Хэгъэгур пыим езымыгъэштагъэу зэуагъэ пэпчъ лIыхъужъ. Ахэм ахэтых апсэ атызэ, напэр зыщэфы­гъэхэр.

[caption id="attachment_132121" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

ЩытхъуцIэ анахь лъапIэу «Со­ветскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфи­Iорэр ти АдыгейкIэ къалэжьыгъ нэбгырибл-жъо­гъуиблымэ: Андырхъое Хъусен, Ацумыжъ Айдэмыр, Бжыхьакъо Къым­чэрый, Къош Алый, Нэхэе Даут, Тхьагъу Исмахьил, ШIуцIэ Абубэчыр. ЛIыхъужъхэр лIэхэрэп, ахэр сыдигъуи къытхэтых, такIырэплъы, тэ­гъашIох.

Хьакурынэхьаблэ икIэлэ пIугъ

УсакIоу, журналистэу, дзэкIолI-­снайперэу Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор мамырныгъэм, шъхьафитныгъэм къытфязыгъэгъэзэжьы­гъэхэм ащыщ, зэблэжьыгъэп, ыпсэ ытыгъ. Илъэс 21-рэ къыгъэшIагъэр, ау псаумэ анахь псаужь.

Абдзэхэ кIалэр лIыгъэшхо зэри­хьэзэ, шэкIогъум и 8-м, 1941-рэ илъэсым зэуапIэм щыфэхыгъ. Хэ­гъэгум итхакIохэмкIэ апэрэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр (зыщымыIэжь уж) къыфагъэшъошагъ. Хъусен ипсэемыблэжьныгъэ, илIыгъэ ин кIагъэтхъэу икъоджэ гупсэу Хьакурынэхьабли, зыщыфэхыгъэ къутырэу Дьяковыми 1967-рэ илъэсым саугъэт ащыфагъэ­уцугъ. Хъусен имемориальнэ музей икъуаджэу Хьакурынэхьаблэ бэдзэогъум и 16-м, 1982-рэ илъэсым къыщызэIуахыгъ. ЛIыхъужъым ыцIэ кIэлэегъэджэ училищэу зыщеджагъэм (джы педколледж), къалэм, къуаджэхэм яурамхэм ахьы.

[caption id="attachment_132122" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

ЛIэужыкIэр лIыгъэ хабзэм щыфапIу

ТекIоныгъэм и Мафэу къэблагъэ­рэм ехъулIэу Хъусен имузей иIоф­шIакIэ, шIоу ылэжьырэр зэдгъашIэмэ тшIоигъоу Хьакурынэхьаблэ тыщыIагъ. Тимашинэ псынкIэ тызэрикIэу сынэ къыкIидзагъэр музей Iупэр къэбзэ-лъэбзэ зэIугъэкIоты-гъэу зэрэщытыр, къэблэгъэрэ мэфэкIышхом имэкъэгъэIум фэдэу къэ­гъагъэхэр къызэрэщыкIхэрэр ары. Музей пчъэшъхьаIум тызэребакъоу къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэу «Ти­чIыпIэгъухэу фронтым щызэуа­гъэхэр», «ДзэкIолI письмэхэр» зыфиIохэрэр къытпэшIофагъэх. Фронтовикхэм япортрет ин пэпчъ анэгу зы гушIо, зы цIыфыгъэ гоIугъэ гъэшIэгъон горэ къычIэщы, гущыIэнчъэу зэпэсэплъыхьэх, тинепэрэ мэфэ нэф пае зышъхьамысыжьыгъэхэу, зи­джэнэт зыгъотыгъэхэр.

ГушIоу къытпэгъокIыгъэх музеим илъэс 40 Iэпэ-цыпэм нэсыгъэу Iут научнэ IофышIэу Хъут Фатимэ, музеим ипащэу Даур Анжеликэ ыкIи иIофышIэ хъупхъэхэу Зэфэс Фатимэ, Ордэн Мае. Музеим бэмышIэу аш­тагъ IофышIэ ныбжьыкIэ лекто­р-экскурсоводэу Iэшъхьэмэфэ Азэ.

Хъусен имузей иэкспозицие зэрэщытэу IэпкIэ-лъэпкIэ къэбзагъэр къыхэщы. Хъут Фатимэ игуапэу къыхигъэщыгъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыкIи ежь районым ипащэхэм музеим лъэшэу анаIэ къазэратетыр.

— 2019-рэ илъэсым тимузей гъэ­цэкIэжьынхэр щыкIуагъэх, унашъхьэр зэрэщытэу зэблахъугъ, ыкIоцI агъэ­кIэжьыгъ, — къеIуатэ Даур Анжеликэ. — Экспозицием стендыкIэхэр къы­хэхьагъэх, илъэсипшI пчъагъэм тхыгъэхэр зытет тхьапэхэри шъончъэ хъугъагъэх, джы ахэр нэмыкI шъыпкъэу къэкIэжьыгъэх. АщкIэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тыфэраз.

Анжеликэ уеупчIыжьын имыщыкIагъэу Хъусен имузей сыдигъуи Iофыр зэрэщыжъотыр, фондым чIэлъхэр зэхэугуфыкIыгъэу зэрэзэхагъэ­кощыкIыхэрэр — документхэр, тын зэфэшъхьафхэр, щытхъу тхылъхэр, зэо щыгъын шъуашэхэр, письмэхэр, гукъэкIыжь тхылъхэр, открыткэхэр, сурэттехыгъэ зэфэшъхьафыбэр къы­зэтегъэнэнхэм, ухъумэгъэнхэм анаIэ зэрэтетыр къеIуатэ.

Мы мафэхэм, мэфэкI Iофтхьабзэхэр зэряIэхэр, экскурсиехэр мафэ къэс зэрэзэхащэхэрэр, ахэм Андырхъое Хъу­сен икъэхъукIэ, ищыIакIэ, иеджэкIагъэр, иIофшIэкIагъэр ыкIи фронтым зыIохьэм ищыIэныгъэ зэрэзэхъокIыгъэр, снайпер движением кIэщакIо зэрэфэхъугъагъэр, ныбджэгъу-цIыфышIоу зэрэщытыгъэр, ихэгъэгу, илъэпкъ шIулъэгъу зэрэгъу­нэнчъагъэр къыIотагъэх.

Мыщ дэжьым мэкъэ чэф Iэтыгъэр тхьакIумэм къыридзагъ: еджэпIэ-интернатэу къуаджэм дэтым ия 7-рэ класс щеджэхэрэр ягуапэу, якIэлэегъаджэхэр ягъусэхэу музеим къэ­кIуагъэх. Ахэр музеим ыгъэхьазырыгъэ къэгъэлъэ­гъоныкIэм еплъыгъэх. Хъу­сен имузей зэрякIуапIэр мыгъуащэу кIалэхэм музей экспозициер джыри бэрэ къаплъыхьагъ, анахьэу диорамэу «Подвиг» зыфиIорэр.

Гукъаоми, ветеранэу къафакIощтыгъэхэр къуа­джэм дэсыжьхэп (щыIэжьхэп), ау патриотическэ пIуныгъэмкIэ лъэшэу зи­шIуа­гъэ къакIорэр Андыр­хъое Хъусен имузей ары. Мыщ лIыхъужъ сыхьатхэри, литературнэ зэхахьэхэри, тхылъ лъэтегъэуцохэри, IупкIэ къеджэнымкIэ зэ­нэкъокъухэри щызэхащэх, музеим иIофышIэхэр зэралъэкIэу егъэджэн-пIуныгъэм хэлажьэх. Хъусен имузей ищыIакIэ, изытет, ипшъэрылъ ыгъэцэкIэнымкIэ лъэшэу яшIуагъэ къякIы Хъусен ышыпхъоу Даур Аминэт Борэжъ ыпхъум (ублэпIэ классхэмкIэ анахь кIэлэегъэджэ пэрытыгъ Шэуджэн районымкIэ, ХьакурынэхьаблэкIэ), ыкъоу Даур Къэплъан ыкIи ащ ышыпхъоу КIуай (Даур) Риммэ, ащ ыпхъоу Хъуажъ Аминэт ыкIи мыхэм ялъфыгъэхэр зэкIэ зэрэхъупхъэ дэдэхэр, музеим мылъкукIэ IэпыIэгъу къызэ­рэфэхъухэрэр, гущыIэм пае, телевизорышхо къафычIагъэуцуагъ, шъхьаныгъуп­чъэхэр пластиккIэ Риммэ къафызэбли­хъугъэх, джэхэшъо алырэгъу тедзэхэр къафащэфыгъэх. Ащ къикIырэр Хъусен ипхъорэлъфхэм шIу алъэгъоу, зыкIи ащымыгъупшэу, зэрафэлъэкIэу ишIэжь зэрагъэлъапIэрэр ары.

Музеим инаучнэ IофышIэу Хъут Фатимэ зэрэкIигъэтхъыгъэу, иунэм фэдэ хъугъэ Хъусен имузей, коллектив гупсэф зэгурыIо щэлажьэ. Даур Анжеликэ мы музеим илъэсищ хъугъэ Iоф зыщишIэрэр, ащ ыпэкIэ Адыгеим исоветхэм яа I-рэ ЗэIукIэ зыщыкIогъэ Унэ-музеим иIофышIагъ, Фатимэ опытышхо иIэ хъу­гъэшъ, музей Iофыр зэкIэ упкIэпкIыгъэу ешIэ, ныбжьыкIэу аштэгъэ Iэшъхьэмэфэ Азэ агъэсэщт, Зэфэс Фатимэ ыкIи Ордэн Мае цIыф гупсэфых, Iофым зыкIэращэикIырэп.

Хъусен имузей ишIын сэ сшъхьэкIэ (мы тхыгъэм иавтор) институтыр къэсыухыгъэ къодыеу сыхэлэжьагъ, ащ сигупшысэ цыпэ зэрэхэлъым сегъэгу­шхо. Андырхъое Хъусен къыгъэшIагъэр мэкIэ дэд, ау а уахътэм щыфызэшIокIыгъэр бэ, лъэуж нэф къыгъэнагъ. Хъусен имузей цIыфкIуапI, гупшысэр къызщыущырэ чIыпI. Тиогу къаргъоу, тичIыгу, тихэгъэгу ащымамырынэу тэлъаIо.

Мамырыкъо Нуриет.