Къалэу Шъачэ хэхьэрэ къуаджэу Хьаджыкъо икIэлэ пIугъэу, хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэ илъэс 30 езытыгъэ КIа­кIыхъу Мэджыдэ ыныбжь тыгъуасэ, мэзаем и 27-м, илъэс 65-рэ хъугъэ.

Дэсыгъуи, зыгъэпсэфыгъуи имыIэу общественнэ Iофэу ащ ышIэрэр «псэ зыпымыт» пчъэгъэ закъохэмкIэ къэпIонэу щытэп. Ар зипэщэ общественнэ организацием лъапсэу ригъэшIыгъэм джы къызнэсыгъэм шIуагъэ къеты. Лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ зэрыс шъолъырым Хасэм уасэ зэрэщыриIэм уехъырэхъышэ­жьынэу щытэп.

Лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ проектишъэ пчъагъ ащ пхырищыгъэр. Экономикэм, социальнэ Iофхэм, гъэсэныгъэм, культурэм, спортым, цIыфыбэ зыхэлэжьэрэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэнкIэ Iофышхо ышIагъ. КIакIыхъу Мэджыдэ ыкIи ащ икъотэгъухэм яшIуа­гъэкIэ зыпари зыщымыгугъыщтыгъэ Iофыбэ гъэцэкIагъэ хъу­гъэ.

Мэджыдэ къызщыхъугъэ къуа­джэу Хьаджыкъо еджапIэр къыщиухыгъ. Нэужым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым физикэмрэ хьисапымрэкIэ ифа­культет апшъэрэ гъэсэныгъэр щызэригъэгъотыгъ. Дзэм къу­лыкъу щихьыгъ. ХьисапымкIэ еджа­пIэм щыригъэджагъэх, етIанэ ащ ипэщагъ.

Я 80-рэ илъэсхэм якIэухыр ары Шъачэ щызэхащэгъэкIэ общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэм» исатыр хэт анахь чанхэм ащыщ зыхъугъэр. А уахътэр къызэрыкIуагъэп, рэхьатныгъэ щыIэжьыгъэп. Хэгъэгум зэхъокIыныгъэу къыщежьагъэхэр къэбгъэуцужьынхэу зэрэмыхъущтыр хэткIи нафэу щытыгъ. Шъачэ ыкIи ТIопсэ районым ащыпсэурэ шапсыгъэу мы чIыпIэм къихъухьагъэхэм социальнэ-экономикэ ыкIи лъэпкъ культурнэ хэхъоныгъэхэр ашIынхэм епхыгъэ Iофыгъохэр а лъэ­хъаныр ары анахьэу къызыхэщыгъэхэр. Организациер зэкIэ Iофыгъо­хэм ауж итын фаеу хъугъэ. 1924-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Шапсыгъэ районэу щытыгъэр 1945-рэ илъэсым Лазаревскэ зэрашIыжьыгъэр зыщымыгъупшэгъэ хы Iушъо адыгэхэр Шъачэ ыныбжь илъэси 150-рэ зэрэхъурэм ихэгъэунэфыкIын пэуцужьыгъагъэх, зыгъэпсэфыпIэр щэрджэсхэм ячIыпIэу лIэшIэгъухэм зэрэщытыгъэр алъагъэIэсыным пылъыгъэх.

Джащ фэдэу я 80-рэ ыкIи я 90-рэ илъэсхэм язэблэкIыгъом адыгабзэм изэгъэшIэн кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмрэ еджапIэхэмрэ ачIэлъхьажьыгъэным ыуж ихьэгъагъэх. Хасэр кIэщакIо афэхъу­зэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафыбэ зэхащэщтыгъ, тарихъым, лъэпкъ культурэм, бзэм, хабзэхэм якъы­зэтегъэнэн нахьыбэу анаIэ тетыгъ.

— А лъэхъаныр хы ШIуцIэ Iушъо адыгэхэмкIэ къызэрыкIуа­гъэп, — ыгу къэкIыжьы Мэджыдэ. — Адыгэ Хасэр къинэу ылъэ теуцуагъ. ЦIыфхэм цыхьэ къытфашIыным охътабэ ыхьыгъ, ащ Iофышхо дэтшIагъ.

Непэ организацием офис зэтегъэпсыхьагъэ поселкэу ПсышIуапэ щыриI. 1991-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу гъэзетэу «Шапсыгъэр» къыдэкIы. Ар Шъачэ ыкIи ТIопсэ районым ащыпсэурэ адыгэ унагъохэм зэкIэми афэкIо. Хасэм икъутамэхэр шъолъырым ипсэупIэ 24-мэ адэтых. Краснодар краим, Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъар ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэс респуб­ликэхэм, Абхъазым, шIэныгъэ­хэмкIэ Адыгэ академием, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтым, Дунэе Адыгэ Хасэм, адыгэхэм яорганизациеу IэкIыб къэралхэм ащызэхащагъэхэм зэпхыныгъэ пытэ илъэсыбэ хъугъэу адыриI. 2000-рэ илъэсым Адыгэ Хасэр кIэщакIо фэхъугъэу Урысые Федерацием къихъухьэгъэ лъэпкъ­хэм я ЗыкI спискэ хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэхэр хагъэхьагъэх ыкIи яхэгъэгу цIыкIу юридическэ статус щыряIэ хъугъэ.

— Шапсыгъэхэр нэмыкIхэм ялыягъэу фэгъэкIотэнхэр яIэнхэм зыпарэкIи кIэдэугъэхэп, — къыхегъэщы КIакIыхъу Мэджыдэ. — Сыд фэдэ лъэпкъи ичIыгужъ щыпсэоу, ау нэмыкIхэм ахэкIухьаным е кIодыжьыпэным ищынагъо къызшъхьарыхьэкIэ, къэралыгъом иIэпыIэгъу щыгугъыщт. Ар Урысыем и Конституции итхагъ. Тэ адыгэ лъэп­къым тыщыщ, ау административнэу ткъош республикэхэм апэчыжьэ тызэрэхъугъэм къыхэкIэу, хэхъо­ныгъэ зэрэтшIыщт ыкIи IэпыIэгъу зэрэдгъотыщт шIыкIэхэм талъы­хъун фаеу мэхъу. Лъэпкъ цIыкIухэм якъэухъумэн фытегъэ­псыхьэгъэ федеральнэ хэбзэгъэ­уцугъэхэм шъолъырхэм, Краснодар краири ахэтэу, Iоф аща­шIэн фае. Ары аужырэ илъэсхэм зыуж титыр. КIуачIэ зиIэ хэбзэгъэуцугъэхэм къызэрадэлъытагъэм тетэу тиIофыгъохэр дэдгъэ­зыжьынхэу ары тызыфаер. Ар къызэрыкIоп ыкIи охътабэ ищы­кIагъ, ау тэ тызэрэфаем тетэу зэпэфэшъ, аущтэу тапэкIи Iоф тшIэн гухэлъ тиI. Уахътэр лъапIэ, непэрэ мафэр неущ зэпхъо­кIыжьышъущтэп.

КIакIыхъу Мэджыдэ къызэрэтфиIотагъэмкIэ, общественнэ парламентым Iоф зэфэшъхьафыбэ зэшIуехы. Ар къуаджэхэм социальнэ-экономикэ ыкIи лъэпкъ культурнэ Iофыгъоу яIэхэм ядэгъэзыжьын хэлажьэ, мылъку ыкIи чIыгу зэфыщытыкIэхэм япхыгъэ Iофхэм ауж ит, мэфэкI ыкIи шIэжь мафэхэм афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр зэхещэх, цIыфхэм яфитыныгъэ­хэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къеу­хъумэ, ныдэлъфыбзэм икъызэтегъэнэн фэбанэ. Шъачэ щыкIогъэ Олимпиадэм изыфэгъэхьазырын ыкIи изэхэщэн Хасэр чанэу хэлэжьагъ.

Илъэс 30 хъугъэу хы ШIуцIэ шапсыгъэхэм я Хасэ ипэщэ КIакIыхъу Мэджыдэ Дунэе Адыгэ Хасэми ивице-президент, шIэныгъэхэмкIэ Адыгэ академием ицIыф гъэшIуагъ, Шъачэ и Общественнэ палатэ хэт, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, къэралыгъо ыкIи общественнэ тын зэфэшъхьафхэмкIэ, щытхъу ыкIи рэзэныгъэ тхылъхэмкIэ пчъагъэрэ къыхагъэщыгъ.

НЫБЭ Анзор.