Ижъырэ адыгэ къужъ ыкIи мыIэрысэ лъэпкъхэм афэгъэхьыгъэ тхылъэу Ирина Бондуркэрэ Къудаикъо Нуриетрэ къыдагъэкIыгъэм илъэтегъэуцо етIэфым пкъыгъохэр хэшIыкIыгъэным зызщыфагъэсэрэ еджапIэу «Одыджын» зыфиIорэм щыкIуагъ. ЗекIозещэу Юлия Пилипайтите ащ кIэщакIо фэхъугъ.

Тхылъэу къыдагъэкIыгъэм дэт IофшIагъэхэм хьакIэу къекIолIагъэхэр Къудаикъо Нуриет нэIуасэ фишIыгъэх. Ащ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, тхылъым лъапсэ фэхъугъэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым мэкъу­мэщ технологиехэмкIэ ифакультет шIэныгъэ Iофтхьабзэу зэшIуихыгъэхэр ары. Ижъы­рэ адыгэ къужъхэм ыкIи мыIэрысэхэм ягенофонд изэгъэшIэн, ахэр къызщыкIыхэрэ чIыпIэхэм, ежь пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зыфэдэхэм якъэтхыхьан тхылъым дэтых. Адыгеим ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом ащыкIогъэ ушэтын экспедициехэм язэфэхьысыжьхэри ащ къыщыхаутыгъэх. Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым, политехническэ колледжым якIэлэегъа­джэхэмрэ ястудентхэмрэ ижъырэ адыгэ мыIэрысэ, къужъ лъэпкъхэм якъыхэгъэ­щынкIэ ыкIи якъэгъэнэжьынкIэ IофшIэнэу зэшIуахыгъэр тхылъым игъэкIотыгъэу къыщытхыхьагъ. Ижъырэ адыгэ мыIэрысэ ыкIи къужъ лъэпкъхэу къыхагъэщыгъэхэм ацIэхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ясурэтхэр ягъу­сэхэу къыдэхьагъэх.

«Черкесия в картах» зыфиIорэ тхы­лъэу Едыдж Батырай, Хъоткъо Самир, Даур Хъусен, Джамырзэ Алан зэхэтэу къыдагъэкIыгъэр адыгэ чъыгхатэхэм якъыхэгъэщыжьынкIэ IэпыIэгъу къафэ­хъун зэралъэкIыщтым Къудаикъо Нуриет игугъу къышIыгъ.

Къудаикъо Н.: «Сэ хыIушъо шапсыгъэхэм сащыщ, ащ сыкъыщыхъугъ. СицIыкIугъом къэсэшIэжьы чэмыр къэтфыжьынэу сянэжъ сыригъусэу тыздэкIыкIэ, адыгэ кужъ ыкIи мыIэрысэ чъыгхэм тазэранэсыщтыгъэр ыкIи ахэм апыт пхъэшъхьэ-мышъхьэ IэшIухэр къызэрэтхьыщтыгъэхэр. Тищагу дэтыгъэхэм ахэр анахь IэшIугъэх. ЫкIи ащ пае ренэу сежэщтыгъэ чэмыр къэтфыжьынэу тызщыкIощт уахътэм. А чъыгхэм якомэжъые­хэр къахьыжьхэти, щагум дэтхэм зэрагуагъакIэщтыгъэхэр зыми къысфиIуатэщтыгъэп. Ар нэужым сшIэжьыгъэ. Агуемый зыцIэ мыIэрысэм — «розмарин черкесский» зыфиIорэ лъэпкъым «зэчэ­рыежъмый» раIо Агуй-Шапсыгъэ дэсхэм. ЛIыжъэу мыIэрысэ чъыгыр мэзым къы­хэзыгъотагъэм ыкIи ащ комэгуакIэ фэзышIыгъэм ыцIэ фаусыжьыгъ. Чъыгыр мэзым къыхитIыкIи Зэчэрые ищагу щигъэтIысхьэгъагъ. А чъыгым джы илъэс 200 фэдиз ыныбжь. Ебэджыгъэу чIыгум хэлъ нахь мышIэми, лъапсэр пыкIыкIыгъэп, зэрэпсау, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр къыпэкIэх. Лъапсэм чъыг шъуампIэмкIэ пкъым ищыкIэгъэ псыр негъэсы, микроэлементхэр зыхещэх. ШъуампIэмкIэ чъыгыр «машхэ», хэхъо, зеIэты. Мэзым къыщыхъурэ мыяшъхъэм (дикая яблоня) ыкIэ къыхэкIырэ чъыг цIыкIум шъхьэратIэ — прививкэ фашIы культурнэ мыIэрысэ лъэпкъыр. Джащ фэдэу адыгэ чъыгхатэхэм адэлажьэщтыгъэх. Чъыг гъэтIысыжьхэр мэзым къыхахыжьхэти, ящагу­хэм адагъэтIысхьажьыщтыгъэх, — Нуриет къыIуатэрэм елъытыгъэу сурэт-слайд­хэр проекторымкIэ къыгъэлъагъощты- гъэх, тхылъым къыдэхьагъэр нахь нэ­ры­лъэгъу къекIолIагъэхэм афэхъущтыгъ. — ШэхэкIэй тызщэIэм дгъэунэфыгъэ — мы мыIэрысэ чъыг лъэпкъым «ебрыкъомый» зэрэщеджэхэрэр. Ебрыкъор — цIэ, цIыфэу мыIэрысэр мэзым къыхэзыгъотагъэм ыцIэ фаусыжьыгъ. «Адыгэ чъыгхатэхэр» зыфиIорэ проект хьалэмэт горэ Чэмышъо Гъазий къыугу­пшысы­гъагъ. Ар дгъэцакIэзэ, къутырэу Шунтук къужъ чъыг гъэ­шIэгъон къыщыдгъотыгъагъ. Къу­жъыр къэзгъанэ сшIоигъоу гъэучъыIа­лъэм даслъхьи, згъэщтыгъагъэ. ХыIушъо шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэ хэтхэм заIудгъэ­кIэнэу тыкIон зэхъум къэсштэ­жьыгъ, язгъэлъэгъун сIуи. ТэкIофэ къужъхэр жъужьыгъэх, ау къызы­сэштэхэм мэ IэшIур унэм изы къэхъугъ. ЗауплъэкIум, иIэшIугъэ­кIи агу рихьыгъ. Джащ фэдэ лъэп­къым икъэгъэнэжьын къыддэхъугъ».

Анахь мэхьанэ зиIэу тхылъым уасэ фэозыгъэшIырэр пхъэшъхьэ-мышъхьэмэ ацIэхэр ыкIи узщаIукIэрэ чIыпIэхэр къэтхыхьагъэхэу зэрэдэтхэр ары. Адыгэ цIэ шъыпкъэу яIэхэм уагъатхъэ, ахэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм пшIогъэшIэгъонэу уяджэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэ пэпчъ ууплъэ­кIурэм фэдэу.

ГущыIэм пае, алэнкъужъ — къуа­джэхэу Къэлэжъ ыкIи Хьаджыкъо уащы­IокIэ, гъэмэфэ-бжыхьэ лъэпкъ, ин дэдэп, уцы­шъо, зы лъэныкъомкIэ шъхьаплъы, IэшIу, псышхо кIэт, ыкуцI фыжьы, шIуцIэ хъурэп. Ау бащэрэ зыщылъкIэ, шоколадым ышъо къеубыты, бэрэ щылъырэп, мэ­кIоды.

КъужъщэпIаст — къуаджэхэу Псыбэ, ШэхэкIэишхо, Къэлэжъ ыкIи Хьаджыкъо уащыIокIэ, гъэмэфэ-бжыхьэ лъэпкъ, къу­жъыр ины, уцышъо, чъыгым къызпы­зыкIэ зэгоуты, бэрэ щылъырэп.

КъужъпэкIыхь — къуаджэхэу Шъхьафит, Къэлэжъ, Хьаджыкъо уащыIокIэ, бжыхьэ лъэпкъ, итеплъэкIэ IукIахь, бэрэ щылъын ылъэкIыщт, ыкуцI нэгъыф, IэшIу, псышхо кIэт, чъыгым бэу къыпэкIэ, уукIэрыпхъы­хьанэу щытэп.

КъужъIэрыс — Псыбэрэ Пэнэжьыкъуа­ерэ уащыIокIэ, бжыхьэ кIэсэ лъэпкъ, мэ IэшIу пехы, ин дэдэп, псышхо кIэт, къы­зытIыргъокIэ ыкуцI шIуцIэ хъурэп, пхъэшъхьэ-мышъхьэу бэ къытырэр.

Джащ фэд мыIэрысэ лъэпкъэу къэтхыхьагъэхэри.

Адыгэмыепас — Псыбэ, ШэхэкIэй, Агуй-Шапсыгъэ къащэкIы, хэфэ-IэшIу, мыIэрысэ хъурай, уцышъо нэгъыф, тыгъэр къызэогъэ лъэныкъор шэплъышъо, псышхо кIэт. Мэкъуогъу-бэдзэогъу мазэхэм къэхъу.

Мыехафэ – Агуй-Шапсыгъэ къыщэкIы, жьэу къэхъу, пытэ ыкIи хафэ, щыбгъэлъымэ гъожьы къэхъу, хэфэ-IэшIупсыр къе­штэ, мэ IэшIу пехы.

Мыешъаб — Псыбэ къыщэкIы, мы­Iэрысэ ин хъураих, хэфэ-IэшIу пычыгъакIэ хъумэ, ау щылъымэ, IэшIупсыр къытекIо, мэушъэбы, псынкIэу мэкIоды.

Псынакъомый — ШэхэкIэй къыщэкIы, пхъэшъхьэ-мышъхьэ иным фэд, мыIэрысэхэр плъыжь шъолъырхэр къызэхырэ уцышъох, къыкIэлъыкIорэ мыIэрысэ угъоигъом нэс щэлъых.

Тхылъым пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ясу­рэтхэри, ахэр къызпыкIэгъэ чъыгхэри зыфэдэхэр дэтых. ЗэкIэмкIи ижъырэ адыгэ къужъ ыкIи мыIэрысэ лъэпкъ 40 фэдиз тхылъым къыщытхыхьагъ. А Iоф­шIэныр джыри икъоу зэшIохыгъэп, ушэтынхэр макIох. ШIоигъоныгъэ зиIэ шIэныгъэлэжьхэр ащ хэлэжьэнхэ алъэкIыщт.

«ТызгъэгушIуагъэр, — къыхегъэщы Нуриет, — ушэтын IофшIэнэу тшIыгъэхэр Адыгеим, Краснодар краим, Къэбэртэе-Бэлъ­къарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Тыр­куем ащыпсэухэрэм ашIогъэшIэгъон зэрэхъугъэр ары. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм якъэгъэкIын екIолIэкIэ гъэнэфагъэ халъхьэ хъугъэ, лъэпкъхэр зэрэзэтефыгъэхэм гъунэ лъафэу аублагъ».

Къэралыгъо телерадиокомпаниеу «Адыгеим» икъэтынэу «Туристический маршрут» зыфиIорэр тезыхырэ купым хэтэу Къудаикъо Нуриет Мыекъопэ районым ит зыгъэпсэфыпIэу «Горнэм» зэрэкIогъагъэм, ижъырэ адыгэ къужъ чъыг 15 фэдиз, чъыгхэтэ псау, зэрэди­лъэгъуагъэм икъэбари тхылъым къыдэхьагъ. Фэдэ чъыгхатэхэр къэтыухъумэн­хэ зэрэфаем щэч хэлъэп. Ащ дэлэжьэщт къэралыгъо программэхэр зэхагъэуцох. ШIыкIэ-амалэу агъэфедэхэрэм ащыщ ахэм афэдэ чъыгхэр зыдэщыт чIыпIэхэм ягеолакациехэм якъыхэгъэщын, язэхэгъэуцон джыдэдэм зэрэдэлажьэхэрэр. ГущыIэм пае, Мыекъопэ районым мыхэм афэдэ чъыгхатэхэу е чъыг зырыз-тIурытIоу арытхэм ячIыпIэ игъэнэфэн дэлэжьэщт купым Къудаикъо Нуриет хэтэу джырэблагъэ Iоф адишIэнэу зегъэхьазыры. Ижъырэ адыгэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэм ямузееу ахэр агъэнэфэщтых, зыдэщыт чIыпIэхэм ягеографическэ картэ зэхагъэуцонэу шIэныгъэлэжьхэм ягухэлъ.

Тэу Замир. Суртхэр авторым иех.