Сыд фэдизэу Iоф ошIэми, ахъщэу ащ пае къыуатырэм къыхагъахъо­ми, имыкъоу бэрэ къыхэкIы. Ар сыда анахьэу зэпхыгъэр — пщэфырэр, хьауми уасэхэр ара зыхахъохэрэр е мылъкур зыпэIубгъахьэ­рэм нахь макIэу улъыплъэ мэхъуа?

Мылъкоу къыпIэкIахьэрэр пфимыкъу зэпытрэмэ, сыда ана­хьэу ар къызхэкIырэр, сыда пшIэн фаер? Дэгъоу къэбгъа­хъэу, ау ар пфимыкъу зэпытэу зыдэошIэжьымэ, зэкIэми апэу унаIэ зытебдзэн фаер бгъэкIодырэм екIолIакIэу фыуиIэр ыкIи ащ улъыплъэу ебгъэжьэныр ары. Ахъщэр тэрэзэу зэрэбгъэкIон фаем фэгъэхьыгъэу «Урысые гъэзетым» Урысыем финансхэмкIэ ишIэныгъэ-ушэтыпIэ институт финанс шIэныгъэхэмкIэ и Гупчэ иэкспертэу Мария Соловиченкэм къыфиIотагъэм шъущытэ­гъэгъуазэ.

БгъэкIодыщтымкIэ екIолIэкIэ анахь тэрэзыр сыд фэда?

Нахь тэрэзэу ахъщэр бгъэзе­кIоным пае ор-орэу узкIырыплъы­жьын фае — пщэфырэмкIэ анахь уимыщыкIагъэу мылъкур лыеу зытебгъэкIуадэрэр сыда? МыщкIэ IэпыIэгъу къыпфэхъун ылъэ­кIыщт банкэу узэпхыгъэм иприложениеу пщэфыгъэм итарихъ зэрытыр — шIокI имыIэу птыгъэр зыфэдизыр, шхапIэхэм, тучанхэм ащыбгъэкIуагъэр, нэмыкI цIыф горэхэм афэптIупщыгъэр…

Мы­хэм ащыщхэр умыгъэкIодыми хъущтыгъэу къычIэкIыжьын ылъэ­кIыщт. Зэпстэури мэхьанэ иIэу плъытагъэмэ, уимылъку тэрэзэу зэрэмыгъэзекIорэм ишы­хьат хъущтхэр мыщ фэдэхэр ары:

— ахъщэ гъэтIылъыгъэ уиIахэп зыгорэ къэхъумэ къыпфэфедэ­жьынэу;

— зыпари бгъэтIылъырэп ошIэ-дэмышIагъэхэм апае;

— кредит мылъкур зэрылъыр огъэфедэ мафэ къэс бгъэкIо­дырэм пэIубгъэхьанэу ыкIи фэ­гъэкIотэн зыхэлъ уахътэр ащ итыжьынкIэ блэогъэкIы;

— ыпэкIэ пштэгъэ чIыфэр птыжьыным пае уиныбджэгъухэм джыри чIыфэ къаIыохы е нэмыкI кредит ухэхьэ.

БгъэкIодырэмрэ къыпфанэ­рэмрэ зэдегъэштэныгъэ ахэлъхьэгъэным пае мыщ фэдэ пчъа­гъэхэм уарыгъозэн фае: 60/10/30. Процент 60-р — шIокI имыIэу птын фаер ары (коммунальнэ фэIо-фашIэхэм, шхыным, транспортым, зэпхыныгъэхэм апэIубгъахьэхэрэр, кредит тынхэр), проценти 10-р — ахъщэ зэIубгъэкIэным пае хэбгъэтIылъыкIырэр ыкIи процент 30-р — умыщэфыми хъущтыгъэу, ау удэзы­хьыхыгъэу е зырызэу бэ зы­лъыптырэ пкъыгъо горэ къыз­IэкIэбгъэхьаным пае, зыгъэпсэфакIо укIоным, уизэщ зытеб­гъэуным афэгъэхьыгъэр ары.

Егъэлыягъэу мылъку агъэкIо­дэу зымылъытэхэрэри ахъщэу аIэкIэкIырэм лъыплъэхэ зыхъу­кIэ, макIэ къэзыгъахъэхэрэми ямылъку нахь ухъумагъэ хъущт. Яфинанс гъэкIодыкIэ зэхэхы-­ гъэу зыпэIуагъэхьащтыр аухэсыныр лъэшэу къафэфедэщт. Ащ къикIырэр — банкым счет зэ­фэшъхьафитIу къыщызэIухыгъэу зым шIокI имыIэу бгъэкIодыщтыр ибгъэхьан, адрэм — зызэрэбгъэпсэфыщтым, уизэщ зэрэзытебгъэущтым, уишIоигъоныгъэ­хэм атебгъэкIодэщтыр иплъхьаныр ары. Мазэ къэс федэу уиIэр джа счетхэм атегощагъэу, зытегъэпсыхьагъэхэм анэмыкIэу умыгъэкIодэу пшIымэ, ишIуагъэ къэкIощт, нахь Iэрыфэгъуным пае банк картитIу къыдябгъэгъэ­кIыми хъущт. Мыщ фэдэ екIо­лIа­кIэм ишIуагъэкIэ зэщтегъэу­-чэф Iофтхьабзэхэм афыхэхыгъэ мылъ­кум нэмыкI бгъэкIодыщтэп.

Мылъкум иухэсын

Мылъкоу уиIэм иухэсын Iофы­гъо шъхьаIэхэм ащыщ. Ащ ишIуа­гъэ къэкIо бгъэкIодынэу узы­фаемрэ лъэкIэу уиIэмрэ зэпэпщэчынхэмкIэ. Ащ изэхэгъэуцон уишъыпкъэ епхьылIэн ыкIи зэзэгъыныгъэу уифинанс лъэкIхэр, пшъэрылъхэр ыкIи ахэм уанэсынымкIэ шIыкIэ-амалхэр къизы­гъэлъэгъукIырэм фэдэу уфыщытын фае. Компаниехэм ябиз­нес-план ехьыщыр тхылъэу ар щыт. Джащ пае ар тхылъыпIэр ары зытетынэу щытыр нахь, шъхьэм илъ къодыеу укъекIокIы хъущтэп, аущтэумэ, зи къыбдэхъущтэп.

Апэ рапшIэу уифинанс пшъэ­рылъхэр бгъэнэфэнхэ ыкIи къыб­гурыIонэу щыт узыфаемрэ ащ уахътэу пылъымрэ. КъэкIощт охътэ благъэм телъытагъэу уищы­IэныгъэкIэ узыфаем уасэ фэшI: машинэ пщэфы пшIоигъуа е зекIо уежьэмэ нахьышIуа, хьауми фэтэр ущэкIа, ау джа охътэ дэдэм уисабый иегъэджэн ыпкIэ птын фая. Аущтэу зы­хъукIэ, фэтэрыр умыщэфэу бэ­джэндэу пштэмэ нахьышIуба?

Мэхьанэу яIэмкIэ пшIэнэу узы­фаехэм уасэ афэшI, ахэм уахътэу апэIухьащтыр къэлъыт. Джащыгъум нахь къыпфэпсын­кIэщт бгъэнэфагъэм икъыздэ­гъэхъункIэ узпхырыкIын фэе къиныгъохэр зэпэпщэчынхэр.

КъыкIэлъыкIорэ упчIэр — ахъ­щэр къыздипхыщтыр. Апэ егупшыс уифинансхэр зыфэдэ­хэм. Ащ пае мыхэм унаIэ атедз:

— Зы лэжьапкIэм къыщыублагъэу адрэ лэжьапкIэм нэс ущыIа?

— ГъэтIылъыгъэ горэхэр ­уиIэха?

— Мылъкум щыщ Iахьэу сыд фэдиза бгъэтIылъышъурэр?

Джэуапхэм ятыжьынкIэ къиныгъо ухэтмэ, бгъэунэфыныр егъажь мафэ къэс бгъэкIодырэмрэ федэу уиIэ хъурэмрэ зэпэщэчыгъэу. Нахь Iэрыфэгъу хъущт гъэтхъыгъэу лъэныкъо пэпчъ иптхэмэ.

МыщкIэ Iэпы­IэгъушIу банк приложениехэу пстэури зэхэугуфыкIыгъэу зэ­рытхэр. Федэмрэ хъарджхэмрэ къыдыхэплъытэнхэ зыкIыфаер илыегъащэу зыгорэ огъэкIодымэ плъэгъуным, къэнэжьырэм уасэ фэпшIыным ыкIи уищыкIэгъэ шъыпкъэм пае ар икъущтмэ пшIэным апай.

ШIокI зимыIэу цIыфым ытырэр — ыгъэкIодырэм инахьыбэр ары. Мыхэм ахэхьэх псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым ифэIо-фа­шIэхэм, бэджэндыпкIэм, ипоте­кэм, шхыныгъохэм, транспортым, Интернетым ыкIи телефон зэпхыныгъэхэм, кредитхэм апэ­Iуи­гъахьэхэрэр. Джащ фэдэу мы­хэм ахалъытэх щыIэныгъэр нахь къэ­зыгъэпсынкIэрэ фэIо­-фашIэ­хэри. ГущыIэм пае, ны-ты­хэм ащыщ IофшIапIэр къымы­гъэ­тIылъыным пае сабыир ыпIу­нэу къырагъэблагъэрэм ратын фаер, IофшIапIэм нэсын фаеу такси къеджэмэ пэIуигъэхьащтыр.

УмыгъэкIодми хъущтхэм аха­лъытэхэрэр мыхэр арых: зыфэщэфэжьынхэу ошIэ-дэмышIэу ашIыхэрэр, экскурсиехэмрэ къэ­кIухьанхэмрэ, кином, театрэм ыкIи ресторанхэм макIохэмэ. Мыхэр игъорыгъоу зыфэбдэжьхэ­ми хъущт, ахэм угу къыдащэещт, кIуачIэ къыуатыщт. Анахь дэ­гъур шIокI зимыIэ тынхэм уифедэ ызыныкъо аубытымэ ары.

Анахьэу гумэкIыгъо хъурэр ахэм къыпIэкIахьэрэм ипроцент 70 — 80-р апэIухьэ зыхъукIэ. Анахьыбэм аущтэу зышIырэр кредитыбэ птелъэу е бгъэкIо­дырэм улъымыплъэрэмэ ары. Кредитхэр зэфэмышIыжьхэу зи бгъэтIылъын плъэкIыщтэп.

ГъэтIылъынхэр — финанс ихъухьанымкIэ мэхьэнэ ин зиIэ Iахьых. Ахэр анахьэу пшъхьапэ зыхъухэрэр IофшIэныр чIэунагъэмэ, укъэсымэджагъэмэ е къиныгъо горэм ухэфагъэмэ ары. Ар зыфэдизмэ анахьышIоу алъытэрэр гурытымкIэ зы мазэм къэбгъахъэрэм фэдих. Федэ­къэкIопIакIэ бгъотынымкIэ а уахътэр пфикъущтэу алъытэ.

ГъэтIылъынхэр зэшIохыгъэнхэмкIэ шIыкIитIу щыI. Апэрэр — шIокI зимыIэ тынхэр зыпшIы­хэкIэ, къэнагъэр IэпэчIэгъанэ пшIыныр, ятIонэрэр — уиIэпэ­чIэ­гъэнэ фонд къыпIэкIэхьэрэ пстэуми япроценти 10 хэплъхьаныр.

Сыд фэдэ финанс пшъэрылъри лъэкIэу уиIэм къыпкъырыкIын фае. ГущыIэм пае, машинакIэ пщэфы пшIоигъу. Узыфаем сомэ миллион ыуас. ЗэIубгъэкIагъэу уиIэр сомэ мин 500, къэнэрэ 500-р илъэс телъытэу проценти 6 ыуасэу кредит пштэ пшIоигъу. Сомэ мин 15 фэдиз птыжьызэ пшIын фае хъущт. УилэжьапкIэ мазэм сомэ мин 30-м тIэкIу къехъу. Узыщыпсэурэм ыпкIэ шIокI зимыIэхэм ащыщэу оты, ар къыпIэкIахьэрэм ызыныкъо фэдиз. Къанэрэр зэрэпсаоу кре­дитым пэIубгъэхьан фае. Арэу зыхъукIэ, машинэр зэрыпщэ­фыщт мылъкум изэгъэгъотын нэмыкI шIыкIэ фыхэпхын фае е уежэщт ахъщэ зэIуогъэкIэфэ, уифедэ нахьыбэ мэхъуфэ. Аущтэу щытми, машинэр пщэфын унашъо ошIымэ, къыдэлъыт ащ джыри мылъку пэIубгъахьэзэ пшIын зэрэфаер — зэрэпIыгъыщтыр, гъэстыныпхъэ зэрибгъэхъощтыр, нэмыкIхэри.

Зэфэхьысыжьхэр

— Финансхэр уухэсын зы­кIыфаер пшъэрылъэу уиIэхэр къыздэбгъэхъунхэм фэшI.

— Пшъэрылъыр бгъэуцуным ыпэкIэ къэлъыт шIокI зимыIэу ыкIи умыгъэкIодыми хъущтыгъэу мылъкур зыпэIубгъахьэрэр, илъэ­сым къыпIэкIахьэрэр.

— ШIокI зимыIэу бгъэкIодырэр къыпIэкIахьэрэм ызыныкъо фэдизын фае, умыгъэкIодыми хъущтыр — процент 30, проценти 10-м нахь мымакIэу бгъэтIы­лъымэ нахьышIу. Аущтэу щы­мытмэ, мы пчъагъэхэм уанэ­сыным пылъ.

— Пшъэрылъ зыфэгъэуцужь. Апэ цIыкIуми. ГущыIэм пае, те­ле­фоныкIэ пщэфыным пае мэзищкIэ сомэ мин 15 зэIубгъэ­кIэнэу. ЛэжьапкIэ къыпIэкIахьэ хъу къэс сомэ мини 5 хэгъэтIы­лъыкI ащ пае кредит умыштэным пае.

— Ар пшIэшъугъэмэ, къыкIэлъыкIорэ пшъэрылъым ыуж ихь, нахь иным. ГущыIэм пае, илъэс­ныкъокIэ сомэ мини 100 бгъэтIылъынэу зыгорэм укIоным пае.

— Ар къыбдэмыхъугъэмэ, джыри зэ фызэплъэкIыжь бгъэ­кIодырэр зыдэпхьырэм.

БгъэкIодырэм улъымыплъэ­жьыныр е илыегъащэу ахъщэр «иптэкъухьаныр» зэрэщынагъом фэдэ къабзэу ар илыегъащэу уухъумэнри дэгъоп. Апэрэм уищыIакIэ къыригъэIыхын ыкIи зи уимыIэжьэу укъыгъэнэн ылъэ­кIыщтмэ, ятIонэрэм щыIэныгъэм итхъагъо ухигъэныщт, «ренэу ахъщэ икъурэп» зыфэпIощт гу­кIодыгъом ухидзэщт ыкIи апэ зигугъу тшIыгъэ щыIакIэм —мылъку итэкъухьаным — уфищэн ылъэкIыщт.