Ны-тыхэм афэшъхьафэу дунаим изэхэтыкIэрэ шIэныгъэхэмрэ япчъэ сабыим къыфызэIузыхырэр кIэлэегъаджэр ары. Зы нэбгыри щыIэп иапэрэ кIэлэегъаджэ, иеджапIэ, зыдеджагъэхэр щыгъупшэхэу.Нахьыжъхэм непи къаIон алъэкIыщт кIэлэегъаджэхэр зэрагъэлъапIэщтыгъэхэр, ны-тыхэми, къоджэдэсхэми, еджакIохэми лъытэныгъэу афашIырэр зэряфэшъошагъэр. Тэри еджапIэм тымыкIозэ, ахэм шъхьэкIафэ афэпшIын зэрэфаер тшIэщтыгъ. КъытаIощтыгъэ закъор: «ШъуядэIу, къышъуаIорэр шъушIэ». Ары тызэрэзекIощтыгъэри.

Апэрэ еджапIэр

Къэбэхьэблэ гурыт еджапIэу илъэсиплIэ зыщеджэщтыгъэхэр ары еджэныр зыщытыублэгъагъэр. КIэлэегъаджэу Iоф щызышIэхэрэр зэкIэ тэрыкIэ еджэгъэшхуагъэх. Ахэм шIэныгъэ куухэр яIэу, тэ тымышIэрэмкIэ мафэ къэс къыддэгуащэщтыгъэх. Сыдигъуи ахэр тищысэтехыпIагъэх, лъэгапIэу зытетхэр яфэшъуашэу тлъытэщтыгъ.

Къэбэхьэблэ ублэпIэ еджапIэр ары октябрятэхэм ясатыр тызщаштэгъагъэр, галстук плъыжьхэр къыддалъхьэхи, В. И. Лениным ыцIэ зыхьырэ пионер организацием тызщыхагъэхьэгъагъэр.

Апэрэ классым къыщегъэжьагъэу тезыгъэджагъэр Даур Гощхъан Нухьэ ыпхъур ары. ЕджапIэр чырбыщым хэшIыкIыгъэ унэм чIэтыгъ. УзэрэчIахьэу коридорышхом уихьэщтыгъ, ащ иджабгъу ыкIи исэмэгубгъухэм класс тIурытIу ахэтыгъ.

Коридорыр ары линейкэхэр, къэгъэлъэгъонхэр, нэмыкI зэхахьэхэр зыщашIыщтыгъэхэр. Линейкэхэр бэрэ ашIыщтыгъэх, ахэм кIэлэеджакIохэри кIэлэегъаджэхэри къахэлажьэщтыгъэх. Дэгъоу еджэхэрэм, Iэдэб зыхэлъхэм, зитхылъхэр къабзэу зезыхьэхэрэм ацIэхэр къараIощтыгъэх. Хэти фэягъ а чIыпIэм итынэу. Джары зэнэкъокъур къызыщежьэщтыгъэр.

ШIэныгъэхэм тызэрахащэрэм фэшъхьафэу къэбзэныгъэми тыфагъасэщтыгъ. ЕджапIэм пэблагъэу чылэ амбулаториери щытыгъ, ащ бэрэ къикIыхэзэ тищыгъынхэр ауплъэкIущтыгъэх. Мафэ къэс сабыйхэм аIэхэмрэ ялъэкъопылъхьэхэмрэ алъыплъэщтыгъэх.

ЕджапIэр хьакукIэ агъэфабэщтыгъ. ШIомыкIыр щалъэкIэ къахьызэ, урокхэр къэтыухыфэкIэ машIом патакъощтыгъ. Одыджыныр къызэрэтеоу, апэ нэсыщтыр тэзэрэмыгъашIэу хьакум къыгъэфэбэгъэ дэпкъым течъалIэщтыгъ.

Джащ фэдэу псыри къытфахьыщтыгъ. Псы щалъэм ыбгъукIэ цэф тас тетыгъ, зэрэрамыхьыжьэнэу пшъэхъу псыгъокIэ ар рапхыщтыгъ.

КIэлэеджакIохэм хабзэр къадэIэпыIэщтыгъ, сабыибэ зэрыс унагъохэм щыгъынхэр къаратыщтыгъэх.

ТхакIэр зэрэтагъэшIагъэр

Дахэу, къабзэу утхэу зэбгъэшIэныр зэкIэм анахь къиныгъ. Гощхъан Нухьэ ыпхъум хьарыфхэр зэрэптхыщтхэр къытигъэлъэгъущтыгъ.

КIэлэеджакIо пэпчъ ыпашъхьэ партым чернилалъэхэр тетыгъэх. Къэлэмыпэр мэрчэпым хэдгъаозэ тытхэщтыгъ. КъыпыткIурэр тетрадым къытенэщтыгъ, ащ хьарыф IонтIэ-щантIэхэр къызыхэхъожьыкIэ, оценкэ дэгъу къызэрэпфамыгъэуцущтыр гъэнэфэгъагъэ.

ТхакIэр зэтэгъэшIэфэ охътабэ текIыгъ. ТикIэлэегъаджэ «2-р» мэрчэп плъыжьыбзэкIэ зэшIуищызэ къегъэуцуфэ оценкэ нахь дэгъум тыщыгугъыщтыгъ. Ежьым къытиIощтыгъ: «Уянэ ыгу къырерэмыгъау, неущ нахь дахэу къэптхыщт».

Мафэ къэс унэмкIэ гъэцэкIэнхэр къытатыщтыгъэх. Зы хьарыф инрэ цIыкIурэ тэрэзэу зэрэптхын фаем фэдэу тетрадым исатыр къыщытфырагъажьэщтыгъ. Еджэгъу илъэсым ыкIэм мытэрэз дэдэми хьарыфхэр ттхыщтыгъэх, тетрадь нэкIубгъохэм мэрчэпэу атедгъаткIохэрэри нахь макIэ хъущтыгъэх.

ЗэкIэми тафэраз

ПэкIэшхо Сарэ Мурат ыпхъум урысыбзэр тигъэхьыщтыгъ. Ар мафэ къэс Хьатыгъужъыкъуае къикIызэ лъэсэу еджапIэм къакIощтыгъ. Ары урысыбзэр тэзыгъэшIагъэр. Ыгу етыгъэу, ишъыпкъэу къытпылъыгъ, тэри бзэр зэдгъэшIэнэу тыдэгузажъощтыгъ. Ау гущыIэм мэхьанэу иIэр умышIэу бгъэфедэн плъэкIына? Нахь псынкIэу къызэрэдгурыIонэу унэмкIэ гъэцэкIэнхэр къытитыщтыгъэх. УрысыбзэкIэ тхыгъэ гущыIэухыгъэм зы гущыIэ хэмытэу, ар имэхьанэкIэ къекIоу хэбгъэуцожьынэу къытиIощтыгъ. КъекIуми, къемыкIуми тэ тшIэрэ тIэкIухэр ары хэттхэжьыщтыгъэхэр, ахэр «школа», «ручка», «идет», «я», «портфель», нэмыкIхэри арыгъэх. Тебгъафэмэ, уинасыпыгъ, кIэлэегъаджэр зыщхыпцIыкIэ, тэрэзэу гущыIэр къызэрэхэмыхыгъэр къикIыщтыгъ е «см.» къыкIитхэщтыгъ. Ащ къикIырэр зыми къыгурыIощтыгъэп.

НэпшIэкъуй Рае Мыхьамодэ ыпхъум «домоводствэкIэ» тызаджэщтыгъэ урокыр тигъэхьыщтыгъ. Ащ инэу ишIуагъэ къытэкIыгъ, бэмэ тафигъэсагъ. Ащ къытиIогъэ е тигъэлъэгъугъэ шIыкIэхэр унэм щытыуплъэкIущтыгъ.

Физкультурэр зыщытшIын зал зэрэтимыIэм къыхэкIэу урокхэр кIымафэм коридорым щыдгъакIощтыгъэх, упражнениехэр щытшIыщтыгъэх, гъэмафэм щагум тыдэтыщтыгъ. КIэлэегъаджэхэу ЦуукI СултIан Бэчмызэ ыкъор, Мышъэкъо Рэмэзан Пэзадэ ыкъор, Хьажэукъо Фатимэ Мосэ ыпхъур ренэу къытфэсакъыщтыгъэх. УблэпIэ еджапIэм илъэс зэфэшъхьафхэм Iоф щашIагъ Цуамыкъо Январ Индрыс ыкъом, БрантIэ Эммэ Рэмэзан ыпхъум, Чэтэо Долчэрые, Тыу Симэ Юсыф ыпхъум, Лъэустэнджэл Лидэ Тыркубый ыпхъум, ХьапэкIэ Нурбый Мыхьамчэрые ыкъом, Дэхъужь Аслъан Мыхьамодэ ыкъом, ЦунтIыжъ Аюбэ Къасимэ ыкъом, нэмыкIхэми.

Пащэм епхыгъэр бэ

ЕджапIэм тычIэсыфэ пащэу тиIагъэр Щыгъущэ Нурбый Мосэ ыкъор ары. ЕджапIэр мыиными, бэ ищыкIэгъагъэр.

Дисциплинэр зыукъоу, кIэлэегъаджэхэм ямыдэIущтыгъэхэр занкIэу директорым дэжь ащэщтыгъэх. ЯтIонэрэ мафэм янэ-ятэхэр къаригъащэхэти, ар адэгущыIэщтыгъ. Зэфагъэ, илыягъэу хэти ыгу хигъэкIыщтыгъэп, ау мыхъуни уигъашIэщтыгъэп.

Нурбый Мосовичым ипшъэшъэ нахьыжъ тэ тикласс исыгъ. Директорыр ащ ятэми тшIэщтыгъэп. Исабый илыягъэу къахигъэщэу зыкIи хъугъэп, адрэ еджакIохэм афигъадэщтыгъ.

Мамыр щыIакIэм къызыфагъэзэжьым

Хэгъэгу зэошхом псаоу къыхэкIыжьыгъэхэри кIэлэегъаджэхэм ахэтыгъэх. Ахэм ащыщыгъ ЦуукI СултIан Бэчмызэ ыкъор. Ащ кIэлэегъэджэ колледжыр Краснодар къыщиухи, 1933-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу адыгабзэмкIэ сабыйхэр ригъаджэщтыгъэх. Заор къызежьэм лъэIу тхылъ ытхи зыдаригъэщыгъагъ. Белорусскэ фронтым хэтэу зэуагъэ.

1943-рэ илъэсым офицерэу С. ЦуукIыр зыхэт купым нэмыц къухьэлъатэхэр зэригъэстыгъэхэм пае медалэу «За отвагу» зыфиIорэр къыратыгъагъ. Польшэр шъхьафит зэ- рашIыжьыгъэмкIэ, Германием щыкIогъэ зэо хьылъэхэм зэрахэлэжьагъэмкIэ бгъэхалъхьэхэр къыфагъэшъошагъэх.

ЛIыхъужъныгъэу зэрахьагъэм пае медальхэр, орденхэр къызэратыгъэхэр тикъуаджэ дэсыгъэх. Ахэм ащыщыгъ Уракъ Джыраслъан Тыу ыкъор. Европэм ызыныкъо ар щызэуагъ. Австриер, Венгриер, Белоруссиер пыим къыIэкIэзыхыжьыгъэхэм ахэтыгъ. Жъогъо Плъыжьым иордени 2, медалэу «За отвагу» зыфиIорэр, нэмыкIхэри къыратыгъэх. 1946-рэ илъэсым ядэжь къыгъэзэжьыгъагъ.

Джащ фэдэу Хэгъэгу зэошхом щызэуагъэх Къулэкъо Рэмэзан, НэпшIэкъуй Алкъэс, Шъаукъо Салим, НэпшIэкъуй Ихьсар, Хьасанэкъо Лалым, Къэрэбитэ Батмырзэр, нэмыкIхэри.

ТылъызгъэкIотагъэхэр

ТикIэлэегъаджэхэу Дэхъужь Мыхьамод Исхьакъ ыкъор, Гумэ Юсыф Батмызэ ыкъор, Шъаукъо Хьалим Щэбанэ ыкъор, ПэкIэшхо Аюб Исмахьилэ ыкъор, Шъаукъо Пушэ Лахъу ыкъор, Хьакъунэ Люсе Ахьмэд ыпхъур, Зэфэс Лидэ Мыхьамэт ыпхъур, Аулъэ Саният Лалыхъу ыпхъур, Мэзлэкъо Къэралбый Рыу ыкъор, Лъэустэнджэл Куко Исмахьилэ ыпхъур, Шэуджэн Раисэ Нухьэ ыпхъур, Темзэкъо Асе Шъалихьэ ыпхъур, нэмыкIхэри тщыгъупшэхэрэп. ЗэкIэми тафэраз гъогу занкIэ тызэрэтыращагъэмкIэ, гъэсэныгъэу тагъэгъотыгъэмкIэ.

Ефэнд еджагъэхэр

Шъугу къэдгъэкIыжьын, Къэбэхьаблэ чылэ цIыкIугъэми, еджэгъэ ефэндхэр зэрэдэсыгъэхэр, хьаджэм кIуагъэри мэкIагъэп. МэщытитIу дэтыгъэу тхыгъэхэм ахэт. Ефэндхэмрэ хьаджэхэмрэ нэбгырэ 60-м ехъущтыгъэх.

Джащ фэдэу медрысэхэр дэтыгъэх. Шэуджэн ЛIыхъузанэрэ Шъаукъо Хьалимрэ кIэлэцIыкIухэр рагъаджэщтыгъэх. Шъэожъыехэм анэмыкIэу пшъэшъэжъыехэри медрысэм кIохэу рагъэжьэгъагъ. Адыгеим анахь гъэсагъэу исхэм Хьалим ахалъытэщтыгъ. Каир щеджэгъагъ, бзэ зэфэшъхьафхэр ышIэщтыгъэх. ТIури псаухэу тэ къэтлъэгъужьыгъэх, ау сабыйхэр зэрэрагъэджагъэхэм тыщыгъозагъэп.

КIэлэегъаджэр шIэныгъэм, гъэсэныгъэм алъапсэу къэнэжьы. ШЪАУКЪО Аслъангуащ.