«Псэр аты, напэр ащэфы». ГущыIэжъ

Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ гъэтхапэм и 2-м, 1920-рэ илъэ­сым къыщыхъугъ. УблэпIэ еджа­пIэм щеджэзэ усэныр ригъэжьэгъагъ. Хьаткъо Ахьмэд гущыIапэ фишIи, къоджэ еджапIэм щеджэрэ Хъусен иусэ заулэ — «Ащымыгъупшэжьын», «Совет часовой», «Пачъыхьэм изэман сищыIэкIагъэр», «Щэхъурадж» зыфиIохэрэр хэку гъэзетэу «Колхоз быракъым» гъэтхапэм и 30-м, 1935-рэ илъэсым къыщыхиутыгъэх. Мы илъэсым Андырхъое Хъусен Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумым чIэ­хьагъ ыкIи Темыр Кавказым итхэкIо ныбжьыкIэхэм язэIукIэ­гъоу къа­лэу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм хэлэжьагъ. Адыгэ пед­техникумым щеджэфэ, ащ литературнэ кружокэу щызэхащагъэм чанэу хэ­лажьэщтыгъ ыкIи ыужы­Iоу ащ Iэшъхьэтет фа­шIыгъагъ. Джащ фэдэу, усэкIо кIэлакIэу Андыр­хъуаер адыгэ тхакIохэм ыкIи ашугхэм яапэрэ зэфэсэу щыIагъэм иIоф­шIэни чанэу хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ.

КIэлэегъэджэ техникумыр къызеухым, Ан­дырхъуаер литературнэ IофышIэу хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» щылэжьагъ. Мы уахътэм ащ хэкум ихъугъэ-шIагъэхэр къизыIотыкIырэ тхыгъабэ къыIэкIэкIы, ащ дакIоу, илитературнэ-творческэ IофшIэни зэпигъэурэп. Иусэхэр зэхэугъоягъэхэу къыдигъэкIынэу тхылъ ыгъэхьазырыгъагъ, ау игъо ифагъэп.

1940-рэ илъэсым Хъусен дзэм ащагъ, Сталинград дэт дзэ-политическэ училищым еджа­кIо агъэкIуагъ, снайпер хъугъэ. Къулыкъур ыхьызэ, итхэни лъегъэкIуатэ. Усэхэр, очеркхэр етхых, хэку гъэзетым къыщыхаутых.

Хэгъэгу зэошхом иапэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу Хъу­сен зэуапIэм Iухьагъ, снайпер движением кIэщакIо фэхъугъ. ЛIыгъэшхо зэрихьэзэ, шэкIо­гъум и 8-м, 1941-рэ илъэсым Украинэм ипсэупIэу Дьяковым дэжь ар щыфэхыгъ.

Гъэтхапэм и 28-м, 1942-рэ илъэсым гъэзетэу «Правдэм» къытхыщтыгъ: «Никогда не сотрется память о подвиге доблестного сына советского народа политрука Хусена Анд­рухаева, геройски погибшего в неравном бою с немецкими захватчиками». Хэгъэгум итхакIохэмкIэ апэрэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр Хъусен къыфагъэшъошагъ. ЛIыхъужъым ыцIэ агъэлъапIэ, ащыгъупшэрэп. Ар къызыщыхъугъэ икъуаджэ ыкIи зыщыфэхыгъэ псэупIэу Дьяков­ми саугъэт ащыфагъэуцугъ, икъуаджэу Хьакурынэхьаблэ музей къыщыфызэIуахыгъ. ЛIы­хъужъым ыцIэ Адыгэ кIэлэегъэ­джэ училищэу (джы колледжэу) зыщеджагъэми, къалэм, къуа­джэхэм яурамхэми ахьы. Ащ ыцIэкIэ журналист ыкIи ныбжьыкIэ шIухьафтынхэр агъэнэфагъэх.

Тиадыгэ тхакIохэм ащыщыбэхэм усэкIо-дзэкIолIым усэхэр, поэмэхэр, рассказхэр, повестьхэр фатхыгъэх. Ахэм Андыр­хъое Хъусен Борэжъ ыкъом лIыгъэшхоу зэрихьагъэр къаIуатэ. Ахэм ащыщых Кэстэнэ Дмитрий ирассказэу «Батыр», МэщбэшIэ Исхьакъ ипоэмэу «Сшынахьыжъ», ЯхъулIэ Сэфэр ипоэмэу «Хъусен», Жэнэ Къырымызэ идокументальнэ повестэу «Андыр­хъое Хъусен», а цIэр иIэу художественнэ фильм «Мосфильмэм» 1972-рэ илъэсым ыгъэуцугъ.

Хъусен иусэхэм ныбжьыкIэ пIуныгъэмкIэ патриотическэ кIуачIэу апкъырылъыр къыда­лъыти, Пшызэ комсомолым ишIухьафтынэу Н. Островскэм ыцIэкIэ агъэнэфагъэр Андыр­хъое Хъусен 1970-рэ илъэсым поэтым (зыщэмыIэжь уж) къыфагъэшъошагъ.

Хъусен ежь щэIэфэ тхылъ къыдигъэкIынэу игъо ифагъэп, ахэр гъэзетхэм, журналхэм къа­щыхиутыщтыгъэхэми. Илэгъу- ныбджэгъоу, зэлъашIэрэ адыгэ усакIоу Жэнэ Къырымызэ зэо ужым а зэкIэ къыугъоижьхи, «Сэ сиорэд» ыцIэу (щымыIэжь ныбджэгъум ыцIэ тетэу) 1946-рэ илъэсым апэрэу къыдигъэкIыгъ. 1972-рэ илъэсым сборникэу «Орэд къэсIощт» («Я буду петь») ыкIи 1976-рэ илъэсым адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ сувенир теплъэр иIэу, сборникэу «Сыпсаоу сышъулъыт» («Считайте меня живым») зыфиIорэр Мыекъуапэ къыщытырадзагъ.

«Хэти ащыгъупшагъэп, сыди ащыгъупшагъэп».

Мамырыкъо Нуриет.