ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм къырещы. ГущыIэ шъабэр гу гъэшъаб. ГущыIэ дахэм тамэ къыбгуегъакIэ, гущыIэ Iаем узэхегъафэ. ГущыIэм гущыIэ къелъфы...

ГущыIэжъхэр тиадыгэ лъэпкъ иIушыгъэ, игупшысэ куухэм язэфэхьысыжьых. Нахь гущыIэжъыбэ пшIэ къэс убзи, уигупшыси псыхьагъэ мэхъух, бгъэфедэшъухэмэ, уищыIакIи къаукъэбзы. ПчыкIэр огум къызэрэхэлыдыкIрэм фэдэу уипса­лъэ къыхэнэфыкIых.

ЩыI гущыIэ фаби гукIэгъукIэ гъэшъо­кIыгъэу, щыкIэрэм игъом игуIэтыпIэу. ЩыI гущыIэ дыси гум сэр къыхисэу, емыгупшысэхэу къыпфадзыхэу, къып­Iуа­дзэхэу, къыпфарагъэдзхэу. Пкъыеу уапэу­цушъуа? АIуодзэжьышъуа?

ХэкIыпIэ Iаджи иI, ау зи пэмыIожьмэ? Бэ зыщаIорэми акъылыр щымакIэба?! УздэгущыIэщтыри, узэрыгущыIэщтыри, зэпIощт гущыIэхэри, уахътэу зыщыпIощтри уегупшысэзэ къыхэпхынхэ фае. Шъхьадж игущыIалъи зэфэдэп. Ыгъэфедэрэ гущыIэхэм якъэIуакIи къаIуатэ цIыфым ишэн-зекIуакIэ. «Гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс» аIоба? ЩыIэх абзэгупэ къытефагъэр мыучъыIызэ ажэ къыдэзэу, къыфагъэзэжьмэ, егупшы­сэжьхэу, ар фэбгъэгъун, ау ащ фэдабэ ажэ къыдэтэкъоуи мэхъу.

Зэпстэури унагъом къыщежьэба?! Сыда гухэкI гущыIакIэр нахьыбэ зыкIэхъурэр? ГупшысакIэр тщыгъупшэжьыгъа? ЗэдэгущыIэгъу дахэм гъусэгъу дахи къытетыба? УзыгъэIорышIэ зышIоигъохэр нахьыбэ мэхъух, нахь дэгъоу зыкъызэрагъэлъэгъощтым пылъхэзэ, чIанэ цIыфыгъэр. ЩысэтехыпIэхэр тыдэ хъугъэха?

ЕджапIэм чIахьэхэмэ, ублэпIэ классым щырагъажьэщтыгъ октябрятэ зэрэхъущт­хэм зыфагъэхьазырыныр, дэгъоу еджэнхэм, Iэдэбныгъэ ахэлъыным фапIущтыгъэх. Октябрятэхэри, жъогъо плъыжьым къопитф зэриIэм фэдэу, тфырытфэу гощыгъагъэх, «жъогъо цIыкIухэкIи» яджэщтыгъэх. Ащ къыкIэлъыкIоу гущыIэ пытэ атыти, саугъэтмэ аIутхэу пионер хъущтыгъэх. Пшъэдэлъ плъыжьыбзэхэр адэлъхэу, бгъэхэлъхьэ гъэнэфагъэхэр ахэлъхэу, быракъхэр аIыгъхэу сыд фэдэ сборха ашIыщтыгъэхэр! Пионерхэм я Мафэ пхъэ мэшIо ин зэкIагъанэмэ, ащ ыпашъхьэ орэд дахэхэр отряд пэпчъ къыщиIоу, девизым речевкэр ыуж итэу, зэдиштэхэу, зэфэдэхэу зэдакIохэу… Ахэм комсомольцэхэр къакIэлъыкIо­щтыгъ. А гъогум рымыкIуагъэм гурыIогъуае фэхъущт ар зыфэдагъэр.

ЗэдэгущыIэгъу пэпчъ уасэ иIэу, зэгу­рыIоныгъэ хэлъмэ дэгъу дэд.

УзэдэгущыIэн плъэкIыщт усэкIэ, орэдкIэ, нэплъэгъукIэ. УздэгущыIэрэм уигу­пшысэ лъыбгъэIэсы пшIоигъу: уелъэIу, огъэдаIо, фэогъэпытэ, ыгу рихьыщтым, зыщыкIэрэм улъэплъэ, зыкъеогъэшъхьапэ, зыкъеогъаштэ… Адэ, тыдэ хъугъа гукIэгъур, гуегъур?

УздэгущыIэщтым ишэн пшIэмэ нахьы­шIу: зишэн кIакор губжыпх, игущыIэхэр щэ нэкIым фэдэхэу, мэкъэшхо пыIукIэу, IэутIэхэр дишIхэзэ, куозэ къыбдэгущы- Iэн ылъэкIыщт. Уинасыпмэ, зы гущыIи уедэхэкIэу пэпIожьынэп, уаси, кIуачIи, гуапи хэмылъэу къыптырипхъэнкIэжьын нахьыбэ. Зишэн псыхьагъэм игущыIи щыугъэу, къыIорэр макIэу, зэкIакIо имы­Iэу зэ къыIонышъ, чIыпIэ гъэнэфагъэ ури­гъэуцон.

Адэ, щтапхэу, укIытапхэу, шIоигъор къыз­фэмыIорэр? Ар зигъо мыхъугъэ мыIэрысэ хафэм фэд, екIолIапIи фэмыгъот. ЩыIэх ящыкIэгъэ, къашъхьапэщт цIыфым ику ыцып нэмыIэми пытIыс- хьэу, Iуплъыхьэу, инэплъэгъу зыIэкIиубы­тэу, къыIэпызрэр къыпхъотэжьэу, иорэд дежъыоу.

Л. Н. Толстоим ибаснеу «КъуанчIэмрэ тхьаркъохэмрэ» зыфиIорэм къыщеIо: къуанчIэм тхьаркъохэр дэгъоу агъашхэ­хэу зелъэгъум, яхъуапси, фыжьыбзэ зи­шIи ахэхьагъ. Ежьмэ афэдэу алъыти, зи къыраIуагъэп, ау зигъэутэкорэпщи, ымакъэ къызэрихьэу, зэрэкуо хабзэу къахэджагъ. Зэрафэмыдэр къашIи, къыз­хафыгъ. Зыщыщмэ къызахэхьажьым, зэрэфыжьым ыгъащтэхи, къеуIухэзэ ахэми къырафыжьагъ.

«Зэфэмыдэ къызэдашъорэп, зэмы­шъогъу зэдэуджырэп» аIо. Узщамыгъэ­къэ­къэщтми къэкъакIо умыкIомэ нахьы­шIуба? КъыуаIон алъэкIыщтыр адапшIэ хъумэ, уигущыIэ ямыпэсмэ нахьышIу, ау гугъэр инба, имышIыкIыгъэ цIыфым ущыгугъын плъэкIыщт, ащ фэдэ гугъэм гур еупцIэны, игущыIэ дыси сэу къыпхи­сэн елъэкIы. Узэмышхъорэм шхъо къы­къокIы. НэшIукIэ уеплъызэ, угу къеуIэ. ЕпIон гущыIи къыпфэмыгъотэу гухэкI-­гукъаом лъыр егъэушIоркъы.

УздэгущыIэрэр сабыя, жъа, ныбжьыкIа, уиныбджэгъуа, уипшъэшъэгъуа, уиIа­хьыла, шIу плъэгъурэ пшъашъа, кIала? Бгъу пстэури къыдэплъытэн фае.

Мафэ къэси кIасэм бэу фэсэIуатэ, Ар къысэдэIу чэфэу, гушIуатэу, КъэбаркIэ мази, жъуагъуи санэсы, ГущыIэр самэу фэсэгъэшэсы. Ау гущыIитIу сэ ащ сфемыIошъурэр: «ШIу усэлъэгъу, шIу усэлъэгъу!»! (Жэнэ Къырымыз).

Сыдэу усэ дэхабэ щыIа шIулъэгъуныгъэм ехьылIагъэу, щыIэпын фаеп усакIо а зэфыщытыкIэ дахэм ехьылIагъэу мытхагъэ. Гъыбзэ тхьапша агу игъыкIэу зэхалъхьагъэр: джэуап зимыIэ шIулъэгъур, зыфэмыем ратыгъэ пшъашъэм игукъао къыраIотыкIэу.

Письмэ тхыныри — зэдэгущыI. Зыгорэм къыфатхыгъэ письмэми уеджэныр нэпэнчъагъ. Ау хэхыгъэ цIыфхэм атхыгъэ, къафатхыгъэ письмэхэр тхылъхэм къадэхьагъэх. Уяджэмэ, зэдэгущыIэгъу зэфэшъхьафмэ уахещэ, яцIыфыгъэ, язэфыщытыкIэ, ягумэкIхэр, язэфэхьысыжьхэр иошIыкIых. Ахэр гъэсакIох.

ЗэдэгущыIэным хэогъуатэ гу зылъымытэгъэ гъэшIэгъон горэ, гушIуагъо, гухэкI; уигъэгубжэуи, уигъащтэуи, уигъэу­кIытэуи, зэхэшIабэ къыуеты.

Зэо мэшIуаеу блэкIыгъэм къыратхыкIыщтыгъэ письмэ щэнэбзыхэу музейхэм ачIэлъхэр, унагъохэм агъэлъапIэхэу яIэхэр — ахэр ишыхьатых лIыгъэм. Гупшысэ куухэр ахэлъых, сабыймэ япIун ылъапсэх.

Гум ихъыкIрэр зэриIон, цыхьэшIэгъу зымыгъотырэми етхы дневник е игу­къэкIыжьхэр. Джащ фэдэ дневникхэр атхыщтыгъ А. С. Пушкинми, Ф. М. Дос­тоевскэми, Л. Н. Толстоими, К. И. Чу­ковскэми. Дневникыр IэпыIэгъу хэхыгъ о зипшIыкIынымкIэ, нахь зэхэпшIэнкIэ щыIэныгъэр. Дэтхэгъу пэпчъ къыпфэ­хьылъэ чIыпIэ къин горэм урещы, хэ­кIыпIэ хэогъуатэ. БзэмыIу гъус, о птхы­гъэ гущыIэхэр уидэгущыIэгъух.

ЗэдэгущэIэкIэ дахэм къыщимыгъакI узэIушъэшъэнми. ЗэIушъашъэх, аушъэфы, ашIоигъор зэдагощы, агу дэхагъэ, IэшIугъэ зэфилъмэ, шъхьафитэу орэIушъа­шъэх.

Ау щыIэхэба бзэгухьэ бэлахьхэри, зэ­хахырэ щыIэмэ лъэхъух нахь зышIэ мы­хъущтым, нахь зыгу хэкIыщтым, ха­хъуи фашIызэ, Iушъабэу Iушъашъэхэзэ раIонэу. АмыIорэ щыIэми, амыIотэжь щыIэп. Бзэгухьэр бзэгуибл. Бзэгухьэхэр добэ-дашхэх, зыухырэм дэжь екIых, зы­IукIэрэм дэжь ехьэх.

Тиадыгабзэу ным къытIуилъхьагъэр бай, дэхэ дэд. Тиусэхэм, типшысэхэм, тикъашъохэм тэ тарымыгушхоу, тисабыймэ ахэр шIу ятымыгъэлъэгъухэмэ, тыкIодыжьын. Тишэн-зекIокIэ дахэхэр хэт зэрихьаных? Хэти игущыIэ ерэгъэлъапI.

ЦУШЪХЬЭ Гощэхъурай.