«Зыгу мыкIодырэр кIодыпIэм къекIыжьы» (ГущыIэжъ)

1941 — 1945-рэ илъэсхэм Хэгъэгу зэошхом имашIоу тикъэралыгъошхо зэлъызыштэгъагъэр гуимыкIыжь анахь нэкIубгъо нэшхъэеу тарихъым хэхьагъ. Мы тхьамыкIагъор нэмысыгъэу, утын- лыуз фэмыхъугъэу тихэгъэгушхоу СССР-щтыгъэм зы унагъуи къикIыщтэп.

Заом ихьазаб зэфэдэу ини цIыкIуи, жъи кIи ащэчыгъ. «Тыдэ укъикIи, лажь?!» аIуагъ.

Пыир хьэ шъэфрытхъоу, къэкIорэ мэфакIэм игупсэф рэхьат зэтыричэу мэкъуогъум и 22-м, 1941-рэ илъэсым, нэфшъагъом сыхьатыр 4-м тихэгъэгу къытебэнагъ. Нэмыц хъункIэкIо-техакIохэм мурадэу яIагъэр псынкIэу советскэ къэралыгъор зэхагъэтэкъоныр, ракIыкIыныр, ичIыгу зэрэфаеу агощыныр, цIыф жъугъэхэр гъэрыпIэм рагъэуцонхэр, а зэкIэми ежьхэр ахэбаикIынхэр ары. Ау ягухэлъ мэхъаджэ къадэхъугъэп. Лажьи-хьакъи имыIэу зыпсэ ухаIэрэм къыпфигъэгъущтэп… Хэгъэгоу-Ныр къяджагъ ыкъо кIасэхэм къаухъумэнэу. Зэо мэхъаджэм нэлат рахэу тикъэралыгъошхо ис цIыф лъэпкъхэр зэкъоуцуагъэх, псэемыблэжьхэу Хэгъэгур нэкоу аухъумагъ.

Зэошхом Адыгэ хэкум икIыгъэ нэбгырэ мин 80-м нахьыбэ хэлэжьагъ. Ахэм лIыпкъым итхэри, кIэлакIэхэри, бзылъфыгъэхэри ахэтыгъэх, лIыгъэ зэрахьэзэ пыим езэуагъэх, зафэхэти, янасып текIуагъ, мамырныгъэм къытфырагъэгъэзэжьыгъ. Сикъуаджэу Мамхыгъэ зы лIакъуи, зы унагъуи къыдэкIыщтэп Хэгъэгу зэошхом ихьазаб щиухьагъэу, ащ дэкIыгъэу макIэп къэзымыгъэзэжьыгъэр. Сятэш закъоу Мамырыкъо Саусэрыкъо (ныбжьыкIагъ, мэзипшI зыныбжь исабый ибэу къэнагъ) зыщыкIодыгъэр амышIэу Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъ. ТилIакъо хэкIыгъэ хъулъфыгъэ нэбгырэ пчъагъэ зэожъым «ыдырыгъэх». Сыдэу пшIына, псэр атызэ, напэр ащэфыгъ.

Зулкъад

Сэ непэ сигущыIэ анахь зыфэгъэзэгъэщтыр ныбжьыкIэ дэдэу, илъэс 18 нахь мыхъугъэу Хэгъэгу зэошхом кIуагъэу, псэемыблэжьэу ащ хэлэжьагъэу, лIыгъэ зыхэлъыгъэу, псаоу къыхэкIыжьи, илъэпкъ, икъуаджэ, илIакъо дахэу къахэуцожьи, къытефэрэр зэкIэ ышIэу щыIагъэу, тиветеран лъапIэу, шъхьащэ зыфэтшIэу Даур Зулкъад Ратэ ыкъор ары (щыIэжьэп). Ар къызыхъугъэр илъэси 100 мы мафэхэм мэхъу. ТекIоныгъэр къытфыдэзыхыгъэхэм, щыIэкIэ тынчыр зэтезыгъэуцожьыгъэхэм, унэгъо дахэ зышIагъэхэм, къыткIэхъухьэрэ лIэужхэр лIыгъэ-цIыфыгъэм фэпIугъэнхэм Iофышхо дэзышIагъэхэм ащыщ.

Даур Зулкъад Шэуджэн районым ит къуаджэу Мамхыгъэ гъэтхапэм и 23-м, 1923-рэ илъэсым къыщыхъугъ, адыгэ лэжьэкIо унэгъо зэгурыIо щапIугъ. Къоджэ гурыт еджапIэм ия 8-рэ класс къыухыщтыгъ заор къызежьэм.

Чъэпыогъум, мы илъэс дэдэм, Даур зэшхэу Зулкъад, Абдулахь, ятэшым ыкъоу Джанхъот, мыхэм анэмыкI къоджэдэс кIалэхэми мэкъэгъэIу тхылъхэр райвоенкоматым къафигъэхьыгъ. Джэджэ дзэ дэщыпIэм екIолIагъэх къазэрараIуагъэу ыкIи нэбгырэ 500 хъухэу лъэсэу Лабинскэ—Элиста лъэныкъор зэпачи, Къыблэ фронтым, Ростов хэкумкIэ станицэу Николаевскэм фау- зэнкIыгъ. Зэгъусэхэр зэкIэ я 1575-рэ хэушъхьафыкIыгъэ сапер батальоным хатхагъэх. Мы чIыпIэм купым хэтхэм къагурыIуагъ дзэкIолI пшъэрылъ инэу яIэр, ар бгъэцэкIэным лIыгъи, цIыфыгъи, шIэныгъи, сакъыныгъи зэрящыкIагъэр. Къулыкъур ахьызэ, зэо шIыкIэ-хабзэхэм зафагъасэщтыгъ.

Даур Зулкъад, илъэс 18 нахь зымыныбжьыгъэ дзэкIолIым, ныбжьырэу ыгу имыкIыжьынэу къинэгъагъэр 1941-рэ илъэсым, шэкIогъу мазэм Ростов-на- Дону шъхьафит шIыжьыгъэнымкIэ зэошхоу щыкIуагъэ- хэр ары, гур ыфызыщтыгъ нэмыц техэкIо-мэхъаджэр къызэрэкIуатэщты- гъэм, кIуачIэкIи пчъа- гъэмкIи ахэр бэкIэ ашъхьадэкIыщтыгъэх. Ратэ ыкъо Зул- къад иунэе хъарзынэщ къеушыхьаты ар бэдзэогъум ще- гъэжьагъэу шэкIогъу мазэм, 1942-рэ илъэсым нэс Закавказ фронтымкIэ я 8-рэ хэушъхьафыкIыгъэ инженер машинэ паркым красноармейцэу зэрэхэтыгъэр. Нэужым, чъэпы- огъум, 1945-рэ илъэсым Приморскэ дзэмкIэ я 9-рэ хэушъхьафыкIыгъэ мото- инженернэ батальоным исаперыгъ.

ТичIыпIэгъу ифронт лъэгъо-гъогухэр станицэу Кавказскэм, къалэхэу Краснодар, Темрюк, ЧIыгу Залэм апхырэкIы, ащэзао ыкIи къалэхэу Новороссийскэ ыкIи Керчь шъхьафит шIыжьыгъэнхэм ахэлажьэ. Зэо хъугъэ-шIагъэхэм япхыгъэ гукъэкIыжьхэр гулъачIэм щызэтырихьэщтыгъэх. Ахэм ащыщ зы къэбарэу Даур Джанхъот къыIотэжьыщтыгъэу, фронтым зэшхэр щызэIукIэнхэу зэрэхъугъагъэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Ар Къырым зыщыхъугъэр. «Пыир шъхьэехьы- жьэжь-псэехьыжьэжьэу, «къызэцэкъэкIызэ» зэкIакIощтыгъ, тидзэхэр къэзэрэшIэжьыгъэхэу къохьапIэмкIэ лъыкIуатэщтыгъэх, тэ, саперхэм, мы чIыпIэм командованием тыкъегъанэ, лагъымэ шъофхэр ыкIи гъучIыч шIыхьагъэхэр тыукъэбзынхэу. Тызэщыщхэм сыдигъуи тынаIэ зэтетыжьыгъ, зэпхыныгъэ тиIагъ ыкIи тызэIукIэнэу итхъухьагъ. Мы уахътэм сэ селоу Украинкэм, Симферополь пэблэгъэ дэдэу сыщыIагъ, Абдулахь (Зулкъад ышнахьыжъ) Евпаторием иIэгъо-блэгъу къулыкъур щихьыщтыгъ. А уахътэм Зулкъад Симферополь дзэ госпиталым чIэлъыгъ. Ащ тыкIуагъ, тигушIокIагъэр къэпIотэ- жьынэу щытэп», — ынэпсхэр къытелъэдагъэ- хэу, ауми, заом псаоу къызэрелыжьыгъэхэм, ТекIоныгъэр къызэрэдахыгъэм агъэразэу къыухыщтыгъ игущыIэ.

Узэкъотмэ – улъэш!

Узэкъотмэ, узафэмэ, хэтрэ пый бзаджи ипкIыкIыщт. Советскэ дзэкIолIхэм, дзэпэщэшхохэм, офицерхэм ыкIи пыим ыкIыб щыIэгъэ цIыфхэм бгъэшIагъо икъоу лIыгу яIагъ — текIуагъэх фашизмэм! ЖъоныгъуакIэм и 9-р ТекIоныгъэшхом и Мафэу тихэгъэгушхо илъэс къэс щыхэтэгъэунэфыкIы. Мамырныгъэм пеIэн дышъэ щыIэп.

Хэгъэгу зэошхом лъыр псыхъоу щы- чъагъ, ащ хэкIодагъэм ипчъагъэ миллион 27-м шъхьадэкIыгъэу къаты. Тхьэм ащ фэдэ тхьамыкIагъохэм тащеухъум, непэрэ мафэхэмкIи анахь тызкIэлъэIоу, тызкIэхъопсырэр тимамыр огу къэмыушIуцIыныр, тыдэкIи заохэр ащыкIодынхэр, гупсэфыгъо-тынчыгъор тиIэныр ары.

Iофыр – щыIэныгъэм ылъапс

Iоф пстэур хэтрэ цIыфкIи псэпыгъэ- кIэжь. ПфэлъэкIэу пшIэрэм ущегъаIэ, уапэкIэ уегъаплъэ. Даур Зулкъад лэжьэныр, IофшIэныр ебгъэшIэжьынэу, уеушъы- инэу щытыгъэп, ятэ-янэхэр, Даур лIакъор лэжьэкIошхуагъ, чIыгулэжьынми, былымхъунми, сабый пIун-гъэсэнми ахэр афэIэзагъэх. Зэо ужым Зулкъад икъоджэ гупсэ къыгъэзэжьыгъ. ВЛКСМ-м и Шэуджэн райком иинспекторыгъ, Iоф ышIэзэ еджэжьыгъ. Колхоз кадрэхэмкIэ Краснодар илъэситIу еджапIэр къыщиухи, райисполкомым секретарэу Iоф щишIагъ, илъэс 25-рэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ организацие зэфэшъхьафхэм ябухгалтерэу лэжьагъэ. Сыдигъуи Iофым гуетыныгъэ, цIыфхэм шъхьэкIафэ афыриIагъ.

Даур Зулкъад зэо ужым унэгъо дахэ ышIагъ, ишъхьэгъусэу Дыхъо Нюсерэ ежьыррэ къуищырэ пхъуитIурэ зэдапIугъ, нахьыжъитIур – Мыхьамодэрэ ыпхъоу Щэфыхьатрэ – щыIэжьхэп, ау ахэм бын дахэхэр, ахэм къатекIыжьыгъэхэр дахэу мэпсэух, адрэ ялъфыгъэхэу Нэфсэт, Ахьмэд, Мурат унэгъо дахэхэр ашIагъэх. Зулкъад икъорэлъф-пхъорэлъфхэр врачых, IэпэIасэх, цIыфышIух.

Зулкъад ыкъо гурытэу Даур Ахьмэд тиредакцие ихьэкIагъ, ятэу, Хэгъэгу зэошхом иветеранэу, орденхэр, медальхэр къызфагъэшъошагъэу, щэIэфэ лэжьагъэу, пкIэнтIагъэу, общественнэ IофшIэкIошхуагъэм ехьылIагъэу бэ тызщигъэгъозагъэр. Даур Зулкъад иныбджэгъу дзэкIолIхэр зэрэщымыгъупшэщтыгъэхэр, ахэр мокIэ-мыкIэ тхэзэ къызэрэхигъэщыжьыщтыгъэхэр, ТекIоныгъэшхом и Мафэ къалэу Керчь зэрэкIощтыгъэр, ащ фронтовик-зэныбджэгъухэр зэрэщызэIукIэщтыгъэхэр, ахэм ащыщхэр, гущыIэм пае, подполковникэу, ротэм икомандирыгъэу Алексей Генрихович Гудкович, Ленинград иунагъокIэ щэпсэу, къуаджэу Мамхыгъэ, Даур Зулкъад ыдэжь зэрэщыIагъэр, батальоным ипэщагъэу Алексеенкэр къалэу Геленджик зыщигъэпсэфынэу къызэрэкIуагъэр зешIэм, Даур Зулкъад ащ ыдэжь кIуи, зэрэзэрэлъэгъугъэхэр, мыхэм анэмыкI- хэри Ахьмэд къыIотагъэх.

Щэч хэлъэп, Даур Зулкъад Хэгъэгур, лъэпкъыр, цIыфхэр гъунэнчъэу илъэпIагъэх, зэо машIом илъэсыбэм зыфыхэтыгъэри мамырныгъэр дгъотыжьыным пай. «ЛIыр лIэу мэлIэжьы» еIо адыгэ гущыIэжъым. ЛIы шъыпкъагъ Зулкъад, цIыфхэр ышъхьэ фигъэдагъэх, лъэпкъыр ыIэтыгъ, Хэгъэгур псэемыблэжьэу ыухъу- магъ. Даурхэм ялIакъо ыкIи Зулкъад текIыгъэхэм тым имафэкIэ тафэгушIо, лъэгъошIур лъагъэкIотэнэу афэтэIо.

МАМЫРЫКЪО Нуриет. Сурэтхэр: Даурхэм яунэгъо хъарзынэщ.