Быслъымэн диным ишапхъэхэмрэ адыгэ шэн-хабзэхэмрэ зыщызэтехьэхэрэри зыщызэгокIыхэрэри щыIэх. Анахьэу ар къызыщылъагъорэр зидунай зыхъожьыгъэр аужырэ гъогум агъэкIотэжьызэ, ащ ифэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэжьырэ уахътэр ары.

ЩыгъынIухыжьыр, мэфэ тIокIитIур, нэмыкIхэу къин хэфэгъэ унагъом ыпшъэ дэкIыхэрэм зэкIэми уатегущыIэныр атефэ. Зы шапхъэм ахэр илъхьажьы­гъэнхэм динлэжьхэми общественностми мызэу, мытIоу игугъу ашIы, ау а пстэуми непэ татегущыIэныр тэ пшъэрылъэу зыфэдгъэуцужьрэп, тыкъызтегущыIэщтыр зы Iахь закъу: щымыIэжьым къыфэгущыIэжьынхэ-къыфэмыгущыIэжьынхэм епхыгъэр ары.

Хьадагъэм мыкIорэ зи къытхэтэп, зышъхьэ зылъытэжьырэмэ ар благъэкIырэп, а мафэм игъо имыфагъэхэми, нэужым мэкIожьых. Ахэм ащытэлъэгъу зым щымыIэжьым къыщыфэгущыIэжьхэу, игугъу нэбгырэ пчъагъэмэ къыщашIыжьэу, адырэ хьадагъэм зи къыщамыIожьэу.

Нахьыжъхэм я Советэу АР-м и ЛIышъхьэ дэжь щыIэм итхьаматэу, зэлъашIэрэ тхакIоу Гъу­кIэлI Нурбый тыдэгущыIэзэ, а Iофым тынэсыгъ. КъэпIон хъумэ, Нурбый ары мыщ итхын ты­къыфэзыгъэущыгъэр, ащ къыIуа­гъэхэми, нэужым ащкIэ тызэупчIыжьыгъэхэм къаIотагъэхэми тигъэзетеджэхэр ащыдгъэгъуа­зэмэ ишIуагъэ къэкIонэу тлъытагъэ.

ГъукIэлI Нурбый: «ЦIыфым игупсэ идунай зихъожьырэм, щымыIэжьым дунаир тIоу гощыгъэу къытфегъанэ. Ахърэт ду­наеу щымыIэжьыр зыдэкIожьыгъэр зы нэпкъэу, бын-унагъоу, Iахьыл гупсэу къызэринэкIыгъэхэр ятIо­нэрэ нэпкъэу. А нэпкъитIум азыфагу итэу ефэндым къиныр зэрехьэ, итхьэлъэIу зырегъэIэты. Тхьэм псауныгъэ къырет! Ар бэмэ афэукIочIыщтэп. Зэрахьэшъущтэп. Ау ащ итхьэлъэIуи, идыуахьи зы нэпкъым фэгъэзагъэхэу мэхъух, адрэр ымылъэгъоу. Хьадагъэм къэкIуагъэхэр къызфэкIуагъэхэр джа щымы­Iэжьым къызэринэкIыгъэхэр ары. ЩымыIэжьым къылэжьыгъэр зыдихьыжьи, Алахьталэм ыпашъхьэ ихьажьыгъ. Тэ сыд тIуагъэу, тшIагъэкIи ащ хэдгъэхъожьын щыIэп. Ау ащ къыгъэнэгъэ бынымрэ, Iахьыл-гупсэхэмрэ агу мэкIоды, уIагъэ мэхъух. А уIагъэр зыгъэхъужьынэу дунаим гушIуагъуи, мылъкуи къытехъуа­гъэп. Джа гууз-лыузыр зыдаIыгъэу ахэм ягъэшIэ Iахь ахьы­жьыщт. Хьадагъэм къекIолIагъэ­хэми, джа къэнагъэхэми агу мыкIодэу, замыукIыжьэу, Iэпы­Iэгъу зэфэхъужьхэзэ къафэнэгъэ гъашIэр лъагъэкIотэнэу бгъэIэсэнхэ, бгъэгугъэнхэ фаеу сэ­лъытэ. ЩымыIэжьым шэпхъэшIум илъэу дахэ фапIоу, бгъэлъэпIэжьымэ, къекIолIагъэхэр еогъэ­гупшысэх. «Сэри джащ фэдэу дахэ сфаIожьынэу, сагъэлъэпIэ­жьынэу сыфай» еIошъ, ищы­IэкIэ-псэукIэ егупшысэ, нахь хьалэлэу, гукIэгъу хэлъэу мэхъужьы: тхьа­мыкIэр елъэгъу, гузэжъогъу хэтым ыIэ фещэи, лъэкI зиIэм ыIэмычIэ зэкIехы. Джа гупшысэр зыдаIыгъэу хьадагъэм къекIолIагъэхэр бгъэкIожьынхэ фаеу сэлъытэ. Къэхъугъэр щыIэн фае.

Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъырэмэ диныр зэу ащыщ. Диныри, шэн-хабзэхэри лъэпкъым къыхэ­кIых, арышъ, щыкIагъэу иIэхэм афэIорышIэн фае. Тэ тылъэпкъ макI, тихахъо макIэ, уахътэми мыхъунэу къыздихьырэр бэ. А пстэуми уарыгущыIэзэ, хьада­гъэр зэIукIэ пшIыжьынэу арэп, ау шапхъэм итэу, губзыгъэу къекIолIагъэмэ ягугъэ къэпIэтын, щымыIэжьым игъашIэ зэрэмыхьаулыягъэр агурыбгъэIон, бзылъфыгъэмэ — лIакъоми лъэпкъыми хахъо аригъэшIн зэрилъэкIыгъэр къэпIоным лыягъэ хэлъэп. Ефэндхэр нахь псынкIэм лъэхъух сIорэп. Ахэтых ахэм гупшысэ шIагъохэр къэзыIэтхэу, бгъуитIуми закъыфигъазэу, еджапIэ укъикIыжьы фэдэу укъэкIожьэу.

КъэрэгущыIэба ефэндыр зи хэбгъэхъожьын имыщыкIагъэу. Ау тиефэндхэри зэфэдэхэп, тызымыгъэразэхэрэр къахэкIых. ЩыкIагъэу тиIэмрэ джарырэ тIорэр тэзыгъаIорэр.

Ущызэдэонэу щытэп. ГущыIэм пае, къыдахьэхэрэри дэкIыжьхэрэри къафэтхьаусыхэжьых. Ау ахэр зыми зэригъафэхэрэп, зэрищэхэрэп, цIыфмэ зэхахырэп. «Ашъхьэ рэгущыIэжьых». Дэ­кIыжьыхэ хъумэ къафэтхьаусыхэжьырэр къэгущыIэжьыба? Джащ фэд мыдрэри. Зы нэбгыр, нэбгыритIу, нахьыбэ ищыкIа­гъэп».

Абыдэ Хьис, АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, адыгэ лъэпкъ Iофхэм ахэлажьэ: «Къин къызфэкIогъэ унагъом хьадэм ифэIо-фашIэхэр апэрэ мафэхэм ыгъэцэкIэнхэр Iофыгъошхоу щыт. Ащ тефэу гъомылапхъэхэр бгъэ­хьазырын­хэшъ, нэбгыришъэ пчъагъэ бгъэшхэныр зы Iофыгъо икъущтыгъ. А IофыгъуитIур зэдэбгъэ­цэкIэныр къырамыгъэ­кIоу цIыфмэ зэблэхъуныгъэхэр ашIыгъэх. Апэ хьадэу щылъым ифэIо-фашIэхэр агъэцакIэх (тятэмэ аIощтыгъ хьадэр бгъэтIылъмэ, бэным екIужьмэ, хьадэри къин зытелъ унагъори мэрэхьатыжьхэу). ЕтIанэ, щыгъын­Iухыжьым тефэу амалэу лIакъом иIэм елъытыгъэу гъомылапхъэм ишIын ыуж ехьэх. Тхьэм елъэIух, дыухьэхэр зидунай зыхъожьыгъэм къыфахьых, бисмилахь аIо. Ащ ыуж, мэфэ тIокIитIур зытешIэкIэ, щымыIэжьым игупсэхэр зэрэугъоихэшъ, хагъэунэфыкIы. Быс­лъымэн диным мыхэр пшIэхэ мыхъущтэу къы­гъэнафэхэрэп, ау шIокI имыIэу бгъэ­цэкIэнхэуи къытырэп, нахьыбэрэмкIэ ахэр тихабзэ хъугъэх. Динымрэ адыгэ шэн-хабзэмрэ зэфэдэу зэдызепхьанхэ плъэкIыщтэп, зэтекIых, ау чIыпIэ зырызхэм щызэтехьэх.

Мы зигугъу къэсшIыгъэмэ зэу ащыщ хьадагъэм укъыщыгущыIэжьыныр, ар щымыIэжьым тефэу, щэIэфэ агъэлъэпIагъэу щытыгъэмэ ыкIи къыфэгущы­Iэжьын, ар зыфызэшIокIын къе­кIолIагъэмэ ахэтмэ. Щымы­Iэжьым псэпэшIагъэхэр бэу иIэмэ, шIу фыщылъ. ЦIыфмэ аIо, хьадрыхэ узыкIожькIэ зыми ипсэпэшIагъи игунахьшIагъи къыпIукIэщтэп, о къэблэжьыгъэр ары пфыщылъыр. Сыда ащ къыб­гуригъаIорэр? Ащ къикIырэр ущэIэфэ нахьыбэу шIу пшIэн зэрэфаер ары. Ау ар пстэуми къагурыIорэп. Джары хьадэм ыпашъхьэ уитэу укъэгущыIэжьмэ зыкIэнахьышIур, ащ игугъу шIукIэ къэпшIыжьмэ, псаоу къэнагъэхэри зыгорэм ригъэгупшысэщтых, зэфагъэ ахэлъэу псэунхэм, якIэух къызысырэм ежьхэри дахэу агъэкIотэжьынхэм фэгуIэщтых. Ыцыпэ къэуубытын умы­лъэкIынэу мыхэм философие ин ахэлъ. Хьадэм ифэIо-фашIэхэр, тэ, адыгэхэм, дахэу зетэхьэх, ау джащ фэдэ щыкIагъэу къыхафэхэрэри дгъэтэрэзыжьхэмэ, джыри нахь ишIуагъэ къэкIонэу сеплъы».

Хъущт Азамат, Кощхьэблэ гупчэ мэщытым иIимам: «Быслъымэн диным ихабзэхэм сэ сащыгъуаз, шIэныгъэу зэзгъэ­гъотыгъэхэм сарэгъуазэ. ЩымыIэжьым утегущыIэжьыныр е уфэгущыIэжьыныр динымкIэ хъухэщтэп. Хьадагъэм тхьаусыхакIо къэкIуагъэмэ зызыфа­гъазэрэр щымыIэжьым игупсэ-Iахьылхэу псаоу къэнагъэхэр ары. Ефэндри джащ фэд, цIыфмэ закъыфигъэзэнышъ, ахэм агухэр къыдищэенхэу, ыгъэушъэ­бынхэу гущыIэ дахэхэр къафиIоныр диным изы Iахьхэм ащыщ, дырегъаштэ. Ау хьадэм зи фэпIожьынэу щытэп, джыназэ теошIыкIы, дыуахь къыфэохьы, чIыфэ телъыгъэмэ, фэптыжьын фае ыкIи зэгорэм ыгу хигъэкIыгъэу щытыгъэмэ, елъэIух къыфигъэгъужьынэу. ЩымыIэжьым ыпашъхьэ къыщыгущыIэрэм сыдым фыригъэшIэна ащ зэгорэм ыгу хигъэкIыгъэмэ е химыгъэкIыгъэмэ? ГущыIэм пае, илъэс тIокIиплI зыгъэшIагъэу щымыIэжьым ыпашъхьэ итхэу къыщэтхъужьых, «мыр ышIэ­гъагъ», «мыр ыгъэхъэгъагъ» аIо. Ары пэпчъ псапэу къылэжьы­гъэри ащ ыпсэ шIуагъэкIодыжьы. Арышъ, джыри зэ къэсэIожьы: щымыIэжьым укъытегущыIэжьыныр диным ыштэрэп, ихабзэхэм ащыщэп, тэ тиадыгэ шэн-хаб­зэхэми агуахьэрэп, ащ фэдэ зыкIи тхэ­лъыгъэп, лыеу къыхагъэхьагъ».

Нэбгырэ пэпчъ еплъыкIэ зэриIэм фэдэу, шъхьадж иеплъы­кIэкIэ фитыныгъэ иI. Мы Iофым цIыфыбэ рыгущыIэу, ыгъэгумэкIэу щытыти ары къызыкIэтIэтыгъэр. ТыздэгущыIагъэхэм яеплъыкIэхэр зэрэзэтемыфэ­хэрэм зи гъэшIэгъон хэлъэп, шъхьадж иеплъыкIэ уасэ фэтэшIы, тэгъэлъапIэ. ЗэхэгущыIэ­жьыным зэфагъэр къызэрэхэкIырэр сыдигъокIи тиIэубытыпI.

Мысыр Осмэн.