Илъэс къэс мы мафэм дзэ комиссариатхэм яIофышIэхэм ямэфэкI хагъэунэфыкIы. Ащ епхыгъэу АР-м идзэ комиссариат ипащэу Александр Авериным ыкIи илъэс пчъагъэ хъугъэу ащ Iоф щызышIэхэрэм ащыщхэм заIудгъэкIагъ.

Тарихъым инэкIубгъохэр

Урысыем дзэ комиссариатхэр зыщагъэпсыгъэр мыгъэ илъэси 105-рэ мэхъу. Адыгеим идзэ комиссариат 2022-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 12-м илъэси 100 зэрэхъугъэр хигъэунэфыкIыгъ. 1918-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 8-м Совнаркомым и Декрет тетэу зэхащэгъэ дзэ комиссариатхэм тикъэралыгъо зыкъыухъумэжьынымкIэ амалэу иIэхэм ягъэпытэн яфэшъошэ Iахь ха­шIыхьагъ. Ащ дэжьым пшъэрылъ шъхьаIэу щытыгъэр шIокI имыIэу дзэ къулыкъур зэрахьын фаер къызэрэрагъэжьэщтым цIыфхэр фэгъэхьазырыгъэнхэр ары.

Адыгэ автоном хэкум иапэрэ военкомыгъ Алексей Алаксеевыр. 1922-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 26-м IэнатIэм зэрэтехьагъэм лъыпытэу Адыгэ хэку дзэ комиссариатым игъэпсын ар фе­жьагъ. Ащ дзэ Iофым хэшIыкI фыриIагъ, граждан заом хэлэжьагъэу щытыгъ, полкым, бригадэм якомандирыгъ. 1923-рэ илъэсым щылэ мазэм и 10-м военкоматыр гъэпсыгъэ зэрэхъугъэмкIэ Темыр-Кавказ дзэ округым (СКВО) и Командующэ ыцIэкIэ рапорт ытхыгъ. Апэрэ мафэхэм ар Краснодар сэнэшI заводыщтыгъэм иунэ чIэтыгъ.

ЗыныбжьыкIэ зытефэрэ рабочэ-крестьянскэ ныбжьыкIэхэр дзэ Iофым пэшIорыгъэшъэу фегъэджэгъэнхэмкIэ, еджэкIэ-тхакIэ зэрамышIэрэр дэгъэзыжьыгъэнымкIэ дзэ комиссариатым IофшIэнышхо зэрихьэщтыгъ. Культурнэ-просветительскэ IофшIэным дакIоу политикэм хэшIыкI фыряIэным дэлажьэщтыгъэх. Къулыкъум ащэнэу щытхэм якъэбархэр агъэхьазырыщтыгъэх, ублэпIэ дзэ ухьазырыныгъэм исыхьатхэр афызэхащэщтыгъэх. Пхъэным ыкIи лэжьыгъэ Iухыжьыгъом ахэр тхьамэфищ пIалъэкIэ атIупщыщтыгъэх. Нэужым рагъэджэнхэу аугъоижьыщтыгъэх, Дзэ Плъыжьым агъакIощтыгъэх.

Пшъэрылъхэр

АР-м идзэ комиссариат непэ пшъэ­рылъ 47-м ехъу егъэцакIэ. Ахэм анахь шъхьаIэхэр Хэгъэгум иухъумакIохэр дзэ къулыкъур ахьыным фэгъэхьазырыгъэнхэр, мобилизационнэ Iофыгъохэр зэшIохыгъэнхэмкIэ пшъэдэкIыжь зыхэлъ Iофыгъоу къэуцухэрэр гъэцэкIэгъэнхэр, запасым щыIэхэр учет шIыгъэнхэр, къыткIэхъухьэхэрэр яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэр, дзэм шъхьэкIэфэны­гъэу фашIырэм, зэзэгъыныгъэ шIыкIэм тет къулыкъум имэхьанэ джыри нахь зыкъя­гъэIэтыгъэныр ыкIи дзэ къулыкъум имэхьанэ тэрэзэу зэхягъэшIыкIыгъэныр, нэмыкIхэри.

— Тидзэ комиссариат мэфэкIым гъэхъэгъэшIухэр иIэу къекIолIагъ. Илъэ­ситIукIэ узэкIэIэбэжьымэ, мобилизациер щызэхэщэгъэнымкIэ анахь базэ дэгъум икъыхэхынкIэ зэнэкъокъум хэлэжьагъ ыкIи округымкIэ апэрэ чIыпIэр, къэралыгъомкIэ – ятIонэрэр ыубытыгъ. АщкIэ къыушыхьатыгъ мобилизациер зэхэщэгъэным зэрэфэхьазырыр. Илъэс тешIагъэу частичнэ мобилизациер къежьи, зэрифэшъуашэм тетэу ар редгъэкIо­кIыгъ, пшъэрылъэу къытфагъэнэфагъэр зэшIо­тхыгъ. Ащ етIани аужырэ мобилизациер зыщыIагъэм илъэс 80 фэдиз зэрэтешIагъэр къызыдыхэплъытэкIэ, мыр гъэхъэгъэ мыдэеу щыт, — хигъэунэфыкIыгъ республикэм идзэ комиссар шъхьаIэу Александр Авериным.

Зэдэлэжьэныгъэр — гъэхъэгъэшIухэм якIэух

ГъэхъэгъэшIоу ашIыхэрэр АР-м и ЛIышъхьэ къыщегъэжьагъэу и Администрацие, министрэхэм я Кабинет, муниципальнэ образованиехэм ыкIи чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм, субъектым идзэ комиссариатхэр зэкIэ зэготхэу, акIуачIэ зэхэлъэу Iоф зэрэзэдашIэрэм икIэух.

Александр Авериным къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, ныбжьыкIэхэр дзэ къулы­къум фэгъэхьазырыгъэнхэмкIэ, ахэр дзэ къу­лыкъум дэщыгъэнхэмкIэ илъэси 8 мэхъу Адыгеим идзэ комиссариат Къыб­лэ федеральнэ шъолъырым ыкIи Темыр-Кавказ шъолъырхэм ясубъектхэм азыфагу апэрэ чIыпIэр зиIыгъыр. НэмыкI лъэныкъо зэфэшъхьафэу дзэ комиссариатхэм уасэ къазэрафашIы­хэрэмкIэ республикэм ивоенкомат анахь дэгъуищмэ ахалъытэ.

— Мыщ фэдэ гъэхъэгъэшIухэр тшIынхэм зиIахьышIу хэлъыр АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, — къеIуатэ комиссар шъхьаIэм. — Дзэ дэщыгъо пэпчъ ежь ышъхьэкIэ лъэплъэ, федеральнэ гупчэм къытфигъэуцурэ пшъэ­рылъыр зэрэзэшIотхырэм егъэгумэкIы. А зэпстэуми адакIоу хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм яIофыгъо­хэр инэплъэгъу ригъэкIыхэрэп. Зэпымыоу псэупIэхэр къекIухьэх, дзэкъулыкъу­шIэхэм яунагъохэм заIуегъакIэ, ящыкIэгъэ гумэкIыгъохэм защегъэгъуазэ, ахэр афызэшIуехых.

Джащ фэдэу Александр Авериным къыхигъэщыгъэхэм ащыщ республикэм ипащэ дзэ комиссариатым иIофшIэн хэшIыкI дэгъу зэрэфыриIэр, ялэжьапкIэ зыфэдизми зэрэщыгъуазэр.

Зисэнэхьат хэшIыкI фызиIэхэр

Мобилизацием илъэхъанэу дзэ комиссариатыр къиныгъо зыщыхэтыгъэм чэщи мафи ямыIэу Iоф зышIагъэр макIэп. Дзэ-учет IофшIэныр зыпшъэ илъ бзылъфыгъэхэм афызэшIокIыгъэр гущыIэ фабэхэмкIэ комиссарым къыхигъэщыгъ.

— Непэ дзэ комиссариатым зисэнэхьат хэшIыкI куу фызиIэхэу, илъэс 30-м кIахьэу Iоф щызышIэу Iутыр бэ. Ахэм яшIэныгъэхэр ныбжьыкIэу къы­Iухьагъэхэм джы алъагъэIэсы. ЗыцIэ къесIо сшIоигъохэм ащыщых я 2-рэ ранг зиIэ капитанэу Юрий Прокудиныр, Сергей Рогачевыр, Сергей Праздниковыр, Виталий Лебедевыр, Валерий Боцман, Ольга Ольховик, Галина Мешалкинар, Натэлла Каваносян, ШIуцIэ Фатимэ, Анжелла Деревянко. Щытхъу ыкIи пшъэ­дэкIыжь хэлъэу мыхэм яIофшIэн зэрагъэцакIэрэм дзэ комиссариатым фыряIэ фыщытыкIэр нахь агъэпытэ, — къы­Iуагъ республикэм идзэ комиссар шъхьаIэ.

Дзэ комиссариатым Iоф щызышIэхэрэм ащыщыбэ зэо зэпэуцужь зэфэшъхьафхэм ахэлэжьагъэх ыкIи ягъэхъагъэхэр орденхэмкIэ, медальхэмкIэ къыхагъэщыгъэх. Ахэр: полковникэу Александр Авериныр, Валерий Николаевыр, Одэжьдэкъо Руслъан, Игорь Богдановыр, Игорь Кованда, Валерий Шкарупа, Олег Исаковыр, Дмитрий Силаевыр, Владимир Шаровскэр, Сергей Чумаковыр.

ГущыIэгъу тызыфэхъугъэхэм ащыщ Ольга Ольховик. Ар IофшIэныр къэухъу­мэгъэнымкIэ строевой отделением ипащэ иIэпыIэгъу. Илъэс 30-м ехъугъ военкоматым зыIутыр, ащ щыщэу илъэс 17-р дзэ къулыкъум епхыгъагъ. IофшIэныр щынэгъончъэным, къыIухьащт ыкIи IукIыжьыщт IофышIэхэм, зыгъэпсэфыгъо кIощтхэм алъэплъэ. Ольгэ пшъэдэкIыжь ин зыхэлъ IофышI, хэшIыкI дэгъу фыриIэу иIофшIэн егъэцакIэ.

Анжелла Деревянко мобилизационнэ къэкIуапIэхэм яучеткIэ отделением ипащ. Дзэ комиссариатым зыIутыр илъэс 33-рэ хъугъэ. ЦIыф куп зэфэшъхьафхэр дзэ учетым хэгъэуцогъэнхэр, къулыкъум ащэщтхэм дзэ билетхэр къафитхыкIыгъэнхэр, нэмыкIхэри мы бзылъфыгъэм ипшъэрылъых. Дзэ комиссариатым къэ­кIорэ нэбгырэ пчъагъэм ипроцент 80-р мыщ еуалIэх. ГущыIэм пае, Донецкэ, Луганскэ, Херсон хэкухэм къарыкIыгъэ нэбгырэ 1280-рэ республикэм идзэ учет хагъэуцуагъэх. Анжеллэ иIофшIэн игъом, теубытагъэ хэлъэу, псынкIэу егъэцакIэ. Ащ ишIуагъэкIэ зыфэгъэзэгъэ отделым иIофшIэн сыдигъуи зыпкъ ит.

ТизэдэгущыIэгъу икIэухым Александр Авериныр комиссариатым Iоф щызышIэгъэ ветеранхэм, непэ гъэхъэгъэшIухэр ашIызэ щылажьэхэрэм ямэфэкIкIэ ыгу къыдеIэу афэгушIо. Псауныгъэ пытэ яIэу, насыпи, мылъкуи щымыкIэхэу, мамыр щыIакIэр ашъхьарытэу щыIэнхэу афэ­лъаIо.

Iэшъынэ Сусан. Сурэтхэр авторым иех.