Тыркуем чIыгур зыщэсысым тхьамыкIэгъуабэ къыкIэлъыкIуагъ, цIыфыбэ хэкIодагъ, тилъэп­къэ­гъоу ахэм ахэфагъэр макIэп. БэмышIэу ащ щыIагъ, тилъэпкъэгъухэм аIукIагъ Къуекъо Асфар. Ащ къылъэгъугъэм, непэ ахэм къа­рыкIорэм афэгъэхьыгъ тизэдэгущыIэгъу.

— ТызэрэщыгъуазэмкIэ, Асфар, бэмышIэу шъуиунагъокIэ Тыркуем шъузыщэIэм чIыгусысыным лые зэрихыгъэхэм адэжь шъунэсыгъ, зи­дунае зы­хъожьыгъэхэм яджы­назэ шъухэтыгъ, псаоу къэнагъэмэ апае ашIыгъэ моулидым ­шъухэлэ­жьагъ. Ахэр ­къэлэ, чылэ зэфэшъхьаф­хэм ащы­кIуагъэх. А хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъом еп­хыгъагъа мызыгъогум Тыркуем шъукIо­нэу зыкIэхъугъэр?

— Ары. Къин зиIэм икъин дагощэу хабзэ, хьадагъэмэ, адаIэты, нэшхъэигъом афэ­тхьаусыхэх. Тыркуем чIыгур зыщысысыгъэр мэзитIум ехъу­жьыгъ, апэрэ мафэмэ аще­гъэжьагъэу чэщи мафи телефонкIэ тафытеуагъ, такIэупчIагъ, ежьхэми хъурэм ренэу тыщагъэгъозагъ. ТинэIуасэрэ, тшIэрэ-тызышIэрэ, тызхэхьэгъэ­къытхэхьагъэрэ тыдэ бгъэза­гъэми, Тыркуем бэу щыI, ахэм уакIэупчIэнба. Iахьыл-лыщыщ­хэри яIэх, чылэ горэм щыщых, зэкIэ зэхахъошъ, гуузыкIэ адэтэщэчы ягукъанэ.

Ау тэ тыгу узыгъэми, ткIэ­кIыжьын, къэзымыгъэзэжьыщтхэр ары анахь Iофыр, ахэм лыузырэ гукъанэрэ зыдахьы­жьыгъэр зыфэдизыр Тхьэ за­къор ары зышIэрэр.

Тыркуем Адыгэ Хэсэ пчъагъэ ит, ахэр ежь зыхэхьэхэрэ Хэсашъхьэмэ (Кавказ Федерацием е Черкес Федерацием афэдэмэ) чIыгур къызэсысым ыуж чэщи, мафи ямыIэу лъэшэу лэжьагъэх, зэхэкъутагъэмэ апэ анэсыгъэх, хабзи сыди чIыпIэ имыкощыкIыгъэхэу. Мы федерациемэ япащэхэу Шэуджэн Умит, Бащ Нусрэт, Цэй Юлмаз, нэмыкIхэми зи къатена­гъэп, мыщ фэдэу зэхэщэн-зэ­хэщыныр арыба анахь къин хъурэр, хабзэм щымыгугъхэу ежь адыгэ­хэр а Iофым пэу­цуагъэх.

ЧIыпIэу тхьамыкIагъо зыщыхъугъэм анахь пэблагъэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэр Узуняйлэ вилаетыр (край е район фэд) ары. Километрэ 250-рэ фэдиз мыщ икъэлэ шъхьаIэу Къайсыррэ Хьэтайрэ азыфагу илъыр. Узуняйлэм къэбэртэе къоджэ тIокIищ, хьатикъое къо­джэ пшIыкIуплI, абдзэхэ чылищ ит. Мыхэм сыздэмыхьагъэ ахэтэп, бзэри дэгъукIаеу къаIунагъ, адыгэ хабзэри кIэгъэкIэу щызэрахьэ. Ахэми ашIэрэ-агъа­хъэрэм ренэу тыщагъэгъозагъ, тэри зэкIэ адыгэу тихэгъэгу исмэ хъугъэр ягукъанэу хэти иамалкIэ ишIуагъэ къыгъэкIоным зэрэпылъыр адрэмэ афэдэу мыхэми ятIощтыгъ.

Апэрэ къэбар гузэжъогъур узуняйлэмэ къызяIум, адыгэ кIэлэ пчъагъэ елбэтэу Хасэм къыщызэрэугъоихи, гъогу те­хьан­хэм зыфагъэхьазырыгъ, ащ нэс цIыфэу къакIорэм къыха­хъозэ купышIу къэхъугъэх. Шъхьадж иамал къырихьылIагъ, щыгъын фабэхэр, гъомылэр, зэрахьэхэрэ хьакухэр, шIомыкIыр, мэкIэна чъыIэшхом IэпцIэ-лъапцIэу хэсмэ ящыкIагъэр, къаугъоигъэх. Зым ыуж зыр итэу ку ини, ку цIыкIуи езэрэфыжьагъэх, нэмыкIхэри ауж къихьагъэх. Ащ нэс Хэсэшхомэ япащэхэри гъогу къытехьагъэх.

— Апэ нэсыгъэхэмкIэ Iоф тыхэфагъ, — къыIотагъ Цэй Илмаз. — Полициер Iут, цIыф благъэкIырэп, ублагъэкIыгъэкIи узэрыкIон гъогу тэрэз къэна­гъэп, зэкIэ ныкъо-тыкъо закI, адэ зэпытэу тIо — нэфшъа­гъомрэ щэджагъомрэ лъэшэу чIыгур къызэсысым, уни, бгъагъи, гъогуи хьалачэ ышIыгъэх. МЧС щыIэп, дзэр щыIэп, вертолет щыIэп, зи къалъынэсырэп, тапэ къэсыгъэ полицием гъогур зэпигъэIыгъ. Ау а цIыф тхьамыкIэхэу джэнэ пIонэкIэу чъыIэр градус 25-м зыщынэ­сырэм хэтхэм мэфэ лыи, охътэ лыи, сыхьат лыий имыIэу уанэмысымэ, чъыIэм зэкIэ ыгъэ­лIэщтых. Джыри сыхьат зытIу горэ тешIэжьыгъэмэ зи псаоу дгъотыжьыщтыгъэп, къызэхафэрэр тэджыжьыщтыгъэп.

Мыщ къыщысIо сшIоигъу тыр­кумэ черкесыр зыфэдэ дэдэр а мэфэ зэжъухэм нахь зэ­рэзэхашIагъэр, «адыгэхэр апэ къэсыгъэх» аIощтыгъ. ЕтIанэ «мыр адыг, мыр тырку» тIоу зэ­хэтыдзыгъэп, апэ къытихьы­лIэрэм тыдеIэщтыгъ. Мыщ фэдэу адыгэ ябынкIэ ем тызэ­фищагъэми, зыч-зыпчэгъоу Iофым тыпэIууцуагъ.

— Мы хъугъэ-шIагъэм хэщагъэ хъугъэмэ сыд къышъуфаIотагъэр?

— Сыд къышъуфамыIотагъ Iо. ЗэкIэ гугъэуз закI. ЦIыфхэу пчэдыжь нэфшъагъом дэщтэ-даоу яунэмэ IэпцIэ-лъапцIэу къарыкIыгъэхэр чъыIэ егъа­лIэхэти, агу кIоди, чIыр джыри зэпымыоу зэрэхъыезэ, амал ямыIэу а унэ ныкъозэхаомэ ачIахьэхи машIохэр ащашIыгъэх, ахэм зарагъэузэ щэджагъом джыри нахь лъэшыжьэу чIыгур къызэсысым, ахэм яна­хьыбэ дэдэр чIиубытагъэх. Зинасып къыхьыгъэхэр янэ-ятэмэ яхэпIэжъхэу Iэгъо-блэ­гъум итымэ якIужьыгъэх. Ау «махъушэм тесыми хьэр еца­къэ» зэраIоу, ащ къыкъомынагъэхэри щыIэх.

«Ащ щыхъугъэр хэтыгъэмэ нахь ашIэ, — къытфаIотагъ убых Ажъукъохэу Миксанрэ Нюлиферрэ. — Тэ тичылэхэр зыдэщыIэхэр ары, тхьапш тэ тшIэу лые къызэхъулIагъэр, шъо шъукъызэкIом а къэткIухьэгъэ чылэхэр, къалэхэр ары зэкIэ зэхэкъутагъэхэр. ЦIыфхэр гъу­нэм зэрэнэсыгъэхэм пае псау­хэр лIагъэхэм яхъуапсэхэу къэ­нэгъагъэх…».

Зихьадэ зыгъэежьырэм ар чIыгум регъэкIужьы, шэтIухыжь, мэфэ тIокIитIу фешIыжьы, илъэс тешIэмэ, хьадэIусыр. Ау зихьадэ джыри зымыгъоты­жьыгъэхэм, джы къызнэсым зыгъаехэрэм агу ихъыкIырэр гъунэнчъ, а унэ тэкъуафэмэ джыри къачIэна­гъэмэ сыдигъо якъашъхьэ агъотыжьын? Ар хэти ышIэрэп. Тэ къытфэнэ­жьырэр зидунае зыхъожьы­гъэхэр джэнэт Iахьыл ышIынхэу, псаоу къэнагъэхэм якъинихьэгъу Тхьэм къафигъэпсын­кIэнэу, къакIэлъыкIохэрэр хьазабым щиухъумэнхэу тафэлъэ­Iонэу ары. Джащ пае къурмэн­моулидым тыкIуагъ.

— Мы чIыгур зэсысым ыуж хэкум икIыхи ба Тыркуем кIуагъэр?

— ТапэкIэ Дунэе адыгэ Ха­сэм ипащэу Сэхъурэкъо Хьаутий Тыркуем щыIагъ, телеви­дением щылажьэхэрэр игъусагъэхэти, тележурналистэу Гъу­кIэлI Сусанэ адэкIогъагъ, ахэр ары анэсыгъэхэр. Моулидыр Анкара дэжь щыт Нартхьаблэ зэрэщашIыщтыр ткъошмэ къытфаIопщыгъэти, тиунагъокIэ ащ тыкIонэу тетыубытагъ.

— Хэта джыри шъуикуп хэтыгъэр моулидым шъу­зэкIом?

— Бысыммэ ащыщэу шIукIае тигъусагъэ. Америкэм Нью-­Джерси Хасэм икIэщакIомэ ащыщэу Хьабэхъу Джинэ тызэрэкIорэр етIуагъэти, къыд­дыригъэштагъ. Арырэ сишъхьэгъусэрэ ятэ пIашъэхэр зэшы­гъэх, Джинэ Сирием, Джолан къыщыхъугъ, илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ лъэпкъ IофкIэ тызэрихьылIи, ащ ыуж тызэтеплъэхъукIыгъэп, гъэрекIуи Тыр­куем гъэмафэм зэфэс ин го­рэм тызэдыхэлэжьагъ. Джини зы­къыIэти, Истамбыл къэбыбыгъ тэ тызщыкIорэм тефэу, ныбжьыкIэхэу ытэмэ чIэгъ чIэтымэ доллар минишъэм ехъу къы­зэ­халъхьи, ащ щыщэу ипщын ­уз­­фитым фэдиз къыздищагъ, адрэхэри зэраIэкIигъэхьан ­гъогу къыгъотыгъ.

Истамбыл къыщытпэгъокIыгъ Ажъукъо унагъор, ахэр тибысымыгъэх. Пчэдыжьым Анкара гъогум тытехьагъ, ащ сыхьат зытфых ехьы. Тызынэсым, къа­лэм дэт Хэсашъхьэм тыщызэ­хэси, етIанэ Нартхьаблэ ты­кIуагъ, ар сыхьатныкъо гъогу зэрэхъурэр Анкара уикIымэ. Дунэе Адыгэ Хасэм илъэс пчъа­гъэрэ вице-президентэу иIэгъэ Гугъэжъу Джыхьан, непэ а Iофым пэIут Елдыз, нэмыкI­хэри тшIэхэу ащ щэпсэух. Къэ­зэрэугъоихи, чэщ кIасэ охъуфэ тызэхэсыгъ, чIыгусысыным епхыгъэ къэбархэр бэу къаIотагъэх, моулидыр зэрэрекIо­кIыщтми тытегущыIагъ. Чэщыгу хъугъэу къалэм къэдгъэзэжьыгъ.

КъыкIэлъыкIорэ мафэм зэ джыри чылэмкIэ техыгъ. Мафэр мэфэ гомыIоу, ощх-ое зэхэтэу, тэри тигъэнэшхъэеу, тызфакIо­рэмэ ягукъанэ тыгу имыкIэу тахэхьагъ. Нэбгырэ шъищ Iэпэ-цыпэ чIыгусысыным къелыжьыгъэу ащ дэс. Моулидыр зыщашIыгъэр цIыф зэхэхьапIэу чылэм дэтыр ары, мыр къоджакI, Анкара дэс адыгэмэ чылэжъэу зэхэуагъэр зэтырагъэуцожьыгъэу, унэгъо тIокIищ фэдиз дэс.

Хьаджэ-молэмэ бжъапэр аубыти, джыназыр зэхъожьы­хэзэ рагъэкIокIыгъ, тэри ты­къэгущыIагъ, тафэтхьаусыхагъ, якъин адэтIэтыгъ. Джини гум итIысхьэу къафэгущыIагъ. Щыс­хэм сахаплъэшъ, зыми ынэгу гупсэф кIэлъэп, зэкIэмэ ягу­къанэ зы — къяхъулIагъэр, ахэфыкъукIыгъэхэр, джы уни, бгъагъи зэрямыIэжьхэр. На­хьыжъхэр сыд, кIэлэцIыкIумэ анэ чэф кIэлъэп, зэхахьэр къы­зытэухыми зы кIэ­лэцIыкIу макъэ зэхэтхыгъэп. Джаущтэу тыгу цIыкIоу Анкара Хасэм тыкъекIолIэжьи, Хэса­шъхьэм тыщызэхэсыгъ. Апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу кIэ­лэкIабэ а тхьамыкIагъор къызщыхъугъэм кIуагъэхэу адеIэх. Ахэм ащыщэу нэбгырэ тIокI фэ­дизмэ тыкъызэрэкIуагъэр ашIагъэти, къытажэхэу такъы­хэ­хьа­жьыгъ. Сыхьатныкъо Iэпэ­цыпэм тызэхэти, ягъогу техьа­жьыгъэх.

КъыкIэлъыкIорэ мафэм Конья къэлэ лъэныкъомкIэ тежьагъ.гъогум сыхьатий фэдиз ехьы, ащ щыIэ Натырбыехьаблэ адыгэмэ агъэкIэжьыгъэ къуадж, чылэжъыри къапыщыт, Сирием къикIыжьыгъэ унэгъо 50 фэдиз хъухэу зэхэтIысхьажьыгъэхэу ащ щэ­псэух. ЕджапIэ щэ зэтетэу На­жьэ Алиихьсан игукъэкIы- кIэ зэхэIабэхи агъэуцугъ, ащ латин хьарыфхэмкIэ адыгабзэр щызэрагъашIэ. Зэдиштэу нэбгы­рипшI «тыфай» аIомэ, хабзэм кIэлэ­егъаджэ къафегъакIо. Алиихьсан гъэхъэгъэ­шхохэр иIэх, джы ихьакIэхэу зышъхьэ къезыхьылIэжьыгъэхэр пштэмэ, а мэзэ зытIум бзэм еджэхэу, зыгорэхэр къаIохэу фигъэсагъэх.

Тэ тызэкIом еджэныр зэпагъэугъэу щытыгъ. Сирие адыгэ­хэу нэбгырэ 70-рэ фэдиз а еджапIэм хэт унэмэ арагъэтIысхьагъэх, ахэм чылэр атеуб­гъуагъ, зэрафэлъэкIэу адеIэх, сабыйхэр рагъаджэх. На­хьы­бэр зыпшъэ дэкIырэр Алиихь­сан. Щэджагъом щегъэжьагъэу чэщыбг охъуфэ тызэгъусагъ, тызэхэсыгъ. Пчыхьэ фэгъазэу мэл къурмэн ашIи, пщэрыхьагъэх, мыщи дыуахьхэр къыща­хьыгъэх, моулид щырагъэкIо­кIыгъ, Тхьэ щелъэIугъэх. Джини сэри тыкъыщыгущыIагъ, зэрэтфэлъэ­кIэу агу къыдэт­щэягъ. Чэщыбгыр зэрыкIыгъэми, джыри тызэхэс, сабыйхэри щы­сых. «Адэ, тхьама­тэ, мы сабый­хэр жъугъэчъыежь­хэба, пшъыгъэх» сIуагъэти, къы­сэплъи, хьэп­щагъэ: «Джа апэ чIыгур нэфшъагъом къызыщысысыгъэ уахътэм щегъэжьагъэу ицIыкIуи, иини чъыенхэ алъэкIырэп».

Къиныр тIоу зэголъ хъумэ, Iэтыгъуае, щэчыгъуае. Сирием изао къыхэкIыхи ашъхьэ Тыркуем къезыхьылIэжьыгъэхэр илъэсипшIым ехъурэ Мараш, Газионтеп, Хьэтай зыфэпIощт къалэхэм адэсыгъэх. Тырку хабзэмкIэ, Сирием къикIыгъэр зэ зыдэхьэгъэ къалэм дэкIын фитэп, армырмэ, рагъэкIы­жьыщт, зырагъэкIыжьыкIэ «кIэп­т­хъужьыгъагъ» аIонышъ, хьапс ашIыщтых е аукIыщтых. Уни, бгъагъи ямыIэу, джау къалэ­жьырэ тIэкIур ашхыжьэу, зыщы­гугъынхэ Тхьэм нэмыкI ямы­Iэми, агу агъэкIодыщтыгъэп. Унагъохэр кIалэмэ ашIагъ, сабыйхэр къакIэхъуагъэх, тэ тыз­щыкIогъэ уахътэм сабый цIыкIу къафэхъугъ, ныбжьыкIэ дэдэхэу кIалэрэ пшъашъэрэ къэзэрэщагъэх, ахэр апэ къытпэгъокIыгъэмэ ащыщыгъэх.

ТыкъэкIожьы зэхъум зэрэкупэу тыкъагъэкIотэжьыгъ, къа­фэмыIоми къызэрэтэхъуапсэхэ­рэр анэ къычIэщыгъ, ау сыд­кIэ амал тафэхъун?! Сабый цIыкIумэ зыкъытащэкIызэ такъы­хэкIыжьыгъ, Iэ къашIы, «Гъогумаф!» аIо, тэ тынэ такIыб щыIэу тыкъыIукIыжьыгъ. Тику къо­гъум къохьэфэ щытыгъэх, арыба бысыммэ хьакIэр зэрагъэ­кIотэжьы хабзэр.

— Ащ щыплъэгъугъэм, угу щышIагъэм, зэхэп­шIа­гъэм къакIэкIуагъ поэмэу «Зимыгунахьхэр зыпщыныгъэхэр» шъхьэу зыфэпшIыгъэр. Угу цIыкIоу укъызэрахэкIыжьыгъэр ащ къеушыхьаты…

— УусакIо хъумэ, загъорэ угу жьы дэбгъэкIынэу уфаемэ, уигукIаеми, уигушIуагъоми тхьапэм егъэкIу, ащ уигукъанэ птырехы, ежь ыдэжь гъэзагъэ мэхъу къиныр, гушIуагъор зэ­дэогощы…

ДэгущыIагъэр ЖакIэмыкъо Аминэт. Сурэтхэр: А. Къуекъу.