Пщыкъэнэ Мае Махьмуд ыпхъур жъоныгъуакIэм и 8-м къызыхъу­гъэр илъэс 80 хъущт.

[caption id="attachment_132020" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Iэшъынэ Аслъан.[/caption]

Мы бзылъфыгъэ нэгушIом щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ, сыд фэдэ къин ыпэкIэ къикIыгъэми, зыкъитыгъэп, зэрэ­лъыкIотэщтым, цIыфхэм ишIуагъэ зэраригъэкIыщтым пылъыгъ.

Мае 1943-рэ илъэсым къуа­джэу Улапэ къыщыхъугъ. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тхы­лъыр икIасэу къыхьыгъ. Гурыт еджапIэм чIэмыхьэзэ еджакIи, тхакIи зэригъэшIэгъагъ. Къызэ­рыхъухьэгъэ Хъоцхэм яунагъо «кулакых» аIуи, унэу яIагъэр зэбгырахыжьыгъэу щытыгъэти, янэ сабыйхэр игъусэхэу ытыщ кIожьын фаеу хъугъагъэ. Ятэу Махьмудэ репрессировать тIо ашIыгъагъ.

— Сятэ иIэшIугъэ, ишIулъэгъу тэрэзэу зэхэсшIэнэу хъугъэп, ащ фэгъэхьыгъэ къэбархэр къа­Iуатэхэ зыхъукIэ сядэIунэу си­кIэсагъ. «Сабыим ыжэ дэ­лъыр мэхъу» зэраIорэр шъыпкъэ. Сянэ къысэупчIыщтыгъ «Уятэ къэкIожьыщта?» ыIозэ, охътабэ зытешIэм «КъэкIожьыщтэп» сIоу езгъэжьагъ, ау ыгу къызэреорэр зысэлъэгъум, «ЕрагъэкIэ къэ­кIожьыщт» сIощтыгъэ. Ар шъып­къэу къычIэкIыгъ. Мафэ горэм унэм ит хьакум сытесэу ощх-ос зэхэлъым къыхэкIыжьыгъэу, шъугъэу, ятIэр илъэкъопылъхьэ­хэм апылъэу хъулъфыгъэ горэ тищагу къызэрэдахьэрэр шъхьаныгъупчъэмкIэ къэслъэгъугъ. Ар синэIосагъэп, сигъэщтагъ. «Ма­ры уятэ, къыкIэрыхь» къызысаIом, сыгъэу сыкъежьагъ. Ыныбжь емылъытыгъэу, IофшIэным жъы ышIыгъэу, одэу ар къэкIожьыгъагъ. Къызегъэзэжь ужым илъэси 9 нахь къымыгъа­шIэу идунай ыхъожьыгъ, — игукъэкIыжьхэр къытфеIуатэ тигущыIэгъу.

ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу кIэлэегъаджэ зэрэхъущтыр Мае къыхэщыщтыгъ. Тхылъыр чэщи мафи ыIыгъыщтыгъ. Сы­хьатыр тфым къэтэджыти, фэтагын остыгъэм кIэрысэу зэ­ре­джэщтыгъэр, уахътэр къызысыкIэ чэмыр зэрэдифыщтыгъэр бзылъфыгъэм къеIотэжьы. Ыш­-ышыпхъухэр гурыт еджапIэм кIохэ зэхъум, ежьыри фэягъ. ШIомыкIыхэхэ зэхъум ятэ зэри­щэгъагъэр дэгъоу ыгу къэ­кIы­жьы. Завучэу ащ дэжьым яIагъэм зыкIэрэхьэхэм, «Еджэнэу фаер ары тэ тищыкIагъэр, классым исхэм ахэжъугъэтIысхь» ыIуи пшъэшъэжъыер гушIозэ чIащагъ.

— Апэрэ партым сыдагъэтIысхьагъэу сыщысэу кIэлэ­егъаджэр къычIэхьажьыгъ, классым исхэр гушIохэзэ «Пшъэ­шъэжъые къытхагъэтIыс­хьагъ» заIом, гущыIэ щэрыоу ащ дэжьым къысиIогъагъэр непэ къызнэсыгъэм сщыгъупшэрэп, кIэлэегъаджэм игущыIэ мэ­хьанэ ин зэриIэр ащ дэжьым къызгурыIогъагъ. Джа мафэм сыкъэкIожьи илъэситIо еджапIэм сафэкIуагъэп. Ар сыгу къео­гъагъэми, сищыIэныгъэкIэ, сиIофшIэнкIэ ишIуагъэ къысэкIыгъ. Илъэс 30-м ехъурэ гурыт еджапIэм сыщылэжьагъ, ау зы кIэлэеджакIо е ахэм янэ-ятэхэм нэмыкIхэр щытхэу зы гущыIэ Iае ясIуагъэп. Анахь бзэджагъэр арыми изакъоу сыдэгущыIэщтыгъ. КIэлэегъаджэм изе­кIуакIэ елъытыгъ сабыим идунэееплъыкIэ ыпэкIэ зыфэдэщтыр, — еIо кIэлэегъэджэ IофшIэным иветеран.

1965-рэ илъэсым Андырхъое Хъусенэ ыцIэ зыхьырэ кIэлэ­егъэджэ училищыр диплом плъыжькIэ, 1970-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым ифизикэ-хьисап факультет къыухыгъэх. Улапэ дэт гурыт еджапIэу N 9-м ­илъэс 30-рэ хьисапымкIэ кIэлэегъа­джэу щылэжьагъ.

Джы фэдагъэп Мае IофшIэныр зырегъажьэм, нэбгырэ 40-хэр классхэм арысыщтыгъ. Ау ахэм зэкIэми къадекIокIыныр къыдэхъущтыгъ. КIэлэеджа­кIо­хэм агу илъыр къышIэщтыгъ, дэгъоу агурыIощтыгъ. Нэбгырэ пэпчъ игумэкIи, игушIуагъуи рилъэгъукIыщтыгъ, дэзекI­ощтыгъ, шIыкIэ гъэнэфагъэ рихьылIэ­щтыгъ. Мыхъун зекIуакIэ къызыхафэрэм тынчэу гущыIэ пы­тэкIэ гуригъаIощтыгъ. Сабыйхэр шIу ылъэгъущтыгъэх. Ахэр шIу умылъэгъоу уахэты­шъущтэп. Егъэджэн-пIуныгъэ Iофэу ыгъэцакIэрэм емызэ- щы­жьэу ишъэфхэр, икъулай­ныгъэ­хэр къызIэкIигъахьэщтыгъэх.

— Предметхэр зэкIэ сыгу рихьэу, сшIэхэу щытыгъ, ау хьисапыр нахь сшIогъэшIэгъоныгъ, ащ уишъыпкъэу уегу­пшысэн фаеу алъытэщтыгъ. Сыфэягъ сипредмет дэгъоу яз­гъэшIэнэу. СыдигъокIи сэ шIэныгъэу сIэкIэлъыр сикIэлэ­еджакIохэм гурыIогъошIоу алъыз­гъэIэсыныр ары сызыпылъыгъэр. Ахэм непэ гъэхъагъэу ашIыхэрэр зыслъэгъукIэ, симыгъэгушIон слъэкIырэп, — еIо ащ.

Пщыкъэнэ Мае ригъэджа­гъэхэм ахэтыгъ непэ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, АР-м финансхэмкIэ илъэс пчъа­гъэрэ министрагъэу Долэ Долэт ыкIи нэмыкI нэбгырэ пчъагъэу икъуаджэ, ирайон, иреспубликэ ыцIэ дахэкIэ языгъэIуагъэхэр. ШIу алъэгъурэ кIэлэегъаджэр ащыгъупшэрэп. Зэхахьэу ашIы­хэрэм зэрэрагъэблагъэрэр къэ­зыушыхьатырэ сурэтхэр, шIу­хьафтынхэр бзылъфыгъэм къытигъэлъэгъугъэх.

1965-рэ илъэсым унагъо ихьагъ, Пщыкъэнэ Аслъан шъхьэ­гъусэ фэхъугъ. Ар физкультурэмкIэ кIэлэегъэджэ пэрытэу Iоф ышIагъ. Унэгъо зэкIужьэу, зым къыIэпызырэр адрэм къы­штэжьызэ псэугъэх, ау илъэс 42-рэ нахь ымыныбжьэу Аслъан идунай ыхъожьыгъ. Мае илъэс 39-рэ ныIэп ыныбжьыгъэр икIалэхэм изакъоу къазыхэнэм, ау ыгу ыгъэкIодыгъэп, Пщыкъэнэ джэныкъо машIор ыгъэкIосагъэп.

Гурыт еджапIэм илъэс 30-рэ Iоф щишIагъэу тIысыжьыгъэ, ау цIыф псынкIэу, зыгорэм фэгъэ­загъэу есэгъэ бзылъфыгъэм ар къин къыщыхъущтыгъ. Мафэ горэм игъунэгъу бзылъфыгъэм дэжь ихьагъэу социальнэ Iоф­шIэным епхыгъэу лэжьэн зэримыгъотырэр ащ къыреIо, джащ дэжьым а IофшIэным зыфегъазэ ыкIи 1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу илъэс 16-рэ зыщыщ къуаджэм, районым ащыпсэу­хэрэм ясоциальнэ Iофыгъохэм язэшIохын дэлэжьагъ.

— Гурыт еджапIэм кIэлэцIыкIухэр сэ щезгъаджэщтыгъэхэмэ, мы IофшIэным ишIуагъэкIэ нахьыжъхэм сэ сишIэныгъэхэм ахагъэхъуагъ, гъэшIэгъонэу бэ къахэсхыгъэр. Зэо лъэхъаным, зэо ужым тицIыфхэу къиныр зынэгу кIэкIыгъэ пчъагъэмэ гущыIэгъу сафэхъугъ. Мафэ къэс зэхэсхырэр нахь гъэшIэгъон хъу зэхъум, нэмыкI цIыфхэми ар язгъашIэ сшIоигъоу сыхъугъ, гъэзетым сытхэу езгъэжьагъ, — еIо Мае.

Илъэс 25-м къехъугъэу рес­публикэ ыкIи район къэбар лъыгъэIэс амалхэм итхыгъэхэр ащ къащыхиутыгъ. Мы аужырэ илъэси 6-м Пщыкъэнэ Мае «Адыгэ макъэм» исобкорэу Красногвардейскэ районым щыхъурэ-щышIэхэрэм, ицIыф гъэшIуагъэхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къыригъэхьагъэх.

БэмышIэу итхыгъэхэр зэхэугъоягъэу къызыдэхьэгъэ тхы­лъэу «Лъэныкъо гупс» зыфиIорэр республикэм къыщыдэкIыгъ. Ригъэджэгъэ КъумпIыл Мурат ишIуагъэкIэ ар къыхаутыгъ. Экземпляр 200 хъурэ тхылъ Iужъум бэ гъэшIэгъонэу къыдэ­хьагъэр. Къуаджэм ищыIакIэ, IофшIэным щыцIэрыIохэм, медицинэм иIофышIэхэм, вете­ранхэм, лъэпкъ зэфыщытыкIэ­хэм, еджапIэм ищыIакIэ ыкIи нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэхэр ащ дэтых. «Спортыр» зыфиIорэ шъхьэр анахь зыфэгъэхьыгъэр Мае ишъхьэгъусэу Пщыкъэнэ Аслъан ары. Спортыр зэрикIэсагъэр, гъэхъагъэхэр зэриIа­гъэхэр, къоджэ ныбжьыкIэхэр ащ зэрэфигъасэщтыгъэхэр, Аслъан ыцIэкIэ спорт мэфэкIхэр къуаджэм зэрэщызэхащэхэрэр, ахэм иныбджэгъу благъэхэр зэрахэлажьэхэрэр, Улапэ испорт­сменхэр чылэм имызакъоу, Адыгеим зэрэпсаоу зэрэщагъэлъапIэхэрэр ащ къыщиIотагъ. Тренер дэгъум ыцIэ зэращымыгъупшэрэм ишыхьатэу автор зэфэшъхьафхэр яIэхэу тхыгъэхэр тхылъым къыдэхьагъэх. Аслъан ыцIэ анахь зыIэтыгъэр спортымкIэ шъыпкъа­гъэу хэлъыгъэр, къиным къызэримыуфэщтыгъэр, имурад факIоу, чылэ спортым инэкIубгъуакIэ ащ къызэIуихыныр зэрэфызэшIокIыгъэр ары.

— Мае ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тхылъыр шIу ылъэгъоу щытыгъ. Пшъэрылъхэр зыфигъэуцужьыныр сыдигъокIи ихабз, гумызагъэу, хъупхъэу, жьырытэджэу щыт. Илъэс пчъа­гъэрэ хьисапымкIэ кIэлэегъа­джэу Iоф ышIагъ, пытагъэ хэлъэу кIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куухэр аригъэгъотыгъэх. КIэлэегъэджэ IофшIэным иветеранэу тIысыжьыгъэми, цIыфхэм ишIуагъэ аригъэкIыным есагъэм иIофшIэн пидзэжьыгъ. Мае тхэ­кIо шъыпкъаIоу чылэм ынап, игущыIэхэр птIупщымэ, мэбыбых, IэпыIэгъу бэмэ афэхъух. ЦIыфхэм уасэ афишIэу матхэ, тичылэ щыпсэурэ унагъохэр уапашъхьэ къырегъэуцох, цIыф­хэм зэрафэгумэкIырэр къыхэщы... — тхылъым ипэублэ къы­щеIо АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Бибалэ (Къыкъ) Розэ.

Пщыкъэнэ Мае лъытэныгъэ къэзылэжьыгъэ бзылъфыгъ. ИтеплъэкIэ рэхьатэу, Iушэу, цIы­фышIоу, хьалэлэу, акъылыгъэ хэлъэу щыт. Iоф зыдишIагъэхэм, ригъэджагъэхэм, къо­-джэдэсхэм агурыIуагъ, агъэлъа­пIэ. ИмэфэкI мафэу къэблагъэ­рэмкIэ тэри Мае ты­фэгушIо. Псауныгъэ пытэ иIэнэу фэтэIо.

ДЕЛЭКЪО Анет.