ЩыIэх цIыфхэр дунаим щыхъурэ-щышIэрэм ыгъэгумэкIыхэу, уямылъэIугъэми, гузэ­жъогъу хэфагъэхэм IэпыIэгъу афэхъухэу, амалэу яIэмкIэ шIушIэныр зигъогогъухэр.

Ахэм ащыщ Мыекъуапэ щыпсэурэ гумызэгъэ бзылъфыгъэу, сабыищмэ янэу, гукIэгъумрэ IэпыIэгъумрэ ыпэ изыгъэшъы­рэ Марина Точисскаяр. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием щыIэ тидзэкъулыкъушIэхэм ящыкIэгъэ IэпыIэгъур, зыщалъэщт шъуашэхэр арагъэгъотынымкIэ ежь фэдэ бзылъфыгъэ нэбгырэ 50-м ехъу зэрищэлIэнхэ ылъэкIыгъ. ГуфэкIо организациеу «ДэпIэ полигоныр» (ветеранхэм я Урысые общественнэ организацие и Адыгэ республикэ къутамэу «Боевое братство» зыфиIорэм епхыгъ) зэхащагъ ыкIи иIофшIэн зэтырагъэуцуагъ. Мыщ бэмышIэу тэри тыщыIагъ, яIофшIэн зыщыдгъэгъозагъ.

ЕгъэжьапIэр

ГуфэкIо Iофхэм Маринэ за­хэтыр тIэкIу шIагъэ. Джыри хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциер рамыгъажьэзэ, цылъэпэдхэр ыхъызэ Белгород аригъащэщтыгъ. Мы бзылъфыгъэм хъэныр, дэныр икIасэхэу щытыгъ, охътэ лые къызфыхэкIырэм ахэм зафигъазэщтыгъ. Джы ар иIофшIэн шъыпкъэ хъугъэ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу зыIуты­гъэм къыIукIыжьи, «самозанятыр» зыфаIохэрэм ахэхьагъ, хъэныр ыкIи дэныр иIофшIэн шъыпкъэ хъугъэх.

— ЗэкIэ къызежьагъэр икIыгъэ илъэсыр ары, — къеIуатэ Марина Точисскаям. — Iоныгъо мазэм частичнэ мобилизациер къызежьэм, сишъхьэгъусэ хэфагъ. Мы Iофым хэти фэхьазырэу щысыгъэп, щыкIагъэу а лъэ­хъаным макIэп яIагъэр. Со­циальнэ хъытыухэр къызфэзгъэ­федэзэ, сэщ фэдэу зишъхьэ­гъусэ е зигупсэ дзэ операцием кIуагъэхэр гущыIэгъу сшIыхэу сыублагъэ ыкIи ащ фэдэу къэзэрэугъоигъэр макIэп. Апэ лъэпэдхэр ары тхъыщтыгъэр, ар макIэу тлъытагъэ, тшIэрэм хэдгъэхъон фае хъугъэ. Ау зы чIыпIэ горэм тыщызэрэугъоинышъ, Iофхэм татегущыIэным фэшI Мыекъуапэ и Гупчэ къэлэ тхылъеджапIэ зыфэдгъэзагъ. КъытфыхагъэкIыгъэ унэм тхьамафэм зэ тыщызэрэугъоищтыгъ, зэхэщэн Iофхэр ащ щитхъухьэщтыгъэх.

Бзылъфыгъэ купым дэным нахь лъэшэу зыфагъэзэн фаеу хъугъэ. ДзэкъулыкъушIэхэм ящы­кIагъэу къызкIэлъэIухэрэм ялъытыгъэу яIофшIэн агъэпсыгъ. ПаIохэр, пшъэмрэ бгъэмрэ зыгъэфабэхэрэр, ныбалъэхэр, сви­терхэр, балаклавхэр, снудхэр афадых. ПстэумкIи непэ пкъыгъо зэфэшъхьафэу 43-м ехъу къыдагъэкIы.

Пшъэрылъыр, мурадыр

Сыд фэдэ егъэжьапIи гухэлъ ыкIи пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр иIэх. ТигущыIэгъу къызэрэхи­гъэщыгъэмкIэ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием щыIэ дзэ­къулыкъушIэхэм, апэрапшIэу, зэ­рафэгумэкIыхэрэр, зэращымыгъупшэхэрэр агурагъэIоныр ыкIи ящыкIэгъэ шъуашэхэр ежьхэмкIэ нахь гупсэфэу, шэп­хъэшIухэм атетэу афэдыгъэныр ары дэпIэ полигоным пшъэрылъ шъхьаIэу зыфишIыжьыгъэр.

— Сишъхьэгъусэ хэушъхьа­фыкIыгъэ дзэ операцием защэм, сыгу згъэкIодэу телевизорым сыIусэу сыгъэу сыщысыным нахьи сишIуагъэ тидзэкIолIхэм язгъэкIымэ нахьышIоу сегупшысагъ, — къеIуатэ Маринэ. — Сыгу къэкIыжьыгъэхэм ащыщ Хэгъэгу зэошхом илъэхъан тя­нэжъхэм цылъэпэдхэр, ныбалъэхэр зэолIхэм зэрафахъыщтыгъэхэр. Iофэу есхьыжьагъэм къызэ­рэсшIомышIэу зиушъом­бгъугъ, къулыкъушIэхэм афэгу­мэкIырэ бзылъфыгъэу къыс­къоуцуагъэр бэ.

Зэдэлэжьэныгъэр

ГуфэкIо купэу зэхэхьагъэр тхылъеджапIэм щызэрэугъоищтыгъэх нахь мышIэми, яунэхэм ащыдэщтыгъэх, ащыхъэщтыгъэх. Ахэр зэкIэ ежь яунэе мылъкукIэ къащэфыщтыгъэх. Нэужым шIу­шIэным фаблэу къыкъокIыгъэр макIэп, социальнэ хъытыухэм ахъщэ къыщаугъоеу фежьагъэх. Ащ фэдизэу къыдагъэкIырэ ыкIи къаугъоирэ пкъыгъохэр зэкIэ Маринэ иунэ имыфэжьэу щагъэтIылъыхэ хъугъэ.

— ИкIыгъэ илъэсым ыкIэхэм адэжь «ДэпIэ полигоным» зызэриушъомбгъугъэм фэшI унэ шъхьаф зэдгъэгъотыным игъо къэсыгъэу тылъыхъущтыгъ, — еIо Марина Точисскаям. — Джащ фэд, ащ фэдизэу тыдырэр дзэ­къулыкъушIэхэм зэраIэкIэд­гъэ­хьащтми Iофыгъо къыпыкIы­щтыгъ. Мы илъэсым ищылэ мазэ дзэ Iофтхьабзэхэм ащыщ ты­хэлажьэзэ общественнэ организациеу «Боевое братство» зыфиIорэм ипащэу Алексей Харитоновым нэIуасэ тыфэ­хъугъ. Ащ тигумэкIыгъохэр зе­тэхьылIэхэм, ишIуагъэ къыти­гъэкIынэу тигъэгугъагъ. Ащ лъы­пытэу тизэдэлэжьэныгъэ ед­гъэжьагъ, унэ шъхьафи къытфигъотыгъ, юридическэ лицевой счетэу яIэм гупыкI зиIэхэм къытфатIупщырэ ахъщэр къихьан ылъэкIынэу тфигъэпсыгъ, къыдэдгъэкIырэ шъошэ зэфэ­шъхьафхэр ащ тидзэкIолIхэм афарегъащэ.

Алексей Харитоновым къызэриIуагъэмкIэ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэ­хэрэм мы общественнэ организацием зэпхыныгъэ адыриIэу щыт. Илъэсым къыкIоцI дэгъоу зэрэшIэхэ хъугъэ, ахэр е яныб­джэгъух, е яIахьылых, е къулыкъур зэдахьыгъ.

— «ДэпIэ полигоныр» зэрэ­щы­Iэр, иIофшIакIэ зытегъэпсы­хьагъэр дэгъоу дзэкъулыкъу­шIэ­хэм ашIэ, — къеIуатэ Алексей Харитоновым. — Ахэм яшIоигъоныгъэхэм атетэу тибзылъфыгъэ IэпэIасэхэм къагъэхьазырырэ пкъыгъохэм япчъагъэ бэу зызэIукIэкIэ, тхьамэфитIу тешIэ къэс афэтэщэх. Тиорганизацие купитIоу гощыгъэ, зым хахьэхэрэр запасым щыс къулы­къушIэхэр ары — джыдэдэм зичэзыу шIушIэ IэпыIэгъур ахэм ащагъэу къэтых. ЯтIонэрэхэр — гуфакIоу къыхэхьагъэхэр — ахэр мэлылъфэгъум и 23 — 24-м ежьэщтых. Зы чIыпIэ агъэ­на­фэшъ, зыщынэсыщтхэр телефонкIэ араIо, дзэкъулы­къушIэхэр къыIохьэхэшъ, афащагъэхэр аратыжьых.

«ДэпIэ полигоным» иIофшIакI

ТызычIэхьэгъэ IофшIапIэр зы ун ныIэп зэрэхъурэр, ау дзэ шъуашэу, ахэм япхыгъэ пкъыгъо зэфэшъхьафэу дыгъэу чIэлъыр бэ. Зэрыдэхэрэ машинкэу чIэтыр пстэумкIи 6 мэхъу.

— «ДэпIэ полигоным» Iоф­шIэн охътэ теубытагъэ иIэу щы­тэп. Бзылъфыгъэ 50-м ­ехъоу хэтыр шъхьадж ежь охътэ лые къызщыфыхэкIырэм мыщ къэкIо. Пчэдыжьым нэ­бгыри 10 — 15-р къычIэхьэ, адрэхэр щэджэгъоужым, зыхэр — пчыхьэм къэкIох. Сыхьат 12-м къыкIоцI къэтымышIэу Iоф тшIэу къыхэкIы, заказэу тиIэм ар елъытыгъ. Зыгъэпсэфыгъом къэкIогъэ къулыкъушIэхэм ягъэ­зэжьыгъом ехъулIэу ящыкIагъэу къаIохэрэр псынкIэу тыдын фаеу зыхъукIэ бэрэ Iоф тэшIэ. Азыныкъохэм янахьыбэр яунэхэм къащэдэх. Сыда пIомэ ма­шин­кэхэр икъурэп, — къыIуагъ Ма­рина Точисскаям.

Машинкэу чIэтхэри шIушIэн IофкIэ къаратыгъэх. Анахь пшъэ­рылъыбэ зыгъэцэкIэрэ машин­кэр гупыкI зиIэ горэм къафищэфыгъ, ыцIэ къыриIонэу фэя­гъэп. Адрэ машинкэр АР-м ибзылъфыгъэхэм я Союз бэ­джэн­дэу Iоныгъо мазэм нэс къаритыгъ, нэмыкIхэр Маринэ иунэ къырищыгъэх.

ЫпшъэкIэ къызэрэщысIуагъэу, пстэумкIи пкъыгъо зэфэ­шъхьа­фэу 43-м ехъу дапIэм къыщашIы. Урысые Iофтхьабзэу «Тепло для солдата» зыфиIорэм хэлажьэхэзэ, кIымэфэ щыгъынэу афадыгъэр, афахъыгъэр бэ. Джы гъэмэфэ шъуашэхэм ядын ыуж ихьагъэх, ау шэкIхэр къызэращэфынхэ мылъку икъоу аIэкIэлъэп. ЦIыфхэр IэпыIэгъу къафэхъунхэу социальнэ хъытыу зэфэшъхьафхэмкIэ зафа­гъазэ.

— Джыдэдэм анахьэу дзэкъу­лыкъушIэхэр къызкIэлъэIугъэхэр щэ-гынхэр, Iашэхэр зэралъхьащт­хэ Iалъмэкъхэр, маскиро­воч­нэ хъытыухэр ары, — къеIуа­тэ Маринэ. — Ащ дакIоу, бронежилетыр зыкIоцIылъ шъуашэр дгъэ­хьазырыгъах, идэгъугъэ зау­шэтыкIэ, пчъагъэр нахьыбэу тыдыщт. Мыр зыхэшIыкIыгъэ шэкIыр лъэпIэ дэд ыкIи гъотыгъуае, арэу щытми, шIушIэ IэпыIэгъукIэ, мыбэми, зэдгъэ­гъотыгъ. Сыд щыщи афэты­дырэр бэу тэшIы, сыда пIомэ нэбгырэ заулэмэ аIукIэнышъ, адрэхэр къэнэнхэу тыфаеп. Апэрэу тыдырэ щыгъынхэр зытIу-зыщ нахьыбэ мыхъоу ятэ­гъащэшъ, ауплъэкIу, щыкIагъэу къыхагъэщыхэрэр тэгъэтэрэзы­жьых, нэужым нахьыбэу къыдэтэгъэкIы.

Бзылъфыгъэ IэпэIасэхэр дэн, хъэн закъом къыщыуцугъэхэп. Ахэм джы етIупщыгъэу окопым къыщынэфырэ шэф остыгъэхэр агъэхьазырых. А остыгъэхэр сыхьати 6 — 12-м къыкIоцI къэ­нэфых ыкIи псыр щагъэстырын алъэкIынэу ашIых. Ащ пае цэф банкэхэр ыкIи парафиныр гуфакIохэм аугъоих.

ДгъэшIэгъуагъэхэм ащыщ «душ гъушъэу» афагъэхьазы­рыгъэр. Салфеткэ пIуакIэу зэтелъхэм азыфагу сабын гъушъэ гъэтэкъуагъэ дэлъ, ахэр зэтегъэпкIэгъэ целлофан дзыо цIыкIум илъых. Мыр Iэрыфэгъу дэдэу щыт, джыбэм илъэу къы­рахьакIын алъэкIы, ащ дакIоу, псы тIэкIу зэрэнэбгъэсэу тхъур­бэ мэхъушъ шIоир тырехы, зы­тIо-зыщэ бгъэфедэн олъэкIы.

ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием щыIэхэм ямызакъоу, госпитальхэм ачIэлъэу зэIазэ­хэрэри ащыгъупшэхэрэп. Ыбгъу­хэмкIэ зэтегъэпкIэгъэ гъончэдж­хэр (къауIагъэу щылъхэм ащыплъэнкIэ Iэрыфэгъух), шъхьан­тэхэр, чIэгъ-чIэлъхэр «ДэпIэ полигоным» афидыгъэх.

«ШIушIэным гъунэ иIэп» аIо. Джащ фэд, гуфэкIо бзылъфы­гъэхэу мы дапIэм Iоф щызы­шIэхэрэм акIучIэ къыхьырэм гъунэ иIэп. Мамыр щыIакIэ ти­Iэным фэбэнэрэ дзэкIолIхэм зэрафэлъэкIэу IэпыIэгъу афэ­хъух, текIоныгъэр нахь къагъэ­благъэ псаоу, узынчъэхэу кIа­лэхэм къагъэзэжьыным фэшI яамал къыхьырэр ашIэ.

Iэшъынэ Сусан. Сурэтхэр: А. Iэшъын.