Зыныбжь имыкъугъэхэм бзэджэшIагъэу зэрахьэхэрэм, Iэтахъохэр гъогу пхэндж техьанхэм лъапсэ фэхъурэм, ахэм пшъэдэкIыжьэу арагъэхьыхэрэр зыфэдэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ зыныбжь имыкъугъэхэм ыкIи ныбжьыкIэхэм алъэныкъокIэ хэбзэгъэуцугъэу щыIэр зэрагъэцакIэрэм лъыплъэгъэнымкIэ Адыгэ Республикэм ипрокурор истаршэ IэпыIэгъоу Елена Алексейцевам.

— Елена, зыныбжь имы­къугъэхэм яIофыгъо­хэмкIэ прокуратурэм ипшъэрылъхэр сыд фэдэха?

— Зыныбжь имыкъугъэхэр ыкIи ныбжьыкIэхэр къэухъумэгъэнхэр къэралыгъо къулыкъухэм ыкIи учреждениехэм япшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ. КIэлэцIыкIухэм яхэбзэ шIоигъоныгъэхэр ыкIи фитыныгъэхэр къызэраухъумэхэрэм АР-м ипрокуратурэ ренэу ынаIэ тет. Мы лъэныкъомкIэ республикэ прокуратурэм икъулыкъухэм уплъэкIун Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр ренэу рагъэкIокIых.

—Зыныбжь имыкъугъэхэм блэкIыгъэ илъэсым бзэджэшIэгъэ тхьапша Адыгеим щызэрахьагъэр?

— Тишъолъыр ихэбзэухъумэкIо къулыкъухэм хэбзэгъэуцугъэ, гъэцэкIэкIо ыкIи зыныбжь имыкъугъэхэу лъыплъэн зимыIэхэм адэлажьэрэ къулыкъухэр ягъусэхэу Iэтахъохэм бзэджэшIагъэхэр зэрамыхьанхэм ыкIи ащ фэдэхэр къыхэгъэщыгъэнхэм япхыгъэ зэхэубытэгъэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зэрахьэх. Ведомствэхэр зэгъусэхэу зэрэзэдэлажьэхэрэм ишIуагъэкIэ гъогу пхэндж техьэгъэ ныбжьыкIэхэр къыхэдгъэщыгъэх. ГущыIэм пае, 2022-рэ илъэсым зыныбжь имыкъугъэхэм бзэджэшIэгъи 112-рэ зэрахьагъэу прокурорхэм агъэунэфыгъ, ахэм ащыщэу 13-р Iэтэхъо купхэм зэрахьагъ, 18-мэ нахьыжъхэр ахэтыгъэх.

Зыныбжь имыкъугъэ бзэджашIэхэм алъэныкъокIэ уплъэкIунэу тшIыгъэхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, илъэс 16 — 17 зыныбжьхэм уголовнэ пшъэдэкIыжь зыпылъ бзэджэшIагъэхэр зэрахьэх. БзэджэшIагъэхэм япроцент 30-р илъэс 14 —15 зыныбжь Iэтахъохэм ателъытагъ. ОбществэмкIэ щынагъо къэзытырэ бзэджэшIагъэ зезыхьэгъэхэ Iэтэхъо 40-мэ аныбжь зэримыкъугъэм къыхэкIэу уголовнэ Iоф къафызэIуахыгъэп.

— Сыд фэдэ бзэджэшIагъэхэр ара нахьыбэу Iэтахъохэм зэрахьэхэрэр?

— НахьыбэрэмкIэ ашIэзэ, федэ зыпылъ бзэджэшIагъэхэр зэрахьэх. Ахэм япроцент 83-р тыгъон ыкIи гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэх. Гукъау нахь мышIэми, зыныбжь имыкъугъэхэм ашIэзэ цIыфым ипсауныгъэ зэрар ин рахыгъэу, ащ къыхэкIыкIэ цIыфым идунай ыхъожьыгъэу, наркотикхэр хэбзэнчъэу къырагъэкIокIыгъэу бзэджэшIэгъэ пчъагъэ дгъэунэфыгъэ.

— Зыныбжь имыкъугъэ бзэджашIэм анахь пшъэ­дэкIыжь пхъашэу рагъэхьын алъэкIы­щтыр сыд фэда?

— УФ-м и Уголовнэ кодекс къызэригъэнафэрэмкIэ, зыныбжь илъэс 16 хъугъахэм уголовнэ пшъэдэкIыжь рагъэхьынэу хэбзэгъэуцугъэм къыделъытэ. Ащ дакIоу, бзэджэшIагъэм елъытыгъэу илъэс 14 зыныбжьым уголовнэ пшъэдэкIыжь тыралъхьан алъэкIыщт. Ащ хэхьэ укIыгъэ, тыгъон Iофхэр, хъункIэн ыкIи нэмыкI бзэджэшIагъэхэр.

2022-рэ илъэсым зыныбжь имыкъугъэ 89-мэ уголовнэ пшъэдэкIыжь атыралъхьагъ. Зыныбжь имыкъугъэхэм алъэныкъокIэ уголовнэ хэбзэгъэуцугъэу щыIэм къыпкъырыкIыхэзэ ахэр республикэ хьыкумым ыгъэпщынагъэх.

— Елена, зыныбжь имы­къугъэхэм ыкIи ахэм яунагъохэм сыдэущтэу IэпыIэгъу шъуафэхъура?

— Къыхэгъэщыгъэн фае прокуратурэр къэралыгъо къулыкъоу зэрэщытыр ыкIи ащ пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ащыщ хэбзэукъоныгъэ зезыхьэгъэ ыкIи лъыплъэн зимыIэ Iэтахъохэм пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр адызехьэгъэнхэр. АщкIэ яшIогъэшхо къагъакIо полицием, зыныбжь имыкъугъэхэм яIофыгъохэмкIэ ыкIи ахэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ комиссием, гъэсэныгъэмкIэ гъэIорышIапIэм, псауныгъэр ыкIи цIыфхэр социальнэу къэухъумэгъэнхэмкIэ къулыкъухэм, нэмыкIхэми. ГущыIэм пае, кIэлэцIыкIум ифитыныгъэхэр зэраукъуагъэм епхыгъэ бзэджэшIагъэ зэрахьагъэу макъэ къызагъэIукIэ, мыхэм япхыгъэу лажьэрэ къулыкъум иIофышIэхэр Iэтахъор зыщыпсэурэ чIыпIэм макIох, кIэлэцIыкIум ищыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэр зэрагъэлъэгъу, унагъом гъотэу иIэр зыфэдэм, щыIэкIэ амалэу иIэхэм защагъэгъуазэ. Iэтахъор зыщыпсэурэ унагъор мытэрэзэу: янэ-ятэхэр ешъуакIохэу, унэ кIоцIым изытет санитар шапхъэхэм адимыштэу, кIэлэцIыкIухэм ашхын ыкIи ащыгъын ямыIэу къызыхагъэщыкIэ, ащ фэдэ ны-тыхэм пшъэдэкIыжь арагъэхьы. Джащ фэдэу зыныбжь имыкъугъэхэм яIофыгъохэмкIэ ыкIи ахэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнымкIэ комиссием къырагъэблагъэх ыкIи адэгущыIэх. Ясабыйхэм икъоу анаIэ атырамыгъэтэу ыкIи япшъэрылъхэр амыгъэцакIэхэу къызыхагъэщыкIэ, тазыр зыпылъ административнэ пшъэдэкIыжь арагъэхьы ыкIи унагъор учетым хагъэуцо. Ны-тыхэм ясабый апIунымкIэ фитыныгъэу яIэр къызэтегъэуцогъэнымкIэ пшъэдэкIыжь анахь пхъашэу щыIэр кIэлэцIыкIур апIунымкIэ фитыныгъэр аIыхыгъэныр ары.

— Зыныбжь имыкъугъэхэм зэрахьэрэ бзэ­джэшIагъэхэр нахь ма­кIэ шIыгъэнхэм фэшI шIуагъэ къэзытырэ Iоф­тхьабзэу зешъухьэхэрэм тащыбгъэгъуазэмэ дэ­гъугъэ.

— Зыныбжь имыкъугъэхэм бзэджэшIагъэу зэрахьэхэрэм ыкIи ахэм къадызэрахьэгъэ бзэджэшIагъэхэм яIофыгъохэр прокуратурэм икъулыкъушIэхэм янэплъэгъу рагъэкIырэп. Лъыплъэным ыкIи хабзэр амыукъоным ылъэныкъокIэ прокурорхэм пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэхащэх ыкIи ащ ишIуагъэ къакIоу сеплъы. Зыныбжь имыкъугъэхэм яIофыгъохэмкIэ республикэ комиссием гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэр игъусэхэу бзэджэшIагъэ зезыхьэгъэ Iэтахъохэр гъогу тэрэз техьажьынхэм фытегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэр зэрахьэх.

Унагъохэм сыкъяджэ якIэлэцIыкIухэм лъытэныгъэ афашIынэу. ЯцIыкIугъом щыублагъэу яхэгъэгу, янэ-ятэхэр шIу алъэгъоу къызэрэтэджыщтхэм шъупылъ.

КIАРЭ Фатим. Сурэтхэр: АР-м ипрокуратурэ ипресс-къулыкъу.