Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм ыкIэхэм Советскэ Союзым хэхъоныгъэшхохэр ышIыщтыгъ. Къухьэлъатэм исэу Беллэ Москва иаэропорт тебыбыкIынэу зигъэхьазырыщтыгъ. Зэрэщынэрэм къыхэкIэу пшъашъэм ынэ ыупIыцIагъ. ЫнапIэ къызызэтырехыжьым къухьэлъатэм исхэр зэрэмыгумэкIыхэрэм гу лъити, ежьыри къэрэхьатыжьыгъ. IэкIыб къэралыгъом кIонэу зэрэхъугъэм егупшысэу фежьагъ.

…Iофхэр иIэу пшъашъэр Краснодар кIуагъэу пединститутым зыщыдеджэгъэ кIалэм IукIэнэу хъугъэ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр ахэм къызэдаухыгъагъ. Руслъан кIэлэ хъупхъэу щытыгъ, курсым, етIанэ пединститутым икомсомольцэхэм япэщагъ. Комсомолым ихэку комитет ащ Iоф щишIэщтыгъ, Беллэ икъоджэ гупсэ дэт гурыт еджапIэм кIэлэегъаджэу Iутыгъ.

— Руслъан, сыд фэдэ Iофа джы узфэгъэзагъэр? — ыIуи пшъашъэр кIалэм еупчIыгъ.

— Комсомолым икрайком сыриIофышI. О гурыт еджапIэм джыри узэрэIута?

— Ары, сиIофшIэни сыгу рехьы!

— Сэри ныбжьыкIэхэм сахэтыныр, общественнэ Iофхэм ахэр къахэзгъэлэжьэныр сикIас. ЦIыф гъэшIэгъонхэм саIукIэу мэхъу. Мары Чехословакием къикIыгъэ лIыкIо купыр бэмышIэу тадэжь щыIагъ. Тэри тикомсомольцэ хъупхъэхэр ащ дгъэкIонхэу джы зытэгъэхьазыры, — къыIуагъ кIалэм. — Ори инджылызыбзэр дэгъоу ошIэ. Уфаемэ краим ыцIэкIэ а купым ухэзгъэхьащт. IэкIыб хэгъэгум зыкъыщыпплъыхьан, чеххэми, словакхэми нэIуасэ уафэхъун. КIэлэе- джакIохэм къафэпIотэжьын икъун къэплъэгъун.

— Сэ Чехословакием сыкIонэуи? Осэмэркъэуа? — къэупчIагъ пшъашъэр къыраIуагъэр ышIошъ мыхъоу.

— Сыда, къыптефэрэба ащ укIонэу? Теджэ зэхъуми студент анахь чанхэм уащыщыгъ, узэрэхъупхъагъэуи укънэжьыгъэу къысшIошIы…

— Олахьэ къыосIощтыр сымышIэрэ. Сегупшысэни, сянэрэ сятэрэ сяупчIыжьыни фаеба? Хэбзэ къулыкъухэми ащкIэ фит сыкъашIыщта? Тхылъыби зэгъэуIугъэн фаеба?

— Ары, тапэ илъыр бэ. Ау пстэури зэпыфэнэу сэгугъэ!

Беллэ IэкIыб хэгъэгум кIонэу янэ-ятэхэм фит къызашIым, ищыкIэгъэ документхэр гъэхьазырыгъэнхэм пае Руслъан пшъашъэм ипаспорт къыIихыгъ.

Пшъашъэм уплъэкIунхэр ыкIугъэх, IэнэтIэшхо зыIыгъ къулыкъушIэхэр къыдэгущыIагъэх. ИщыкIэгъэ справкэхэмрэ характеристикэрэ къыратыгъэх. ЛIыкIо купыр аэропортым нэсыгъахэу советскэ паспортэу пшъашъэм къыратыжьыгъэр Руслъан иеу къычIэкIыгъ. Ежь кIалэр нэмыкI къалэ командировкэ щыIагъ. Беллэ лIыкIо купым хэтэу Москва нэс адэкIонэу, ипаспорт Краснодар къырахыжьыфэ ащ щежэнэу фит ашIыгъ. Москва ихьакIэщэу «Интуристым» ахэр рагъэтIысхьагъэх. Беллэ изакъоу къагъани, къыкIэлъыкIорэ мафэм купыр Прагэ быбыгъэ. Латышхэр зыхэтыгъэ купым игъусэу пшъашъэр Прагэ нэсыгъ. КъэIогъэн фае яныдэлъфыбзэкIэ ахэр зэрэгущыIэщтыгъэхэр, зы бзылъфыгъэ горэм урысыбзэ дэхэкIаеу зэришIэщтыгъэр. КъызыдэкIуагъэхэм ягъусэу зэригъэзэжьын фаер советскэ посольствэм ащ къыщыраIуагъ.

Братиславэ ихьакIэщ анахь дэгъухэм ащыщ горэм чIащэхи, ятхылъхэм Iоф адашIэфэ Беллэ унэ кIоцIыр къызэпиплъыхьагъ. «Уадыгэу, адыгэ чIыгум укъи- кIыгъэмэ зыкъысIугъакI» зыфиIорэ гущыIэхэмрэ телефон номеррэ зытетхэгъэ мэкъэгъэIур ащ ынэ къыпэшIофагъ. Ылъэгъурэр ышIошъ мыхъоу, нахь благъэу кIэлъырыхьи джыри зэ ащ еджэжьыгъ. Километрэ мин пчъагъэкIэ ихэку пэIудзыгъэ хэгъэгум адыгабзэкIэ тхыгъэм зэрэщырихьылIагъэр пшъашъэм лъэшэу ыгъэшIэгъуагъ.

ЛIыкIо купым ипащэ ащ гу къылъити, шIогъэшIэгъон хъугъэмкIэ къызеупчIым, адыгабзэкIэ тетхагъэм къикIырэр риIуагъ. Беллэ зэдзэкIакIом елъэ- Iугъ тхыгъэр зыем фытеонэу. Ар зытеом кIалэр зэримысыр къыраIуагъ, иадрес къыратыгъ. Посольствэм иIофышIэ Iизын къыIихи, якуп хэтыгъэ бзылъфыгъэм игъусэу а чIыпIэм ар кIуагъэ, студент общежитиеу ар къычIэкIыгъ. Зылъыхъухэрэр унэм зырамыгъуатэм, пшъашъэм тхьапэм ащ къызыщыуцугъэ чIыпIэр фытыритхагъ.

Пчыхьэм хьакIэщыпчъэм къытеуагъэх. Пчъэр зыIуехым, адыгэ кIэлэ шъхьац тIыргъо лъэпэ-лъагэм адыгабзэкIэ сэлам къырихыгъ. Унэм къихьэгъэ кIалэм Шам къызэрэщыхъугъэр, Файсель зэрицIэр, Чылэхьыжъмэ зэращыщыр къыIуагъ. «Уадыгэ пшъашъа?» ыIуи къеупчIыгъ. Зэрэадыгэр, Адэмые дэс Чэтаохэм зэряпхъур пигъодзыжьыгъ.

Граждан авиациемкIэ инженерэу илъэси 4 хъугъэу зэреджэрэр, ащ фэдэ мэкъэгъэIу бэшIагъэу зэрэпилъагъэр, адыгэ горэ ылъэгъунэу Тхьэ зэрелъэIущтыгъэр, Кавказым къикIыгъэ илъэпкъэгъу пшъашъэ зэрэIукIагъэр зэригушIогъошхор ащ къыIотагъ.

КIалэмрэ пшъашъэмрэ зэIукIэгъу заулэ зэдыряIэнэу хъугъэти, зынэмыс къагъанэщтыгъэп, анахьэу зэрэгущыIэщтыгъэхэр тарихъ чIыгужъыр ары. ЗыкIи ымылъэгъугъэ Кавказ къушъхьэхэм, ахэм ащыпсэурэ цIыфхэм, ныдэлъфыбзэм зэрафэзэщырэр Файсель лъэшэу къыхэщыщтыгъ. Беллэ нахьыбэрэмкIэ ащ къыIохэрэр къыгурыIощтыгъ, ау ыпэкIэ зэхимыхыгъэ гущыIэ заулэмэ къарыкIырэм загъорэ къыкIэупчIэщтыгъ. Файсель щхызэ, ятэ зэрэкъэбэртаер, янэ зэрэбжъэдыгъур риIожьыщтыгъ. Къэбэртэябзэ зымышIэщтыгъэ пшъашъэм игущыIакIэ кIалэм ыгу рихьыщтыгъ, орэд къыIорэм фэдэу ар гущыIэу къыщыхъущтыгъ. Файсель бэмэ къакIэупчIэщтыгъ. Тилъэхъанэ лъэпкъ хабзэхэм зэрарыгъуазэхэрэр, джэгу- хэр, хьадагъэхэр зэрэкIорэр ащ ышIэ шIоигъуагъ. АдыгабзэкIэ ащ усэхэр ытхэу, адыгэ усакIоу Жэнэ Къырымызэрэ КIышъэкъо Алимрэ афатхэу къычIэкIыгъ.

Ышъхьэрэ иунагъорэ афэгъэхьыгъэу кIалэм бэ къыIотагъэр. ЫпэрапшIэу ахэр Израиль зэрэщыпсэугъэхэр, етIанэ Шам – Дамаск зэрэкощыжьыгъэхэр, ащ адыгабэ зэрэдэсыр, нахьыжъхэр ятарихъ чIыгужъ лъэшэу зэрэфэзэщыхэрэр пшъашъэм къыфиIотагъ.

— Тигъыбзэ къэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащитэкъухьагъэ хъугъэ адыгэхэм къяджэ зэрэугъоижьынхэшъ, ятарихъ чIыгужъ агъэзэжьынэу. Тиунагъо исхэр зэкIэ адыгабзэкIэ дэгъоу гущыIэщтыгъэх, ау ныдэлъфыбзэкIэ тхэн е еджэн алъэкIыщтыгъэп. КIубэ Щэбан адыгабзэр аригъашIэу зызэхэсэхым, сянэрэ сятэрэ сялъэIуи, а купым зыхязгъэтхагъ, — къыфиIотагъ Файсель пшъашъэм. — Янэ «А сикIал, адыгабзэкIэ тэгущыIэмэ хъугъэба, тхакIэрэ еджакIэрэ зэбгъэшIэныр сыдкIэ ищыкIагъа, тарихъ чIыгужъым укIон плъэкIынэп» къызысеIом, «Тян, егъашIи ащ фэдэу щытынэпщтын, зэгорэм Кавказым тыкIон е тафэтхэн тлъэкIынкIи мэхъуба?» — пэзгъодзыжьыгъагъ ащ. Ным ышъхьэ ыгъэсыси, «А сикIал, ащ фэдэ уахътэ къэсыщт шъуIуа?» къызысеIом, «Тян, Тхьэм ыIомэ късыщт» есIожьыгъагъ.

Файсель адыгабзэкIэ къеджэу ыкIи тхэу зигъэсагъ. ЫужкIи ар къышъхьапэжьыгъ. Пшъашъэм икIожьыгъо къызэсым, «Тыпсаумэ джыри тызэIукIэн» ныбжьыкIэхэм зэраIожьи, зэбгъодэкIыжьыгъэх.

Беллэ ихэку къызегъэзэжьми, Файсель бэрэ фэтхагъ, адрэми джэуап къыритыжьыщтыгъ. Пшъашъэр къыдеджэгъэ Пщыдатэкъо Айдэмыр унагъо дишIи, Адыгэкъалэ щыпсэу хъугъэ.

Адыгэ тхэкIо цIэрыIоу Бэрэтэрэ Хьамидэ Шам зэрэщыIагъэм, Дамаск щыщ Чылэхьыжъ Файсель зэрихьэкIагъэм, пщынэ ар къызэрэфеуагъэм, иусэхэм къызэрафеджагъэм икъэбар журналэу «Зэкъошныгъэм» итэу пшъашъэр еджагъ. ЫужкIэ Бэрэтэрэ Хьамид кIалэм усэу фитхыгъэр адыгэ литературэмкIэ зэрэрагъэджэрэ тхылъым дагъэхьэ- гъагъ. Беллэ Файсель зэришIэрэр, ахэр зэIукIэнэу зэрэхъугъэр журналэу «Зэкъошныгъэм» фигъэхьыгъэ тхыгъэм къыщыриIотыкIыгъ. Файсель ыцIэкIэ ытхыгъэ усэри ащ кIигъэгъугъ. Тхыгъэри усэри журналым къихьэгъагъэх.

Зэрэзэфатхэщтыгъэхэм къыхэкIэу Файсель общественнэ IофшIэнхэм чанэу зэрапыхьагъэм бзылъфыгъэр щыгъуазэ хъугъэ. Дамаск дэс адыгэхэм кIалэр Адыгэ Хасэм итхьаматэу хадзыгъ. Илъэс пчъагъэ тешIагъэу, перестройкэм ыуж Файсель Дунэе Адыгэ Хасэм хагъхьагъ. Ащ елъытыгъэу Дунэе зэфэсэу Краснодар щыкIуагъэм къэкIонэу хъугъэ. ЛIыкIо купым хэтыгъэхэр Теуцожь районымкIэ поселкэу Чэтыкъо щырагъэблэгъэгъагъэх. Файсель Пщыдатэкъо Беллэ къагъотынэу ялъэIугъ.

Ишъхьэгъусэ кIыгъоу бзылъфыгъэр Чэтыкъо къэкIуагъ. Ныбджэгъуныгъэ зэдызиIэ хъугъэ нэбгыритIумэ IаплI зэращэкIыгъ, Беллэ ишъхьэгъусэрэ Файсельрэ нэIуасэ зэфишIыгъэх. КIалэм Беллэ иусэ къызэрэIэкIагъэхьажьыгъэр къыIотагъ, тхьауегъэпсэуи къыриIуагъ. Такъикъ 20 нахьыбэ ахэр зэдэмыгущыIагъэхэу лIыкIо купыр Абхъазым зэрежьэн фаемкIэ макъэ къагъэIугъ.

— КъызыдгъэзэжькIэ IэкIыб хэгъэгум джыри темыжьэжьызэ зэ зыкъыпIузгъэкIэжьыщт, — къыриIуагъ кIалэм Беллэ. Ау ахэр нахьыбэрэ зэрэлъэгъужьынхэу хъугъэп.

— Хэкужъым тыгу зэрэщыIэр, ащ тызэрэзэфищэрэр шъо къыжъугурыIон шъулъэкIыщтэп, шъо ащ шъуфэзэщырэп. Шам щыщхэу апэу Кавказым къэкIонэу зинасып къыхьыгъэхэр зыгъэкIотагъэхэр къызыкIэлъэIугъагъэхэр бжыб из чIыгу хэкужъым къафыздыращынэу ары. ЧIыгу гупсэм шъо шъукъызэрэщыхъугъэм ыкIи шъузэрэщыпсэурэм мэхьанэшхо иI. Шъуинасып зыдэшъулъэгъужьэу ащ шъущыпсэу, шъуятэжъ пIашъэхэр къэшъумыгъэукIытэжьых! — Файсель къызэрэриIогъагъэр Беллэ джы къызнэсыгъэм щыгъупшэрэп.

Мыщ фэдэ сатырхэм уяджэ зыхъукIэ, Шам къыщыхъугъэ ыкIи щапIугъэ Файсель Кавказ къушъхьэхэм, ахэм ащыпсэурэ илъэпкъэгъухэм, адыгабзэм лъэшэу зэрафэныкъор дэгъоу зэхэошIэ.

КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм ащыщхэм непэ ныдэлъфыбзэр Iум-пэм зэрашIырэр, адыгэ унагъохэм арысхэр адыгабзэкIэ зэрэзэдэмыгущыIэжьхэрэр лъэшэу гукъау. Ары, урысыбзэр Урысыем ис лъэпкъхэр зэгурызыгъэIорэ бзэу щыт, ар аIулъын фае. Ау ыпэрапшIэу ныдэлъфыбзэр ары зэгъэшIэгъэн фаер, нахь ыужыIокIэ урысыбзэр зэгъэшIагъэми хъущт. Адыгабзэр дунаим тет бзэ анахьыжъхэм ащыщ.

АКIЭГЪУ Разиет. Тэхъутэмыкъуай.