«Жъы зэрыс унагъом насып илъ» еIо адыгэ гущыIэжъым. Къуаджэу Хьаджыкъо дэс Нэпсэухэм ар япхьылIэн плъэкIыщт.

Нэпсэу Масхьуд ШъэокIасэ ыкъомрэ Сарэ НэхъуатIэ ыпхъумрэ зы щыIэныгъэ гъогу зырыкIохэрэр илъэс 65-рэ хъугъэ. Зэдагъотыгъэ сабыитфымэ, пхъорэлъф 13-мэ, ахэм къатекIыжьыгъэ сабый 18-мэ япIун-лэжьынкIэ ахэм зи къыз-тырагъэнагъэп. Лъэпкъ шэн-зэхэтыкIэхэм адэмыхынхэу, нахьыжъхэм шъхьэкIафэ афашIынэу ахэр агъэсагъэх.

Мы илъэсым гъэмафэм зыныбжь илъэс 90-рэ хъущт, илъэс 15-кIэ узэ-кIэIэбэжьмэ зиунэгъо хъяр сызыхэлэ-жьэгъэ Нэпсэу Масхьуд зытетыгъэм джыри зэрэтет – зэкIэупкIагъ, ишIугъу, иакъылкIэ чан, хъурышъо пэIо шIуцIэри зэрэщыгъ. Ежь нахьи илъэси 6-кIэ нахьыкIэ ишъхьэгъусэ шъырыт дэд. Джэныкъо машIом иухъумэкIо бысым-гуащэм унэгъо Iофхэри, илъфыгъэхэри, нысэхэри дэгъоу зэгурегъаIох.

Тхьэм къафишIэрэм рыразэхэу, ялъфыгъэхэмрэ япхъорэлъфхэмрэ къятэкъокIыгъэхэу Масхьудэрэ Сарэрэ дахэу мэпсэух, насыпышIоу залъытэжьы. Мафэр орэошIу е орэуай, шэны зэрафэхъугъэу, зэшъхьэгъусэхэм ашIэн агъоты, шъхьахынагъэр къызтыра-гъакIорэп. ТIэкIу зэрэбэлэрэгъхэу узхэр къызэрапыпкIэщтхэр ашIэ.

Унэ зэтегъэпсыхьагъэрэ унэгъо зэгурыIожьрэ зиIэ зэшъхьэгъусэхэр уцуи тIыси амышIэу лэжьагъэх. Зыми ахэм мылъку къафыридзыхыгъэп. АIэшъхьи-тIукIэ къалэжьыгъэмкIэ щыIагъэх, ялъфыгъэхэр пытэу алъэ тырагъэуцуагъэх. Зянэрэ зятэрэ пасэу зышIокIодыгъэ ятэшым ыпхъоу Зое зэраубытылIи ахэм апIужьыгъ.

— Сабыйхэм япIункIэ тилIакъо лъэпкъ хабзэхэм арэгъуазэ. Тиунагъо сабыи 10 къихъухьагъ: зэши 8-рэ зэшыпхъуи 2-рэ тыхъущтыгъ, — къеIуатэ Масхьудэ. – Тянэ Коблмэ япхъугъ. СицIыкIугъо дэгъоу къэсэшIэжьы, кIэлэцIыкIугъо тимыIэгъахэу пIоми хъущт. Сяти, сши 5 – Саид, Айсэ, Къэлэубат, Рэщыд, Долэт Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэх, партизан отрядым хэтыгъэх. Саидрэ Къэлэубатрэ заом щыфэхыгъэх.

А лъэхъэнэ хьылъэм къоджэдэсхэм къиныбэ зэпачын фаеу хъугъагъэ. Ахэм къызэтенэнхэ языгъэлъэкIыгъэр IэпыIэгъу зэрэзэфэхъужьыщтыгъэхэр, зэрэзэфэгу-мэкIыжьыщтыгъэхэр ары. Сабыибэ зэрыс унагъохэм яIоф зэрэнахь къиныгъэр, мэкъумэщышIэхэм къахьыжьырэр зэкIэ фронтым зэрэрагъащэщтыгъэр Масхьудэ дэгъоу къешIэжьы.

— Заом илъэхъан цIыфхэм яхъяри якъини зэдаIэтыщтыгъ, хьалыгъу бзыгъэр зэдагощыщтыгъ, фронтым къикIырэ къэбарышIухэм агу къаIэтыщтыгъ. Заом тащытекIон, мамыр щыIакIэм къыфэд-гъэзэжьын зэрэфаем тызэрипхыщтыгъ, — къытфеIуатэ Нэпсэу Масхьудэ.

Зэо ужым кIалэм гурыт еджапIэри, Пшызэ мэкъумэщ институтри къыухыгъэх, агроном сэнэхьатыр ыIэ къыригъэхьагъ. Еджэркъуае щыщ Лъэустэнджэл Сарэ унагъо дишIагъ. ЕгъашIи ышIэщтыгъэхэм фэдэу бзылъфыгъэр псынкIэу Хьаджыкъо дэсхэм ахэзэгъагъ. Емызэщыжьэу унэгъо хъызмэтым изехьанрэ кIэлэцIыкIухэм япIунрэ апылъыгъ. Масхьудэ илъэс 40 фэдизрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэлэжь совхозэу «Лазаревскэм» иагроном шъхьаIэу щытыгъ, мэкъумэщ предприя-тием икъутамэ ипэщагъ, Хьаджыкъо къоджэ советым иисполком итхьамэтагъ, къуаджэхэм язэтегъэпсыхьан иIахь хишIыхьагъ.

— Сянэрэ сятэрэ щыIэныгъэ гъогоу къакIугъэм къиныгъуабэмэ щяутэлIэнхэ фаеу хъугъэ, — къеIуатэ Нэпсэухэм апхъу нахьыжъэу Данэ. Ар къалэу Шытхьалэ икIэлэегъэджэ гъэшIуагъ, сабыйхэм яамалхэм зыкъызэIуязыгъэхырэ Гупчэу Шытхьалэ дэтым икIэлэегъэджэ-логопед. — Ау ялэгъухэм афэдэу ахэри къызэкIэкIуагъэхэп. АIэ зэкIэдзагъэу лэжьагъэх, ушэтыпIэ пстэури зэпачынэу кIуачIэ къызхагъотэжьыгъ.

Нэпсэухэм яунэ узэрисэу Хьаджыкъо зэрэщытэу къызэпэпплъыхьан плъэкIыщт. Къушъхьэхэр, псыхъор, чапэм щызэб-гырыдзыгъэ псэуалъэхэр, дэжъые, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр дэгъоу олъэгъух. Нэпсэу Масхьуд иIахьи ахэм ахэлъ.

— Сыд фэдэрэ лъэхъани мэкъу-мэщышIэм иIофшIэн псынкIагъэп, — игупшысэхэмкIэ къыддэгуащэ къоджэ-дэсхэм лъытэныгъэ зыфашIырэ нахьы-жъыр. — ЧIыгум удэлажьэмэ, зыбгъэ-хъупхъэмэ уигъэшхэщт. Ау псынкIэу ахъщэ къэзылэжьы зышIоигъохэм яIоф къуаджэм къыщикIыщтэп. Сыда пIомэ пкIантIэр зэплъэкIэхызэ, уикъарыу къызэрихьэу мафэ къэс мыщ ущылэжьэн фае. Чъыгэу бгъэтIысхьагъэм уфэсакъын, угуи, ппси хэплъхьан фае. Мэкъу-мэщымрэ чъыгхэтэлэжьынымрэ хэшIыкIышхо афызиIэгъэ тинахьыжъхэм джарэущтэу тыпсэунэу тэри тагъэсагъ.

— Адыгэ хабзэхэм атетэу ны-тыхэм тапIугъ, цIыфыгъэ тхэлъы ашIоигъуагъ, — къеIуатэ пхъу нахьыжъэу Данэ. — Сяни, сяти бын-унэгъо Iужъу къызэрыхъу-хьагъэхэр. ЛIэшIэгъубэм къакIоцI адыгэ-хэм лъэпкъ хэбзэ дахэу зэрахьагъэхэр дгъэлъэпIэнэу ахэм тагъэсагъ.

— ТицIыкIугъо къыщегъэжьагъэу нымрэ тымрэ мыпшъыжьхэу къыддэ-лэжьагъэх. ЦIыф зафэ, хьалэл тыхъу ашIоигъуагъ, нахьыжъхэм шъхьэкIафэ афэтшIэу, Iофым тIэ екIоу тагъэсагъ, — къытиIуагъ пхъу гурытэу, ПсышIуапэ игурыт еджапIэу N 80-м биологиер щязыгъэхьыгъэ, джы Шэхэпэ реаби-литационнэ гупчэу «Родникым» кIэлэпIоу щылэжьэрэ Тамарэ. — Тэ тагъэсэ-хъуджагъэп, лъэпкъ хэбзэ-бзыпхъэхэм тадэмыхынэу тагъэсагъ, сыдигъуи къытфэзэфагъэх.

— ТицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу Iоф-шIэныр шIу тлъэгъоу тагъэсагъ, —къеIуатэ Нэпсэухэм апхъу нахьыкIэу Сэламэт. – Унэгъо хъызмэтым изехьанкIэ нымрэ тымрэ IэпыIэгъу тафэхъущтыгъ. Ахэм тызэрапIугъэм фэдэу тэри тикIэлэ-цIыкIухэр тпIухэ тшIоигъу. «Дэгъоу лажьэрэм ежь ышъхьи, иунагъуи ыгъэшхэн, лъытэныгъэ зыфашIырэ цIыф хъун ылъэкIыщт» тэIошъ, ахэм тяушъыи.

Нэпсэу Масхьудрэ Сарэрэ уяхъопсэнэу унэгъо дахэ зэдагъэпсыгъ. Ахэм акъохэу Мурдинрэ Мэджыдэрэ предпринимателых, зекIонымрэ экскурсиехэмрэ апылъых, ящытхъу арагъаIоу Iоф ашIэ. Зэшъхьэгъусэхэр янысэхэми къащэтхъух.

«Бын-унэгъо Iужъур гъэбэжъу» аIо адыгэхэм. Нэпсэухэм яунэгъо зэгурыIожь мыгъэ хъярхэр къыщызэкIэлъыкIощтых. Нэпсэу Масхьудрэ Сарэрэ зы щыIэныгъэ гъогу зызэдытехьагъэхэр илъэс 65-рэ зэрэхъугъэр илъэсыкIэм хагъэунэфыкIыгъ. Гъэмафэм нахьыжъэу унагъом исым ыныбжь илъэс 90-рэ хъущт, етIанэ Сарэ къызыхъугъэ мафэри хагъэунэфыкIыщт. Ащ фэдэ хъярхэм анахьэу яжэхэрэр пхъорэлъф цIыкIухэр ары. Унагъор пытэмэ, къэралыгъори нахь лъэш зэрэхъущтым Нэпсэухэм яцыхьэ телъ.

НЫБЭ Анзор. Сурэтхэр авторым иех.