Непэ тищыIэныгъэ чIыпIэшхо щызыубытырэ лъэныкъохэм Интернетыр зэу ащыщ. Дунэе хъытыум зыIэпищэхэрэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъу. Непэ дунаир зэрэхъугъэмкIэ, цIыфхэм янахьыбэм Интернетыр ямыIэу ящыIэныгъэ алъэгъурэп, къин къащэхъу. Арэу щытми, бэмэ ашIэрэп ящыIэныгъэ зэлъызыубытыгъэ Интернетыр зыщыщыр, ащ къыздихьын ылъэкIыщтыр

Интернетым икъежьапIэ хъугъэр 1973-рэ илъэсыр ары. Ар анахьэу зыгъэфедэщтыгъэхэр шIэныгъэлэжьхэр ары, нэужым английскэ ыкIи норвежскэ организациехэм телефон кабелыр къызфагъэфеди, Интернетым зыпашIагъ. Ащ ыуж илъэс 44-рэ тешIэжьыгъ, а уахътэм мыщ зэхъокIыныгъабэ фэхъугъ. Джырэ лъэхъаным Интернетыр зэрэдунаеу агъэфедэ.

Интернетым сыда шIуагъэу цIыфым къыфихьын ылъэкIыщтыр?

ЦIыфым иуахътэ инахьыбэр Интернетым зэрэщигъакIорэр зызэфэпхьысыжькIэ, пстэуми апэр — зэдэгущыIэгъу. Зыхэр социальнэ хъытыухэм сыхьат пчъагъэрэ хэсхэу, яныбджэгъухэм, къадеджагъэхэм е ашIогъэшIэгъон цIыфхэм афатхэх. Адрэхэм ICQ е Skype къызфагъэфедэзэ, форумхэм ащызэдэгущыIэх. НэмыкIхэр нэIуасэ зыщызэфэхъухэрэ сайтхэм псэогъу афэхъущтхэм ащылъэхъух. ЗэкIэмэ анахь шъхьаIэр —зыпари пэрыохъу къыпфэмыхъоу дунаим щыпсэурэ цIыфхэм уадэгущыIэн зэрэплъэкIырэр ары.

Къэбархэм анахьэу защыбгъэгъозэн зэрэплъэкIыщт амалхэм Интернетыр зэу ащыщ. ЦIыфхэм янахьыбэм ар къызфагъэфедэзэ, лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ яшIэныгъэхэм ахагъахъо: зишIуагъэ къэкIорэ тхыгъэхэм яджэх, видеоурокхэм защагъэгъуазэ. Джащ фэдэу Интернетым ишIуагъэкIэ цIыфхэр творчествэм къыфэкIох. Гъэсэныгъэ тедзэ зэзыгъэгъоты зышIоигъохэм ыкIи пщэрыхьаным фэкъулайхэм Интернетыр IэпыIэгъушхо къафэхъу.

Ахэм анэмыкIэу Интернетыр къызфэбгъэфедэзэ, узыфэе орэдхэм уядэIун, кинохэм уяплъын, тхылъхэм уяджэн, уджэгун ыкIи онлайн шIыкIэмкIэ тест зэфэшъхьафхэр пшIынхэ плъэкIыщт.

Джащ фэдэу Интернетым инэкIубгъохэм чIыпIэшхо ащызыубытыхэрэм ащыщ щэфэн-щэжьын зэзэгъыныгъэхэр. Унэм уимыкIэу, онлайн шIыкIэр къызфэбгъэфедэзэ, ущэфэн плъэкIыщт. Ащ нэмыкIэу ахъщэр къэпхъожьын, акциехэр къэпщэфын, нэмыкI ахъщэ зэблэгъэкIынхэр щыпшIынхэ плъэкIыщт. Ахъщэ къэгъэхъэнымкIэ дунэе хъытыум амалы- шхохэр къетых. ГущыIэм пае, яунэе сайтхэр агъэпсыхэзэ, интернет-тучанхэр къызэIуахых, яунэ исхэу ахъщэ къагъахъэ. IофшIапIэ зимыIэу, сабый цIыкIу зыпIоу унэм исхэм мы шIыкIэр IэпыIэгъушIу къафэхъу.

Интернетым уасэу иIэр къызыгурыIон зылъэкIыщтыр дунэе хъытыур лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ шIуагъэ къытэу къызфэзгъэфедэхэрэр ары.

Тилъэхъан цIыфхэр джащ фэдизэу Интернетым епхыгъэ хъугъэх, ащ «уелъахъэшъ», ихъытыу «урелъашъо».

Джащ фэдэуи Интернетыр зэрар. Сыда пIомэ, фай-фэмыеми, цIыфым идунэететыкIэ ащ зэщегъакъо, зэныбджэгъухэр, зэIахьылхэр зэIукIэхэу зэдэгущыIэжьхэрэп. ИнтернетымкIэ зэфэтхэнхэр, зэкIэупчIэнхэр нахь IэшIэхэу къыхахы, ащ къыхэкIэу непэрэ щыIэкIакIэм изэпхыныгъэхэр аIэкIэзых. Зыпари пэрыохъу къыпфэмыхъоу Интернетым узыфэе къэбарыр ибгъотэн плъэкIыщт. Зыныбжь икъугъэхэмкIэ ащ шIуагъэ къытынкIи хъун, ау кIэлэцIыкIухэр заджэхэ ыкIи зэплъыхэ мыхъущт сайтхэри ахэм мымакIэу зэрахэтхэр къызыдэплъытэкIэ, ар зэрарэу щыт.

Интернетыр дэгъуа, хьаумэ дэя? А упчIэм нэбгырэ пэпчъ джэуап зэфэшъхьаф къыритын ылъэкIыщт. Ар акъылыгъэ хэлъэу зэрагъэфедэрэм шIуагъэу ыкIи зэрарэу къыхьырэр елъытыгъ.

КъыткIэхъухьэрэ лIэужхэр Интернетым епхыгъэ зэрэхъухэрэр анахь гумэкIыгъо шъхьаIэу непэ щыIэхэм ащыщ. Мыщ лъэныкъуабэ къызэлъеубыты. КIэлэ еджакIохэм ягугъу пшIын хъумэ, социальнэ хъытыухэм япхыгъэр нахьыбэ мэхъу. Нахьыжъхэр анахьэу зыпызыщэхэрэр онлайн-джэгунхэр ары.

Ашъхьэ фимытыжьхэу Интернетым епхыгъэ хъугъэ цIыфхэм защылъыплъэхэрэ хэушъхьафыкIыгъэ клиникэхэр къэралыгъуабэмэ арытых. Урысыем ащ фэдэ организациехэр щагъэпсыгъэхэп. Мыщ фэдэ гумэкIыгъохэр зиIэу къыхагъэщыхэрэр психиатрическэ ыкIи наркологическэ IэзапIэхэм арагъащэх. Ау психологхэм зэралъытэрэмкIэ, ар тэрэзэп. Сыда пIомэ, компьютерым епхыгъэ хъугъэ цIыфым ишэн-зекIуакIэкIэ, иакъыл зэхашIэкIэ екIолIэкIэ шъхьаф къыфэбгъотын, хэушъхьафыкIыгъэу Iоф дэпшIэн фае.

ЗищыIэныгъэ Интернетым емыпхыгъэу зымылъэгъухэрэм япсихикэ зэщыкъуагъ. Ащ къыхэкIыкIэ психологхэм мы лъэныкъом анаIэ зэрэтырагъэтырэм, гумэкIыгъор дэгъэзыжьыгъэнымкIэ япшъэрылъхэр зэрагъэцакIэхэрэм мыщ дэжьым мэхьанэшхо иIэ мэхъу. Тутыным, аркъым ыкIи наркотикым апыщагъэхэм афэдэу социальнэ хъытыум бэрэ хэсым ипсихикэ зэщэкъо, ар цIыфымкIэ зэрарышху.

Ау психологхэм ыкIи врачхэм ащыщыбэм Интернетыр узкIэ алъытэрэп. Ахэм къызэраIорэмкIэ, ар щынэгъончъэу щыт. Ау ащ фэдэ екIолIакIэм специалистыбэм дырагъаштэрэп. Сыда пIомэ, ашъхьэ фимытхэу социальнэ хъытыухэм япхыгъэ хъугъэ цIыфхэр, анахьэу кIэлэцIыкIухэр, Интернетым бэрэ зэрэхэсхэм къыхэкIэу, япсихикэ зэIэхьэ, аIэ зытыращэежьы, ныбжьыкIэхэм ащыщхэм янэ-ятэхэр аукIыжьхэуи бэрэ къыхагъэщы.

Интернетым мэхьанэу иIэм мафэ къэс хэхъо. Мобильнэ телефоным, унэм ыкIи еджапIэм ачIэт компьютерхэм, тхылъеджапIэхэм, телевизорым, тучанхэм ыкIи автомобильхэм Интернетыр япхыгъ. Арышъ, доклад, реферат, сочинение, ушэтын IофшIэнхэр зытхыщтхэм Интернетыр IэпыIэгъушIу къафэхъу. Ау сыд фэдэу щытми, зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп Интернетым бэрэ узыхэскIэ уипсихикэ зэрэзэщигъакъорэр. Хьаулыеу аIорэп: «Шапхъэм шIомыкIы хъумэ, зэкIэ дэгъу».

КIАРЭ Фатим. Сурэтхэр: зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.