Шъхьаджи щыIэныгъэм щыхихырэ гъогум, зыфэгъэзагъэ хъурэ лъэныкъом икъыхэхын кIэлэегъаджэу иIагъэхэм мы­макIэу япхыгъэу зырэщытыгъэр къыIожьэу къыхэкIы. Джащ фэд зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор — бзэшIэны­гъэ­лэжьэу, адыгабзэмкIэ кIэлэегъаджэу Адыгэ къэралыгъо университетым щытиIагъэу Шъаукъо Аскэр.

РигъэджагъэхэмкIэ ар бэрэ тыгу къэ­кIыжьы. ЦIыф шъырытэу, шэнышIоу, узэ­ригъэдэIоу ыкIи ежьыми укъызэхихэу, къыодэIун ылъэкIэу, студентым иеплъы­кIэ уасэ фишIэу щытыгъ. Ащ идесэхэр гъэшIэгъонэу зэхищэщтыгъэх, шъхьадж зэрыгущыIэрэ диалектым мэхьанэ ритэу, «мыр шапсыгъэ къэIуакI, мыр къэбэртэе къэIуакI, мыр бжъэдыгъу къэIуакI, ау зэрэптхын, литературабзэкIэ къызэрэпIон фаер мыры» ыIощтыгъ. КIэлэегъаджэм иеплъыкIэ уеджэнджэшы хъунэу тшIошъ ыгъэхъущтыгъ, тызэригъэнэкъокъущтыгъ, урыс гущыIэу дгъэфедэхэрэм язэдзэкIын тэр-тэрэу тэрэзэу къэдгъотыным тыфигъасэщтыгъ. Сэмэркъэу хэлъыгъ, зэнэ­къокъухэм тахэблыхьэ хъумэ, зыпарэми ыгу хигъэкIынэу фэмыеу «аущтэуми хъущт, мырэущтэуми хъущт — адыгабзэр баи» ыIощтыгъ.

Шъаукъо Аскэр 1956-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым, гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие IофшIэныр щыригъэжьэгъагъ. Ащ фэгъэхьыгъэ тхыгъэу «ШIэныгъэлэжьышхуагъ, кIэлэ­егъэджэ шъыпкъагъ, цIыфыгъэ ин хэ­лъыгъ» зыфиIоу «Адыгэ макъэм» иноме­рэу 2015-рэ илъэсым гъэтхапэм и 7-м Мурэдэ ГощлъапIэ къыщыхиутыгъагъэм сшIогъэшIэгъонэу мы сатырхэр Шъаукъо Аскэр игукъэкIыжьхэу къисыджыкIыгъэх: «Апэ ревизионнэ корректорэу, етIанэ зэдзэкIакIоу гъэзетым илъэсищырэ Iоф щысшIагъ. …Сэ къызгурыIуагъэр зы: адыгэбзэ тхакIэм щыкIагъэу иIэхэм, адыгэ жабзэм ыкIи зэдзэкIыным яIофыгъохэм ин дэдэу редакцием уащыIокIэ.Арышъ, сиакъыл-шIэныгъэ хэхъонымкIи, адыгэ Iофыгъохэм апыщагъэ сыхъунымкIи редакциер ары егъэжьэпIэ-хэщапIэ сфэхъугъэр».

Тэ тыригъаджэ зэхъум Шъаукъо Аскэр адыгэ филологиемкIэ кафедрэм ипэ­щагъ. Тинасып къыхьи, университетым тыще­джэфэ адыгабзэм идиалектхэр, итарихъ, джырэ адыгабзэр Шъаукъо Аскэр тигъэ­шIагъэх. Семестрэм къыкIоцI студентым кIырыплъыщтыгъ, уасэ фишIыщтыгъ. Адыгабзэр къытIэкIэзылъхьагъэхэм, шIу тэзыгъэлъэгъугъэхэм Шъаукъо Аскэр ащыщыгъ. КIэлэегъэджэ-гъэсэкIо шъыпкъэу университетым тызщеджэгъэ уахътэр тхъагъоу, гъэшIэгъонэу къытщызгъэ­хъущтыгъэ тинахьыжъ лъапI.

«Мырзэр, къалэм укъыщыхъугъ нахь мышIэми, сыдэу дэгъоу адыгабзэкIэ угущыIэра?» ыIоти, IущхыпцIыкIызэ упчIэ къыситыщтыгъ. А упчIэр пчъагъэрэ къы­ситыжьэу хъущтыгъ, сиджэуапхэр зэфэшъхьафыщтых шIошIыщтыгъэмэ сшIэрэп. «Гъэмэфэ мэзищым, каникулхэм, ренэу чылэм тыщэIэ, Аскэр Абубочирович! Ся­­ти къытфидэрэп унэм урысыбзэкIэ тыщы­гущыIэнэу, адыгэ классми сыще­джэнэу сыратыгъагъ», — къэупчIэ къэс джэуап естыжьыщтыгъ. Ау кIэлэегъаджэм енэкъо­къурэ студентхэм сащыщыгъэп, адыга­бзэмкIэ ащ фэдиз шIэныгъэ а уахътэм зэрэсимыIагъэр зыдэсшIэжьыщтыгъ.

Шъаукъо Аскэр изэтIуазэхэм — ­ыкъоу Асфаррэ ыпхъоу Азэрэ сырялэгъоу, Мые­къопэ гурыт еджапIэу N 5-м (джы лицеим) сащыдеджагъ. Я 9-рэ классым ыуж Асфар чIэкIыгъ, Азэ сэ сызщеджэрэ классым къыхагъэтIысхьажьыгъагъ. Ыкъо нахьыжъэу Заур ишъхьэгъусэу Асидэ Къэ­ралыгъо телерадиокомпаниеу «Адыге­им» илъэс пчъагъэрэ сыщыдэлэжьагъ. Дэгъоу тызэрэшIэ.

«Сятэ Шъхьащэфыжь щыщ. Илъэсищ нахь ымыныбжьэу сятэ ятэ, тятэжъэу Абубэчыр, «лъэпкъым ипыйкIэ» агъэлъа­гъуи агъэтIысыгъагъ, Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые Iоф дишIэщтыгъ. А охътэ къиным тянэжъэу Щылэхъан Хьатыгъужъы­къуае тыщым къыгъэзэжьыгъагъ. Тятэ ащ ща­пIугъ. Тянэу Джанщыр, МирэкIэ зэкIэ еджэ­щтыгъэх, Джамбэчые къыщыхъугъ, Хъунагохэм ащыщыгъ. Тятэ тянэ ыщэнэу шъузыщэхэр игъусэу зылъэкIом, МэщбэшIэ Исхьакъи ягъусагъэу къаIотэжьыщтыгъэ, — гукъэкIыжьхэр шIолъапIэу къеIуатэ Шъаукъо Заур. — КIэлэегъэ­джэ унагъу тыкъызэрэхъухьагъэр. Тятэ бзэшIэныгъэлэжьыгъ, тянэ — химиемкIэ, биологиемкIэ ригъаджэщтыгъэх. Егъа­шIэми къыттеIункIагъэхэп, ау узэреджэн фаер тэ, сабыйхэмкIэ, гъэнэфагъэу щы­тыгъ. Хэукъоныгъэ тымышIэу тытхэшъуным тятэ мэхьанэшхо ритыщтыгъ. Ожеговым игущыIалъэ зэрэбгъэфедэщтыр апэу сэзгъэшIагъэр, къысIэкIэзылъхьагъэр сят. Апшъэрэ гъэсэныгъэр зэрэтиIэн фаем зыпари кIэупчIэжьыщтыгъэп, ар гъэнэфагъэу щытыгъ. Тари­хъым­кIэ ыкIи юридическэ лъэныкъомкIэ фа­культетхэр къэсыухыгъ. Тятэ шахматхэр икIэсагъ, усэхэр ытхыщтыгъ, адыга­бзэм лъэшэу пылъыгъ, тэри тигъэшIэным дэгуIэщтыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм сы­защэм, урысыбзэр сшIэщтыгъэп, сагу­рыIощтыгъэп унэмкIэ адыгабзэр сагъэшIагъэу щытыгъэти».

«Нанэ, тятэ янэ, опсауфэ тэ къытхэ­сыгъ, — Заур ышыпхъу нахьыкIэу Къэлэшъэо (Шъаукъо) Азэ гущыIэр лъегъэкIуатэ. — Ар шIу дэдэ ылъэгъущтыгъ. Лъытэныгъэшхо фэтшIыщтыгъ. Адыгэ хабзэр тятэ лъэшэу зэрихьэ­щтыгъ. УнэмкIэ — тят, ау университетым е урамым ущыIукIагъэмэ, уекIолIэнэу, удэгущыIэнэу щытыгъэп. IэкIыб къэралыгъуабзэхэр зыщызэрагъэшIэрэ факультетым сыщеджэ зэхъум, лекцие зэпыугъом тыкъычIэкIэу чыжьэкIэ къызыслъэгъукIэ, «зэкIэри дэгъуа?» ыIони, шъхьащэ фэсшIыни, псынкIэу сызэребгъукIощтым сесэжьыгъэу, Iогъу-шIэгъу сымышIэу, псынкIэу сыкъыблэкIыщтыгъ. Джаущтэу тагъэсагъ».

«Сэнэхьатэу хэтхыщтымкIэ тятэ ныбжьи пэрыохъу къытфэхъугъэп, — къыпедзэ Шъаукъо Асфар, — тхылъхэр унэм бэу къыщекIокIыщтыгъэх, тятэ бэ къыщэфыщтыгъэр. Ахэм тшIогъэшIэгъо­нэу тяджэщтыгъ. ЭкономикэмкIэ факуль­тетыр къыхэсхи, Сыхъум дэт университетым 1992-рэ илъэсым сыщеджэнэу езгъэжьэгъагъ. Илъэсныкъо нахь сыщемыджагъэу Абхъазым заор къыщежьи, Пшызэ къэралыгъо университетым тхылъхэр къестыжьын фаеу хъугъагъэ».

Асфар шIэныгъэм илъагъо пытэу теуцуагъ. Философие шIэныгъэхэмкIэ 2001-рэ илъэсым кандидат, 2012-м —доктор хъугъэ. ШIэныгъэм зэрэфэща­гъэмкIэ ятэ угу къегъэкIы.

Абхъазым заор къызщежьэм, Хъуадэ Адам япащэу, ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ, ткъош абхъазхэм акъоуцонхэу кIогъэ адыгэ кIалэхэм Шъаукъо Заури ахэ­тыгъ. Заом къыхащыжьыгъэ абхъаз унагъохэу Адыгеим шъхьэегъэзыпIэкIэ къэкощы­гъагъэхэм ахэтыгъ Ашуба Асидэ зыщыщ унагъори. Адыгэ чIыгур ары нэIуасэ зыщызэфэхъугъэхэр. Сыхъум шъхьафит зышIыжьыгъэ дзэкIолIхэми Шъаукъо Заур ягъусагъ. Заор заухым, Асидэрэ Зауррэ зэшъхьэгъусэ зэфэхъугъэх.

«А уахътэм унэм тизэгъэнэу амал тиIагъэп, — ыгу къэкIыжьы Къэлэ­шъэо (Шъаукъо) Азэ, — сшынахьыжъэу заом щыIэм лъэшэу тыфэгумэкIыщтыгъ. Зи­кIа­лэхэр Абхъазым кIогъэ ныхэр ащыгъум Лениным ыцIэ зыхьырэ гупчэм мафэ къэс щызэрэугъоищтыгъэх. Къэбар горэ къараIоным щыгугъыщтыгъэх. Сянэ сыригъусэу ахэм тэри тахэтыгъ».

А уахътэм тэри тыстудентыгъ. Къэсэ­шIэжьы Шъаукъо Аскэр илекцие тычIэсызэ Абхъазым щыкIорэ заом фэгъэ­хьыгъэу упчIэ зэреттыгъагъэр: «Адыгабзэр абхъаз-адыгэ бзэ унагъом хэхьэ тIозэ зэтэгъашIэ, абхъазхэм адыгэхэр зэракъоуцуагъэхэм, тикIэлакIэхэр зэуа­пIэм зэрэIухьагъэхэм сыд фэдэ еплъыкIа фыуиIэр?» УпчIэр етты зэхъум Шъау­къо Аскэр ыкъо нахьыжъ а заом кIуагъэми тшIагъэп. «МакIэ хъурэ лъэпкъым утехьанышъ уезэонэу щытэп, абхъаз тхьамыкIэхэр сыд пае агъэгуIэжьхэра? Тызэракъотыр ашIэмэ нахь тэрэз, ау заор агъэуцун фае», — кIэлэ­егъа­джэм джэуап къытитыжьыгъагъ.

Унагъом илъ пIуныгъэр, шэн-хабзэр, зэфагъэр, хэку шIулъэгъу шъыпкъэр зы­фэдэр нэрылъэгъугъ.

А зэманри текIыгъ. Зэуж итхэу Шъау­къо зэшъхьэгъусэхэу Мирэрэ Аскэррэ 2007 — 2008-рэ илъэсхэм ядунай ахъо­жьыгъ. Асфар къыщэнэу игъо ифэ­гъагъ, ари ятэ къылъэгъужьыгъ.

ГъэшIэгъоныр, Асфар шъхьэгъусэу фэхъугъэ Бэгъушъэ Людмилэ янэжъэу Лъэустэнджэл Екатеринэ Ахьмэд ыпхъур Шъаукъо Аскэр иапэрэ кIэлэегъэджагъ.

Джащ фэдэу гъэшIэгъонэу цIыф насыпхэр щыIэныгъэм щызэIокIэх. ЦIыфым илъэуж дунаим къыхенэ. Шъаукъо Аскэр икIалэхэм лъэгъо зэфэшъхьафхэр хахыгъэх: Заур арбитражнэ гъэIорышIакIоу Iоф ешIэ, Асфар — зыцIэ раIорэ шIэны­гъэлэжь, итхылъхэр Москва къыщыдагъэкIых, АР-м гуманитар ушэтынхэмкIэ иинститут философиемкIэ ыкIи социологиемкIэ иIофышIэ шъхьаI, Азэ — ­Адыгэ къэралыгъо университетым ыкIи Мые­къопэ къэралыгъо гуманитар-техническэ колледжым IэкIыб къэралыгъуабзэ­хэмкIэ ащырегъаджэх. Ахэм яунагъохэм зэкIэмкIи сабыи 10 къарыхъуагъ. Зауррэ Азэрэ къорэлъф-пхъорэлъфхэу 4 яI.

Шъаукъо Аскэр шIэныгъэлэжь, кIэлэ­егъэджэ пэрытэу зэрэщытыгъэм имызакъоу, цIыфышIугъ, гушъэбагъ, илъэс 73-рэ ыныбжьэу идунай ыхъожьыгъ. Къытхилъхьэгъэ шIэныгъэхэр къытшъхьэ­пагъэхэу адыгабзэм тырэлажьэ, тиныдэлъфыбзэ тыухъумэным тишъыпкъэу тыпылъ. АдыгабзэмкIэ тикIэлэегъа- джэ тыфэразэу ишIэжь тэгъэлъапIэ, тщыгъу­пшэрэп.

Тэу Замир.