Мыекъуапэ щыпсэурэ Малика Алиевар бэмэ ашIэ. Ащ фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр республикэм исоциальнэ хъытыухэм ыкIи нэмыкI къэбар жъугъэм иамалхэм бэрэ къарыхьэу къыхэкIыгъ. Ежь ищыIэныгъэ нахь къызэригъэпсынкIэщтым имызакъоу, нэмыкIхэми ар къадигъэхъуным чанэу пылъ.

Мы пшъэшъэжъыем илъэси 6 ныIэп ыныбжьыгъэр ынэхэм амы­лъэгъужьэу къызэнэм. Къи­ныгъоу зэпичыгъэри макIэп. Маликэ хьафизэу къызэрэна­гъэм пае зы чIыпIэ исэу, зыгорэ IэпыIэгъу къыфэ­хъуным ежэу щытэп. Пшъэшъэ нэ­гушIор джырэблагъэ къалэу Москва дэт лабораториеу «Сенсор-Тех» зыфиIорэм рагъэблэгъэгъагъ. Зымылъэгъухэрэм апае бэмы­шIэу къежьэгъэ камерэу «Робин» зыфи­Iорэм иушэтынхэм ар ахэлэжьагъ. Ары ушъхьагъоу фэхъугъэр янэу Жаннэрэ ежьыр­рэ таIукIэным.

Урысыем и Президент зыфигъэзэгъагъ

Малика Алиевам 2021-рэ илъэсым мэкъуогъум и 30-м УФ-м и Президентэу Владимир Путиным цIыфхэм адишIыгъэ «ЗэдэгущыIэгъу занкIэу» щыIагъэм видеозэпхыныгъэ шIыкIэм тетэу зыщыфигъэзэгъагъ.

Ежь ышъхьэ имызакъоу, Маликэ фэдэу зымылъэгъухэрэм афэгумэкIэу Урысыем и Президент елъэ­Iугъагъ зипсауны­гъэкIэ щыкIагъэ зиIэхэм атегъэ­псыхьэгъэ пкъыгъохэу Урысыем къыщыдагъэкIыхэрэр ыпкIэ зы­хэмылъэу аратырэ, япсау­ныгъэ зэрэзэтырагъэуцожьырэ тех­ническэ пкъыгъохэм яспискэ (ТСР) хагъэхьанхэу. Пшъэшъэ­жъыер зы­фэя­гъэр щыIэныгъэм кIэу къыхэ­хьэрэ пкъыгъохэу хьа­физэхэм агъэ­федэн алъэ­кIыщтхэр а спискэм ха­гъахьэхэзэ ашIынэу ары.

ЗэхъокIыныгъэхэр къыкIэлъыкIуагъэх

Владимир Путиным пшъэшъэ­жъыем ишIоигъоныгъэ зэрагъэцэкIэщтым кIигъэтхъызэ, зипсауныгъэ пыч фэхъугъэхэм ящыкIагъэхэр зы­щыгъэнэфэгъэ спискэ зэрэщыIэр къыушыхьатыжьыгъ. Ары па­кIошъ, джы электроннэ шIыкIэм тетэу ящыкIэгъэ пкъыгъор къы­хахышъунэу шIыгъэным ыуж зэритхэр къыщиIогъагъ.

Сэкъатныгъэ зиIэхэм тикъэралыгъо ипащэхэм анаIэ зэрэтырагъэтырэр джыри зэ къау­шыхьатыжьыгъ. 2022-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 1-м къыщегъэжьагъэу псэуалъэу «дисплей Брайля» зыфиIорэр псауныгъэр зэтегъэуцожьыгъэнымкIэ ищыкIэгъэ пкъыгъохэм ахагъэхьагъ. Мыр зымылъэгъурэ пстэуми ямылъкукIэ къащэфышъунэу щы­тыгъэп, сыда пIомэ сомэ мини 150-м къыщегъэжьагъэу мин 370-м нэсы ыуасэ.

Джащ фэдэу Москва дэт лабораториеу «Сенсор-Тех» зыфиIорэм иинженерхэм къаугупшысыгъэ камерэ «Iушэу» «Робиныр» 2023-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м къыщегъэжьагъэу сэкъатныгъэ зиIэхэм япсау­ныгъэ зэрэзэтырагъэуцожьырэ техническэ пкъыгъохэм яспискэ (ТСР) хагъэхьагъ. Джы ар хьафизэу Урысыем щыпсэурэ пстэуми (илъэси 7 — 18-м нэс) ыпкIэ хэмылъэу аратышъущт.

Президентым изэдэгущыIэгъу щымыIэзэ, Урысые народнэ фронтыр, волонтерхэр кIэщакIо фэхъухи, лъэкI зиIэхэм ащыщ зыфагъази «Дисплей Брайля» Маликэ къыфащэфыгъагъ. ЩыIэныгъэм хэзыгъэгъозэрэ нэмыкI пкъыгъохэри ащ иIагъэх, ау нэ­мыкIхэм ар афэгумэкIэу, IэпыIэгъу афэхъу шIоигъоу а лъэIур къэралыгъом ипащэ фигъэхьыгъ.

ЗэрэхъугъэмкIэ, реабилитацием ищыкIэгъэ пкъыгъохэм яспискэ илъэсипшIым ехъурэ зэхъокIыныгъэ е хэгъэхъожьын зыфамышIыгъэм Маликэ ыпкъ къикIыкIэ джащ фэдэ зэхъокIыныгъэшIухэр къыкIэлъыкIуагъэх. Ар зымылъэгъухэрэмкIэ къэбар гушIогъо дэд.

ЛIышъхьэм ынаIэ атет

Сэкъатныгъэ зиIэхэм яIофыгъохэм язэшIохын АР-м и ЛIы­шъхьэу КъумпIыл Мурат лъэшэу ынаIэ зытыригъэтыхэрэм ащыщ. Ахэм бэрэ аIокIэ, зыгъэгумэкIырэ упчIэхэр амал зэриIэкIэ фэгъэзэгъэ къулыкъухэм псын­кIэу зэшIуарегъэхы, ежь ышъхьэ­кIэ ащ лъэплъэжьы.

ЛIышъхьэм зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, инклюзивнэ гъэсэныгъэм, зипсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэ кIэлэцIыкIухэм Iэпы­Iэгъу ягъэгъотыгъэным лъэпкъ проектхэр, программэу «ЩыIэкIэ Iэрыфэгъу» зыфиIорэр зэрафэIорышIэхэрэм нэмыкIэу волонтерхэри, общественникхэри ащ фэдэ Iофым къыхагъэлажьэх.

— Малика Алиевам зызэрафигъэзэгъэ Iофыгъор зэрэзэшIуахыгъэм къыгъэлъагъорэр цIыфхэм, анахьэу кIэлэцIыкIу­хэм, IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным­кIэ Iофышхо зэрашIэрэр, къулы­къухэм азыфагу зэдэлэжьэныгъэ дэгъу зэрилъыр, волонтер Iоф­шIэныр чанэу зэрэзэхащэрэр ары, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

ХэкIыпIэхэм алъыхъузэ

Алиевхэм яунагъо зэмыжэгъэхэ тхьамыкIэгъошхо къы­зыфыкъокIым, охътэ кIэкIым япшъэ­шъэжъые дунэе нэфыр ымылъэгъужьэу, ары пакIошъ, адэбз узым ебэнын фае хъу­гъагъэ. Унагъор сигъунэгъоу, тызэхахьэу щытыти, къинэу зэ­пачыгъэр синэрылъэгъугъ.

— Ар тиунагъокIэ тызэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIагъэу щыт, — къеIуатэ Маликэ янэу Жаннэ, — тэ тизакъоп, хэтрэ унагъуи ащ фэдэ гухэкIым, исабый псау­ныгъэм игъунапкъэ зэпичыным ежэу щысэп. КIэлэцIыкIу Iыгъы­пIэр къыухынкIэ къэнагъэ щымыIэу иакъыл щыуи къыщызэхэфагъ. Сымэджэщым тщи уплъэ­кIунхэр зытэкIухэ нэужым, гу­хэкI нахь мышIэми, уахътэр тIэкIэкIыгъэу къычIэкIыгъ, адэ ин ышъхьэкуцI итэу врачхэм къыхагъэщыгъ. Операцие ужым типшъашъэ зи ымылъэгъужьы хъугъэ ыкIи ащ Iэзэгъу имыIэу къычIэкIыгъ.

Маликэ дунэе нэфыр къылъэ­гъужьыным янэ-ятэхэр бэрэ фэбэнагъэх. Врачхэм къараIуа­гъэм емыуцуалIэхэу джырэ уахътэм диштэрэ клиникэхэу гугъапIэ къязытыхэрэм зафа­гъэзагъ, мылъкушхуи пагъэкIодагъ. Ау ягугъэ къадэхъугъэп.

Джы Маликэ илъэс 15 ыныбжьыр. КIэлэцIыкIухэу дэеу зы­лъэгъухэрэм ыкIи зэхэзымы­хыхэрэм яхэушъхьафыкIыгъэ еджапIэу Мыекъуапэ дэтым ар щеджэ. Ынэхэми, ышъхьи зэ­хэтэу операции 10-м ехъу ара­шIылIагъ. Джы «шыкур» аIо, шъхьэкуцIым хахъощтыгъэ адэр къызэтеуцуагъ.

Маликэ янэ-ятэхэм агу амыгъэкIодэу ар зэрэрагъэджэщтым, щыIэныгъэм зэрэхагъэгъозэщтым, ежь-ежьырэу зиIыгъы­жьыным фэгъэсэгъэным етIупщыгъэу акIуачIэ фагъэIорышIэ. Сыда пIомэ, джырэ лъэхъан зынэ ымылъэгъурэ сабыим щыIэныгъэм зыкъыхигъотэныр IэшIэхэп. Ащ дакIоу, ины хъугъэми, лэжьэным, ышъхьэ ыIыгъыжьыным афэшI сэнэхьат тэрэз къыхихын фае.

ЩыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми Маликэ закъыхигъотэн елъэкIы. Зипсауныгъэ зыпкъ ит кIэлэцIыкIухэм аготэу зэнэ­къокъу зэфэшъхьафхэм ахэла­жьэ, текIоныгъэ къащыдехы. ОрэдкъэIоныр икIас, музыкальнэ еджапIэри къыухыгъ. Спортым лъэшэу фэщагъ. Зыщеджэрэ еджапIэм голболымкIэ ихэшыпыкIыгъэ командэ ар икапитан, зымылъэгъухэрэ кIэлэцIыкIухэм ыкIи зэхэзымыхыхэрэм азы­фагу атлетикэ псынкIэмкIэ щыIэгъэ зэнэкъокъум текIоныгъэ къыщыдихыгъ. Мыщ фэдэу Маликэ ышIэу къэспчъын слъэкIыщтыр бэ. Ау анахь шъхьаIэу янэ ар зыфигъэсагъэр зыми щымы­гугъэу, ежь-ежьырэу ышъхьэ ыIы­гъыжьын ылъэкIыныр, унэгъо хъызмэтым щыпшIэн плъэкIыщтыр зэкIэ, пщэрыхьаным нэсыжьэу, ыIэ къызэрэригъэхьагъэр ары.

Ащ дакIоу, хьафизэхэм ишIуа­гъэ къякIынэу джырэ щыIэныгъэм кIэу къыхэхьэрэ пстэуми зэпымыоу ИнтернетымкIэ Жаннэ алъэплъэ. Джары «Робиныр» къызэригъотыгъэри.

шIуагъэу пылъыр

Зымылъэгъухэрэм апае камерэу «Робин» зыфиIоу лабо­ра­ториеу «Сенсор-Техым» къы­­шIы­гъэр шэпхъэ инхэм аде­штэ. Объект зэфэшъхьаф 50 зэхишIыкIын елъэкIы: унэм ит псэуа­лъэхэм къащегъэжьагъэу урамым тет тамыгъэхэм анэсыжьэу.

Апэ а пкъыгъор къызыда­гъэкIым нахь макI пшъэрылъэу ыгъэцакIэщтыгъэр. ЩыкIагъэу къыхагъэщырэ пстэури хагъэ­хъожьы, приложениеу иIэхэр агъэкIэжьых. ИкIыгъэ илъэсым игъэкIотыгъэ хэгъэхъожьынхэр ащ фашIыгъэх: гъэзетым, тхылъхэм къащахаутырэ тхыгъэхэм, тучанхэм ащащэрэ пкъыгъохэм атетхэгъэ уасэхэм, нэгухэм къя­джэн, зыгъэфедэрэ хьафизэр зыгъуащэкIэ, волонтерым фытеон елъэкIы.

— «Робиным» ишIуагъэкIэ зымылъэгъурэ цIыфым иамал­хэм ягъунапкъэхэм ашъхьадэкIэу имынэIосэ чIыпIэм щызекIон ылъэкIы хъугъэ, — къеIуатэ Жанна Алиевам. — Мы ла­бораторием зымылъэгъухэрэм ямызакъоу, зэхэзымыхыхэрэми апае пкъыгъо зэфэшъхьафхэр къыщагъэхьазырыгъэх. Тикъэра­лыгъо инженер ныбжьыкIэхэу ащ Iоф щызышIэхэрэр зы чIыпIэ исхэрэп, зы IофшIагъэм къыщы­мыуцухэу, кIэу къаугупшысыщтым ыуж итых. Ащ ишыхьат джыри шъхьэкуцIым хагъэуцорэ нейро-имплантэу «Элвис» зыфиIорэр къызэраугупшысыгъэр. Ащ ишIуагъэкIэ цIыфым ынэхэр мыхъуми, ар зыхагъэуцокIэ, шъхьэкуцIымкIэ ылъэгъун ылъэ­кIыщт. Мы уахътэм ар маму­нэхэмкIэ аушэты, ау зэхэзыхыгъэ хьафизэхэр бэу къафатхэх ушэтынхэм ахагъэлажьэхэмэ ашIоигъоу.

Ушэтынхэр

Сэкъатныгъэ зиIэхэм япсауныгъэ зэрэзэтырагъэуцожьырэ техническэ пкъыгъохэм яспискэ (ТСР) камерэу «Робиныр» хамыгъэуцозэ, ар зэрэщыIэр Ма­ликэ зэхихыгъ. Нэужым щыгъы­жъыехэм нэмазщыгъ дахэхэр ахишIыкIымэ, ыщэзэ ар къызэрищэфыщт ахъщэ сомэ мини 150-р ыугъоеу зэрэригъэжьа­гъэр исоциальнэ нэкIубгъохэм къари­гъэхьагъ. МэфитIу нахь темы­шIагъэу бзылъфыгъэ горэм (ыцIи, зыщыщри ыушъэфыгъэх) «Сенсор-Тех» зыфиIорэм зафигъази, «Робиныр» Маликэ къыфищэфыгъ. Арэущтэу а лаборато­рием пшъэшъэжъыер щашIэнэу хъугъэ ыкIи ушэтынхэм ахагъэлажьэмэ ашIоигъоу рагъэблагъи, гъэтхапэм и 12-м къыщегъэжьагъэу и 15-м нэс Москва къэтыгъ.

— МэфитIум ымышIэрэ къа­лэм дэтэу зэрэщызекIошъурэм лабораторием иIофышIэхэр лъы­плъагъэх, — къеIуатэ Малика янэу Жаннэ. — А мафэ­хэм чъыIэу, Iумылэу, ос къесэу щытыгъ нахь мышIэми, сэ сиIэпыIэгъу хэмытэу зэкIэри ежь­-ежьырэу ыгъэцэкIагъ. «Робиныр» ыкIи бэщ фыжьыр ащ зыдиIыгъыгъэх. Автобусым, троллейбусым, таксим, тучаным, пщэрыхьапIэм, шхапIэм зэращызекIорэм инженерхэр лъып­лъагъэх, хьафизэм а пкъыгъор къызэрэшъхьапэрэм, джыри кIэу хагъэхъощт горэхэм яплъыгъэх.

— Сэ сшъхьэкIэ сыгу ри­хьыгъ, — къеIуатэ Малика Алиевам. — ЗэкIэ зыдэщытыр зыщысшIэрэ унэм фэмыдэу, нэмыкI къэлэшхо сызэрэдэтыр зэхасшIэзэ, камерэм къысиIорэр зэкIэ згъэцэкIэн слъэкIыгъэ. ГущыIэм пае, гъогум сырыкIо зэхъум, «мыщ фэдиз метрэ пчъа­гъэкIэ уапэ цIыф къекIы», е «сэмэгумкIэ автобус къэуцу­пIэ, уц щапIэ щыт», е «пкъэу пэрыохъоу къыппэкIэфэщт» къеIох. ПщэрыхьапIэм е шхапIэм узихьэкIэ, пхъэнтIэкIур, Iанэр, джэмышх-цацэхэр ыкIи нэмыкI пкъыгъохэри къелъэгъух, са­къыныгъэу къызхэбгъэфэн фаер угу къегъэкIыжьы. Культурнэ программэ гъэшIэгъонэу къысфагъэхьазырыгъэм къыдыхэ­лъытагъэу, тарихъ музееу Крас­нэ Площадым итым сащэгъагъ. Ар хьафизэхэм атегъэпсыхьагъэу тифло-къэгъэлъэгъонхэр хэтхэу шIыгъэ.

ТигущыIэгъухэм къызэрэхагъэщыгъэмкIэ, зымылъэгъурэ цIыфхэм шIуагъэ къафэзыхьыщт ыкIи зэрашIоигъоу зекIонхэмкIэ IэпыIэгъу къафэхъущт пкъыгъом иушэтын зэрэхэлэжьагъэхэм рыкIэгъожьхэрэп, рэгушхох. Ла­бораторием илIыкIохэр Маликэ зычIэс еджапIэм къыригъэблэгъагъэх. ПэшIорыгъэшъэу зэрагъэнэфагъэмкIэ, жъоныгъуакIэм ахэр Адыгеим къэкIощтых. Зэ­хэзымыхыхэрэм ыкIи зымылъэ­гъухэрэм яреабилитацие фэIорышIэрэ пкъыгъоу къагъэхьазырыгъэхэр къарагъэлъэгъущтых.

— Сипшъашъэ мы пкъыгъо­хэр зэкIэ иIэх, ау ахэр къэралыгъом къыритынхэу къытефэ. Ахэр къаIыпхынхэм пылъ къиныгъохэр тшIэным пае зэрэ­гъогу кIыхьэу ткIун гухэлъ тиI. Тхьапэ­хэм ягъэхьазырын щегъэжьагъэу пкъыгъор къыратыфэ нэс. Сыда пIомэ, сэкъатныгъэ зиIэ­хэм яшIоигъоныгъэхэр къэгъэлъэгъонхэм фэшI Урысые народнэ фронтым сыхэт. ГумэкIыгъоу щыIэхэм сынаIэ атесэдзэ. ТIэкIу сыгу римыхьыгъэхэм ащыщ «Робиныр», хэбзэгъэуцугъэм къызэрэщиIорэмкIэ, зыныбжь илъэс 18-м къехъугъэхэм зэрарамытырэр. Илъэси 7 зыныбжьхэм анахьи студентхэм мыр нахь къашъхьэпэщт, — къыIуагъ Жанна Алиевам.

ЩыIэныгъэр зы чIыпIэ итырэп, нахьышIум ылъэныкъокIэ ыпэкIэ лъэкIуатэ. Дунэе нэ­фыр ежь зэрэшIоигъоу Алиевхэм япшъашъэ къымылъэгъу­жьыщтми, амал зэриIэкIэ хэти щы­мыгугъэу щыIэныгъэм зы­къыхигъотэным емызэщыжьхэу ыуж итых. Къыхэзгъэхъожьымэ сшIоигъу Маликэ нэмыкIэу джыри шъэожъыищ а унагъом зэрипIурэр.

Iэшъынэ Сусан. Сурэтхэр: Алиевхэм яхъарзынэщ.