Александр Данильченкэр краевед, геральдист, журналист, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт, журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын къызэратыгъэхэм ащыщ. ШIэныгъэм илъэныкъуабэмэ хэшIыкI афыриI, ишIэныгъэхэм ренэу ахегъахъо.

Адыгабзэр къыгурэIо, шIогъэ­шIэгъон. Теубытагъэу тхыгъэхэм къямыджэшъуми, гущыIэхэм къа­рыкIырэр ешIэ, адыгэ текстхэр урысыбзэкIэ зэредзэкIыжьых.

Александр тызыIокIэм, «Адыгабзэр сицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу зэхэсхыщтыгъ» зэриIуа­гъэр тиIэубытыпIэу, бзэр зэригъэшIэнэу зэрэхъугъэр ренэу къедгъэ­Iотагъ.

— Сыкъызщыхъугъэ къутырэу Чернышевым (Шэуджэн район) Улапэрэ Пщыжъхьаблэрэ къыпэблагъэх, ахэм адыгэхэр зэращыпсэухэрэр тшIэщтыгъ, ау бзэу зэрыгущыIэхэрэр тэтыем, урысыбзэм, фэдагъэп. ЕджапIэм тызычIахьэм, тез­гъэджэрэ кIэлэегъа­джэхэм адыгэхэр ахэ­тыгъэх.

Адыгэ радиом икъэтынхэм тядэIущтыгъ, еджа­пIэм итхылъеджапIэ адыгабзэкIэ тхыгъэ тхылъэу чIэлъыгъэхэр тлъэгъущты­гъэх. ЕджапIэм тыщеджэфэкIэ лъэпкъ пстэумэ къа­хэкIыгъэ цIыфхэр зэкIэ зэкъошхэу къытаIощтыгъ. А пстэумэ адыгабзэр зэдгъэшIэным тыкъыфагъэущыщтыгъ, — ицIыкIугъор ыгу къэ­кIыжьыгъ Александр.

Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифакультет щеджэ зэхъум адыгэ лъэпкъым итарихъ, икультурэ, ыбзэ зэрэбайхэр ыкIи зэрэгъэшIэгъонхэр къыгурыIуагъ. Дзэ къулыкъум зыдащыми адыгэ кIэлабэ игъусагъ. Адыгабзэу зэрызэдэгущыIэхэрэр ренэу ытхьакIумэ итыгъ. ИцIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу ыгу риубытэгъагъэхэр ыкIи кIэу зэригъэшIэгъэ гущы­Iэхэр къыIохэу хъугъагъэ. «Уимафэ шIу» зэриIохэрэм зэря­гуапэр зэхишIэщтыгъ.

Нэужым Шэуджэн районым культурэмкIэ иIофышIэхэм адэлэжьагъ, зыхэтыгъэхэр зэкIэ адыгагъэх. Ежьыми адыгэ гущы­Iэхэм мэхьанэу яIэхэр нахь къыгурыIохэу, ышъхьэ риубы­тэхэу хъугъэ.

Александр район гъэзетэу «Зарям», республикэ, Мыекъопэ къэлэ гъэзетхэм яредакциехэм Iоф ащишIагъ. Мы лъэхъаным республикэ Лъэпкъ тхылъеджапIэм краеведениемрэ литературэмрэкIэ иотдел щэлажьэ.

ЗишIуагъэ къекIыхэрэр

АдыгабзэкIэ тхыгъэ текстхэмрэ тхылъхэмрэ зэригъэфедэхэрэм адыгабзэр нахь куоу зэригъэшIэнымкIэ ишIуагъэ къэ­кIо. Джащ фэдэу адыговедением, топонимикэм, археологием зэрапылъым адыгабзэу зэригъа­шIэрэр къыфагъэпсынкIэ.

Лъэпкъ тхылъеджапIэм бэшIагъэп научнэ IофышIэу ЕмыкI Нурджан итхылъэу «КъохьэпIэ Черкесием итопонимикэ итарихъ» зыфиIорэм илъэтегъэуцо зыщызэхащэгъагъэр. А. Данильченкэр ащ къыщыгущыIагъ, ишIэныгъэхэмрэ инаучнэ тхыгъэ­хэмрэ къапкъырыкIызэ, тхылъым осэшIу къыфишIыгъ. Адыгабзэм ыкIи адыгэ культурэм а IофшIагъэм хэхъоныгъэхэр фишIынхэ, къыгъэбаинхэ зэрилъэкIыщтыр къыхигъэщыгъ.

— ЧIыпIэцIэжъхэм якъэ­IуакIэхэм, мэхьанэу (купкIэу) яIэм адыгэхэм ямызакъоу, нэмыкI лъэпкъ­хэм къахэкIыгъэхэми анаIэ тырадзэ. Сэ Iоф зыщысшIэрэ отделым урыс кIэлэ ныбжьыкIэхэр къакIохэу рагъэжьагъ, адыгабзэр зэрэзэбгъэшIэн плъэкIыщт тхылъхэм къа­кIэупчIэх. Сэ сызэрегупшысэрэмкIэ, Адыгеим щыпсэурэ пстэумэ адыгабзэр зэра­гъашIэми, хэти зэрар фэхъущтэп. Узыхэс лъэпкъым ыбзэ пшIэ зыхъукIэ, ащ итарихъи пшIэщт, шъхьэ­кIэфагъэу фыуиIэми хэхъощт, — еIо А. Данильченкэм.

ЕгъэзыгъэкIэ бзэр пшIэщтэп

Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къа­хэкIыгъэ цIыфхэм ежьхэм абзэ фэшъхьаф егъэзыгъэу зэрагъэшIэнэу япIоныр тэрэзэп, фаем ежь-ежьырэу зэригъэшIэщт. Ар хэти къызэрэдэхъущтым Александр адыгабзэр зэрэзэригъэшIэгъэ шIыкIэр ишыхьат. Ау зиныдэлъфыбзэ рымыгущыIэ­хэрэм ащ изэгъэшIэн хьакъэу ателъ. Уисабый иныдэлъфыбзэ ицIыкIугъом Iумылъхьэмэ, ар сыдэущтэу ежьым шIу ылъэгъущта, уасэ фишIыщта?

— Адыгабзэр зэбгъэшIэныр орыкIэ къиныгъа? — теуп­чIыгъ Александр.

— Бзэ пстэури зэбгъэшIэныр псынкIагъоп, ау адыгабзэр нахь зэгъэшIэгъуаехэм ащыщ. Сэ зыми бзэм сыфыригъэджагъэп. Iоф зыдэсшIагъэхэм ныдэлъфыбзэу аIулъыр бэрэ зэхэсхы зэхъум, гущыIэхэри, ахэм якъэIуакIи нахь къызгурыIоу сыублагъ. ЗэкIэмэ анахь къиныр хьарыф Iужъухэм якъэIуакIэ зеб­гъэсэныр ары. Адыгэм къызэриIорэм фэдэу сэ гущыIэхэр къызэрэсымыIохэрэри къызгурэIо. Ау «Уимафэ шIу», «Дэу ущыта?» зэсIуагъэу, ащ ымыгъэгушIогъэ цIыф джыри сапэ къифагъэп. ЦIыфэу ыбзэкIэ зызфэбгъазэрэм ынэгуи ыгуи къыпфызэIуе­хы, нэшIукIэ къыоплъы.

Ежь А. Данильченкэм бзэ зэфэшъхьафи 5 ешIэ, арэгущыIэ.

ЗэкIэми тигумэкIыр

Непэ тисабыйхэм яныдэлъфыбзэ — адыгабзэр икъоу зымы­шIэхэрэр е рымыгущыIэ­хэрэр зэрахэтхэм зэкIэми тыщыгъуаз. Ар зэрэлъэпкъэу игу­мэкIыгъу. Сыд фэдэ бзэри зыкIодырэр ащ рыгущыIэрэ, зыгъэ­федэрэ пчъагъэр нахь макIэ зыхъукIэ ары.

Адыгэ кIэлэцIыкIухэм адыгабзэр икъоу зэрамыгъэфедэрэр Александр зытырилъхьэрэр ахэм яунагъохэм ныдэлъфыбзэкIэ зэращадэмыгущыIэхэрэр ары. Ащ демыгъэштэн плъэкIыщтэп. ЕджапIэхэми, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэми, пащэхэми ар япшъэ­рылъ, ау сабыим ыбзэ ышIэнымкIэ нахь пшъэдэкIыжьыр зыфэгъэзагъэр, нахь мэхьанэ зиIэр унагъор, ны-тыхэр ары. Хэти иунагъо къихъухьэрэ сабыим адыгабзэкIэ кушъэ орэдхэр къафатIомэ, адыгэ пшысэхэм адыгабзэкIэ ядгъэдэIумэ, «си­шъэо цIыкIу» тIозэ теджэмэ, ныдэлъфыбзэр зыфэдэр ашIэу ахэр къэтэджыщтых, аIулъэу псэущтых.

Уисабый ыбзэ емыгъэшIагъэ­мэ, ар сыдэущтэу шIу ылъэгъущта, уасэ ритыщта? Шъуисабыйхэм шъуиунагъохэм адыгабзэкIэ шъуащадэгущыI.

Шъаукъо Аслъангуащ.