэ хэтхэмкIэ (нэбгырэ 14-у) ты­рагъэблэгъагъ, Президентым «тилъэпкъ ыгъэгушIоным пае ышIэн-ыIон фаер» зэригъэшIэнэу ыгу хэлъыгъ.

Тэри мыщ фэдэхэмкIэ телъэ­Iугъ: адыгабзэкIэ къэралыгъо телевизионнэ канал къытфызэIуахынэу, Анкара Кавказ культурэ гупчэшхо горэ щашIы­нэу, Тырку къэралыгъор загъэ­псыгъэ лъэхъаным анахь мэхьанэ зиIэ лIыхъужъхэм ащыщэу Щэрджэс Iэтхьэм ихьадэу Иорданием икъэхалъэ дэлъыр Тыркуем къащэжьынэу.

Президентым иупчIэжъэгъу­хэми зэкIэми ар хъунэу аIуагъ ыкIи Анкара «щэрджэс музей» къыщызэIутхымэ дэгъоу къытаIогъагъ.

Ау, гукъау нахь мышIэми, мы зэпстэури къыддэхъугъэп, тихасэхэм, типолитикхэм гухэлъ пыутхэу яIэхэм яягъэкIэ тиIоф­хэр зэщыкъуагъэх.

«Дунэе Кавказ Хасэм ерэмышI, ар тэ тшIэн, зэхэтфын» зыIуагъэхэми зи ашIагъэп.

— Дунэе Кавказ Хасэм иты­нэу «Илъэсым ынап» зыфиIорэм имэхьанэ къытфэпIотэна? Мы тыныр Нэхэе Тэмарэ, Къэндур Мухьадин, Самсун итхьамэтагъэхэм ащы­щэу Юсыф Зия Йылмаз фэ­дэхэм къалэжьыгъ. 2023-рэ илъэсым мы тыным икъыдэ­хынкIэ зэIукIэ зэхэшъущэщтба? КъэкIорэгъэми ишъо­хъухьа?

— «Илъэсым ианахьышIухэр» зыфэтIорэ тыныр Дунэе Кавказ Хасэм ымыгъэнафэзи «Кавказ хэхэсхэм яанахьышIухэр» тIозэ зэхатщэщтыгъ. Мыщ изэхэщэкIо куп Дунэе Кавказ Хасэми изэ­хэщакIу. Лъэныкъо 15-кIэ тынхэр ятэты. Тынэу «Илъэсым ынап» зыфатIорэри мыхэм ащыщ. Мыр Тырку къэралыгъор загъэпсыгъэ уахътэм щыIэгъэ лIыхъужъхэм атекIыгъэ бын-унагъохэм ащыщ­хэм ыкIи адыгэ культурэр дунаим щязыгъашIэхэрэм ятэты. Къэндур Мухьадин, Щэрджэс Iэтхьэм иблагъэхэм, Али Щэфик Оздэмыр иIахьылхэм, Иорда­нием ипачъыхьэ ыкъоу Алый, Къанэкъо Арсен мы тыныр зы­фэдгъэшъошагъэхэм ащыщых. ТизэIукIэхэм Нэхэе Тэмарэ, ЛIы­бзыу Аслъан, Сэкъур Ольгэ фэдэ орэдыIо-пщынаохэр къядгъэблэгъагъэх. Джыри мыгъэ, 2023-рэ илъэсым ыкIэхэм зэхэтщэщт. Тыныр зыфагъэшъошэщтхэр мэзитIу ыпэкIэ тихэса­шъхьэ егъэунэфы.

— Урысыем адыгабзэкIэ фильмхэр щытырахых. Тыркуем адыгэ артистхэр, режиссер цIэрыIохэр исых. ХэкумкIэ Адыгэ кинофестиваль щы­зэхащэн гупшысэм сыд фэдэ еплъыкIа фыуиIэр?

— ТыркуемкIэ кино тепхыным мылъкушхо тефэ ыкIи дэ­гъу дэдэу хъун фае. Мы лъэны­къомкIэ анахь амалышIухэр, зэчый зыхэлъхэр ДКХ-м хэтых. Ау мылъку Iофыр зэхэтфын тлъэкIыгъэп. АщкIэ Урысыем щашIэхэрэм осэшхо ясэты. Мыщ къыхэкIэу Къэндур Мухьадин «Илъэсым ынап» зыфатIорэр еттыгъагъ.

— Пачъыхьагъумрэ Тырку къэралыгъомрэ агъэпсыхэ зэхъум адыгэхэр къэралыгъо Iофхэм лъэшэу ахэтыгъэх. Непэ тилъэпкъэгъухэр къэралыгъо гъэпсыкIэм, политикэм сыд фэдэу хэтых? Мы лъэныкъом сыд къепIолIэщт?

— Тыркуер агъэпсы зэхъум адыгабэ лъэшэу хэлэжьагъ, ау непэ процент 90-м ахэм ацIи ашIэрэп. А лIыхъужъхэм «Ты­нап» зыфиIорэ тынхэр аIэкIэдгъэхьагъэх. ТилIыхъужъхэр зэ­кIэми ашIэнэу, ахэм ацIэкIэ саугъэтхэр агъэуцунэу тызэрэфаем къыхэкIэу щымыIэжъхэми тынхэр афэдгъэшъошагъэх. Адыгабэ зыщыпсэурэ Къайсери иурамхэм ащыщ «Налщык» цIэр ратынэу тыкIэдэугъ ыкIи ар къыддэхъугъ.

Щэрджэс Iэтхьэм Тыркуер агъэпсы зэхъум Iофышхохэр зэхифыгъэх. Урым техакIохэм апэуцужьырэ апэрэ дзэ купыр ыгъэпси, ахэм язэуагъ. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Токтамыш Атеш «Щэр­джэс Iэтхьэм щымыIагъэмэ, тыр­кухэм яфитыныгъэ заори щыIэщтыгъэп» ыIощтыгъ. Щэр­джэс Iэтхьэм мэхьанэшхо зиIэ цIыфыгъ, ау политикэм хэшIыкI фириIагъэп. А зэманым иполитик инхэу Мустафа Кемал ыкIи Исмэт Iинюню апэуцужьыгъ, ыужыкIэ ащ къумалыцIэ ­фаусыгъ. Ежь ицIыфхэм ямыоным пае Тыркуер ыбгынагъ. Хьалыгъу такъырым фэныкъоу Иорданием ыпсэ щыхэкIыгъ. Илъэс 20 хъу­гъэу тарихъым хэт мы хэукъоныгъэшхо зыхэлъ еплъыкIэр зэблэтхъуным пае Iофыбэ тшIа­гъэ. Къэралыгъо къулыкъухэм аIут цIыфышхуабэмэ тхылъыбэ яттыгъ. Гъэзетхэм къэбархэр къарыдгъэхьагъэх, тарихъ шIэ­ны­гъэлэжьхэр, политик цIэ­ры­Iо­хэр зыхэлэжьэгъэ зэхэсыгъо­хэр зэхэтщагъэх, телевидением­кIэ къэтынхэр къагъэлъэгъонхэу тадэгущыIагъ. Реджеп Тайип Эрдоган ыпэкIэ мыщ фэдэхэм ягугъуи тшIын тыфитыгъэп.

Тырку къэралыгъо Iофхэм адыгабэ IэнэтIэшхохэр аIыгъэу ахэтых, ау ахэр ежь ашъхьэкIэ мы IэнатIэхэм аIухьагъэх. На­хьыбэмэ тицIыфхэм апае зыпари ашIэрэп, ежьхэм яIэнатIэ къаухъумэным пылъых. Джы къыкIэлъыкIощт уахътэм техьащтхэм тиIофхэмкIэ нахь чан хъунхэу тащэгугъы, тыгукIэ ты­фай. НэмыкI амышIэщтми, Щэр­джэс Iэтхьэм ыцIэ агъэкъэ­бзэ­ным пылъынхэу тыфай.

— Тыркуе-Урысые Пар­ламентхэм язэкъошныгъэ куп­хэм ятхьаматэхэу Мурат Бай­батур ыкIи Хъопсэрыкъо Мурат адыгэх. Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат 2019-рэ илъэсым Тыркуем къызэкIом, Iофыгъуабэ дэ­гъоу лъыкIотагъ. Адыгэхэм Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу дэлъ зэфыщытыкIэшIухэр нахь дэгъум ылъэныкъокIэ джыри лъагъэкIотэнхэ алъэкIыщта?

— Къэралыгъошхохэм азыфагу мыухыжьын зэмызэгъыны­гъэ ыкIи ныбджэгъуныгъэ дэ­лъын ылъэкIыщтэп. Тыркуемрэ Урысыемрэ апаекIи ар тIон тлъэ­кIыщт. Ау адыгэхэр Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу дэлъ зэныбджэгъуныгъэм илъэмыдж хъунхэ алъэкIыщт. Джащ пае Тыркуемрэ Урысыемрэ арыс адыгэхэм пшъэрылъышхохэр яI. ЦIыф тэрэзхэмрэ екIолIакIэ, еплъыкIэ тэрэзхэмрэ тищыкIагъэх. Джы адыгэхэр Тыркуем хэбгъэкIынхэ умылъэкIынэу щыщ шъыпкъэх ыкIи къэралыгъор зыгъэпсыгъэхэм ащыщых. Тизиусхьанэу КъумпIылыр мыщ къызэрэкIуагъэр Iофышхуагъ. А къежьапIэм нахь тэрэзыIоу Iоф дэтшIэн ыкIи мы зэхэтыкIэр нахь лъызыгъэкIотэщт лъэбэкъу­хэр тыдзынхэ фае.

— Зэфагъэмрэ Хэхъоны­гъэм­рэ япартие (ЗХП) ухэт. Ащ адыгэхэм сыд къафихьын ылъэкIыщт? Тыркуем ипрезидентэу Реджеп Тайип Эрдоган адыгэхэм апае сыд ышIагъ? Адыгэхэр ащ готынхэ фая?

— ЦIыфыр зыщыщ лъэпкъ къодыем хэшIыкIыгъэп. Нэбгырэ пэпчъ илъэпкъ, идунай, идин еплъыкIабэ фыриI. Сэ сидунае, силъэпкъ, сидин еплъыкIэм анахь апэблагъэу щыIэ партиер ЗХП-р ары. ЗХП-м итетыгъом ыпэкIэ адыгабзэкIэ укъэгущы­Iэнэуи уфитыгъэп, ау ЗХП-м ишIуагъэкIэ джы непэ пэублэ классхэр адыгабзэкIэ едгъэ­джэнхэ тыфит, апшъэрэ еджапIэхэм адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ ащакIух. Тыркуем ис адыгэхэм ныбжьи тырку къэралыгъом изыкIыныгъэ, ицIыфхэм язэготыныгъэ апэуцужьын мурад яIагъэп. Ащи имызакъоу, мы хэгъэгур яхэку хъуным пае тыркухэм хэгъэгур агъэпсы зэхъум яIахьышхо халъхьагъ. Ау ахэм ягъусэу ялъэпкъи абзи агъэкIодынэу фаехэп. Мыр къыддэхъуным пае «цIыф тэрэзхэмрэ ищыкIэгъэ цIыфхэмрэ» икъу фэдизэу зэгурыIонхэ фае. Реджеп Тайип Эрдоган Тыркуе къэралыгъом итарихъкIэ джынэс ипэщагъэхэм анахь демократ, анахь кIочIэ ин зыхэлъ Iэшъхьэтет пэрыт. Непэ Кавказым ис адыгэм нахьи нахьыб Тыркуем щыпсэурэр ыкIи Реджеп Тайип Эрдоган ахэр готых. Ау правительствэмрэ тэрырэ тищыкIэгъэ шIыкIэм тет зэхэтыкIэ дгъэпсын тлъэкIыгъэп.

— Быслъымэн дунаим нэкI­мэзэ мэфэ щэкIыр енэкIы. Тэ­ри быслъымэн лъэпкъхэм тащыщ, джащ къыхэкIэу Швецием КъурIаныр зэрэщагъэстыгъэм, Францием типегъым­бар лъапIэу Мухьамэд ила­къырд сурэт зэрэщашIыгъэм тыгу егъэузы. Мыщ фэдэхэр шъхьафитыныгъэм изы Iахьха, хьауми Iэдэбынчъагъа? Швеци­ер НАТО-м хэхьанэу зэрэфаем Реджеп Тайип Эрдоган фыриIэ екIолIакIэр тэрэзкIэ олъыта, ар ышъхьэ зэрэфимытым инэшанэу плъытэн плъэкIыщта?

— ЫпэкIи къэсIуагъ, тэ тыадыгэ къодыеп, тыбыслъымэн ыкIи. КъохьапIэм фитыныгъацIэ фаусыгъэу быслъымэныгъэм фэпый екIолIакIэ горэ лъэшэу хэлъ. Мыщ ылъапсэхэр лъэпкъ зэхэдзэкIо ыкIи чыристан диным еплъыкIэу афыряIэхэм къахэкIы. ФитыныгъацIэ аратызэ ашIэ­хэрэр нэпитIу зиIэхэм ашIэн алъэкIыщтхэр ары. КъохьапIэр сыдигъуи империалистическэу щытыгъ, ежь нэмыкIхэм нахь къызэрыкIокIэ яплъых. Швецием и Тырку Посольствэ ыIупэ тырку быракъыр, КъурIаныр щагъэстых. Джы тэри, фитыныгъацIэ еттызэ, Швецие посольствэм ыIупэ тыкIоу ащ ибыракъ, КъэбарышIур (библиер) дгъэстыхэмэ хъущт, ара? Мы шIыкIэр цIыф нэпитIу шIыкI, гъэнэфагъэу ислъам диным уфэпыиныр ары.

Тырку къэралыгъом ипащэ Тыркуем ифедэхэм апае мэлажьэ. Урысыемрэ Украинэмрэ зэфагъэ хэлъэу, зэхэдз имыIэу якIуалIэ. Швециемрэ Финляндиемрэ НАТО-м хэхьанхэм пае ищыкIагъэхэр, Тыркуем иIэ еплъыкIэм тетэу мы къэралыгъохэм тхыгъэу афигъэхьыгъ, ау Швециер игущыIэ епцIы­жьыгъ ыкIи НАТО-м хэхьанэу фай. Мыщ пае Америкэр ыгъэфедэзэ Тыркуер зэкIигъэкIонэуи фай. Тизиусхьанэу Тайип Эрдоган егъашIэми ышъхьэ къыуфэнэп.

— Мэкъумэщ Iофхэм илъэ­сыбэ хъугъэу уапылъ ыкIи уинвестор. Адыгэ къэралы­гъом инвесторхэм апае сыд фэдэ амалхэр иIэх? КъохьэпIэ хэгъэгухэм апае сыд фэдэ лъэкI зиIэ шъолъыр?

— ЗэкIэ Кавказыр, Адыгеир, Къэбэртэе-Бэлъкъарыр, Абхъазыр… адыгэ къодыехэм апаеп — зэкIэ тырку инвесторхэм апайи амалышIухэр зиIэ шъо­лъыр. Ащ игъусэу Кавказ сатыушIхэм апаи Тыркуер — амалышIухэр зиIэ хэгъэгу.

Нэфшъэгъо Батыр.