ЦIыфыпсэ хыехэр бэу зыдэзыхьырэ, хьазабышхо зыщащэчырэ тхьамыкIагъохэм заор зэу ащыщ. Хэтрэ лъэпкъыкIи ар ушэтыпIэшху. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Советскэ Союзым чIэнагъэу ышIыгъагъэр гъунэнчъ.

Фашистхэм мэзихэ тирайон заIыгъым хьакIэ-къокIагъэу бэ зэрахьагъэр. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Тэхъутэмыкъуайи, ащ къыпэблэгъэ псэупIэхэми къащыхъугъэхэм, нэмыцхэр ахэм зэращыхъушIагъэхэм афэгъэхьыгъэу Пэрэныкъо Махьмудэ мырэущтэу къытхыжьыгъ: «1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 12-м нэмыцхэр Тэхъутэмыкъуае къы­дэхьагъэх. А мафэм Краснодар къабгыни тидзэхэр Кавказ къушъхьэхэм якIужьыгъагъэх. Пыим итанкхэр къызэтегъэуцогъэнхэм пае районым ис колхозникхэм чIытIыр куушхо тикъуаджэ пэблагъэу щагъэпсыгъагъ. Ау Iофхэр нэмыкIэу зэпыфагъэх. Тидзэхэм псынкIэу районыр къабгынагъ. Шы­шъхьэIум и 8-м бомбитIоу къуа­джэм къытырадзагъэм хъулъфыгъэ горэм ыпсэ Iуихыгъ, зы нэбгырэм уIагъэхэр тещагъэ хъугъэ. ЫпэрапшIэу тикъуаджэ къыдэхьагъэхэр румынхэр, етIанэ нэмыцхэр ары. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэжъым дэжь къэсыгъэхэу чэщ хъугъагъэми, шы­шъхьэ­Iум и 13-м ипчэдыжь нэмыц дзэкIолIхэр щагу пэпчъ дэтыгъэх. ЦIыфхэр яунэхэм къарафыхэти, ежьхэр арытIысхьэщтыгъэх.

ШышъхьэIум и 13-м Мызэгъ Хьаджбирам иунэ къикIи, нэмыц­хэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ. Пыир къуаджэм къызэрэдэхьагъэр зымышIэщтыгъэ хъулъфыгъэм нэмыцхэр къеджагъэх къызэтеуцонэу. Гъунэгъу­хэм къызэраIотэжьырэмкIэ, Хьаджбирам къызэтеуцуагъэп. Къы­раI­уа­гъэм къикIырэр ащ къыгурыIуагъэпщтын. ШхончыкIэ еохи ар аукIыгъ.

Нэмыцхэм къоджэдэсхэм ящагухэр къакIухьэзэ, кIэнкIэхэр, щэр, шъоур къатырахыщтыгъ. Щагубзыоу агъотырэр шIуабзыти, ашхыщтыгъ. Ябылымхэм афагъэхьазырыгъэ мэкъур нэмыцхэм яшхэм арагъэшхыщтыгъ. Нэмыцхэр куп-купэу къуаджэм къыдахьэщтыгъэх. Ау апэрэ купым ыуж зэрапхъонэу къуа­джэм зи къыдэнэжьыгъагъэп. КIэнкIи, щи, чэти, мэкъуи ащ дэлъыжьыгъэп. Къоджэдэсхэм пагъэбылъыкIыгъэ натрыф тIэ­кIум­кIэ ашъхьэ хащыжьыщтыгъ.

Нэмыцхэм къуаджэм дзэ комендатури, мэкъумэщ комендатури, гестапи щызэхащэгъа­гъэх. Районым исхэм къахахызэ жандармерии агъэпсыгъагъ. Атаманыр, полициемрэ жандармериемрэ япащэхэр агъэнэфагъэх. Комендантымрэ атаманымрэ цIыфхэм язэхахьэ полицайхэр щыхадзыгъэх.

Полицайхэм къаIукIэрэ ямы­нэIосэ цIыфхэм ядокументхэр ауплъэкIущтыгъэх. Документ зыIэкIэмылъхэр комендатурэм ащэщтыгъэх. Зыхэтыгъэ дзэхэм ауж къинэгъэ советскэ дзэкIолIхэри ахэм къаубытыщтыгъэх. Ахэри партизанкIэ агъакIощтыгъэх. Къаубытыхэрэр къоджэ гъунэм дэжь щаукIыщтыгъэх. ЯмынэIосэ бзылъфыгъэ закъоу ахэм къаубытыгъэми джащ фэдэу дэзекIуагъэх…

Нэмыцхэр загъэпытэу фежьагъэх. ШIупс мэзым дэжь цIыфхэм чIытIырхэр щарагъэтIыгъэх. Къо­джэдэсхэр гъогум икъыблэ лъэ­ныкъо къыIуагъэзыхьэхи, метри 100 ишъомбгъуагъэу куандэхэр тырарагъэупкIыгъ.

Нэмыц дзэкIолIхэм обзэгъу­хэр тIыгъэу мэзым тафыгъ. Мэфэ реным чъыгхэмрэ куандэхэмрэ рытагъэупкIыгъэх. Нэмыцхэр жъалымэу цIыфхэм адэзекIощтыгъэх, къамыщкIэ яощтыгъэх, хьа­псым чIадзэщтыгъэх. Узямыдэ­IукIэ ахэм уаукIын алъэкIыщтыгъ.

КIымэфэ псынжъышхом гъогур арагъэгъэкъэбзэнэу къоджэ­дэсхэр афыгъагъэх. Ау зи ащ ишIуагъэ къэкIуагъэп. Нэмыцхэр джыри тIэкIу къуаджэм дэсыгъэ­хэемэ, тхьамыкIэгъуабэ къызэрэзыдахьыщтыгъэр нэфагъэ».

1943-рэ илъэсым имэзае Дзэ Плъыжьым Краснодар шъхьафит ышIыжьыгъагъ. Фашистхэм Тэ­хъутэмыкъуае икъыблэ лъэныкъо щыIэ кIэим зыщагъэпытэгъагъ. А лъэхъаным къуаджэм иIэгъо- благъо зэо пхъашэхэр щыкIуагъэх. ЧIыгу залэ пэпчъ шъхьафит шIыжьыгъэным фэбанэзэ, нэбгырабэмэ апсэ атыгъ. Хэкур шъхьафит шIыжьыгъэныр етIани къэзыгъэхьылъэщтыгъэр ренэу ос къызэресыщтыгъэр ары.

Пыим ищэ-гынхэр зычIэлъыгъэ складыр гурыт еджапIэм ищагу дэтыгъ. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан а еджапIэр нэмыцхэм шэщкIэ къызфагъэфедэщтыгъ. Пыим а чIыпIэм лъэшэу зыщигъэпытэгъагъ, пулеметкIэ ыкIи минометкIэ тидзэкIолIхэм къяощтыгъ. Тиартиллеристхэм кIуа­чIэу яIэр рахьылIи, фашистхэм япытапIэ зэхакъутагъ.

Тэхъутэмыкъуае шъхьафит ашIыжьызэ советскэ дзэкIолIишъэ пчъагъэ хэкIодагъ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 379-мэ яхьадэ къоджэ гъунэм дэжь къош къэхалъэу щытым щагъэтIылъыгъ. Полковникэу А. А. Лучинскэр зипэщэгъэ я 83-рэ Туркестанскэ шхончэо дивизием Тэхъутэмыкъое районым ипсэупIабэ шъхьафит ышIыжьыгъагъ. Отрядым ипэщагъэр капитанэу, политотделым ипащэ игуадзэу Мужиков Иван Павел ыкъор ары. Къуаджэу Тэхъутэмыкъуайи шъхьафитныгъэ зэрагъэгъотыжьыгъэхэм ахэтыгъ. 1943-рэ илъэсым мэ­заем и 18-м ехъулIэу нэмыцхэр зэкIэ тирайон рафыжьыгъагъэх.

Пэрэныкъо Махьмудэ игукъэ­кIыжьхэм къазэрахафэрэмкIэ, Тэхъутэмыкъуае щыщ нэбгырэ 442-рэ Хэгъэгу зэошхом хэлэ­жьагъ. Нэбгырэ 240-р ащ хэкIодагъ е зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэ.

Къоджэдэс 202-мэ янасып къыхьи, псаоу къагъэзэжьыгъ. Тэхъутэмыкъуае дэсыгъэ унэгъо 386-мэ ащыщэу цIыфыбэ чIэзынагъэхэр Мэзыужьэкъо Лалыу (нэбгыри 6), Ацумыжъ ХьашIуцIэ (нэбгыри 3), Еутых Махьмудэ (нэбгыри 3), Мызэгъ Масхьудэ (нэбгыри 3) яунагъохэр ары.

Зэрэхэгъэгу фэдэу тирайони чIэнэгъэшхо ышIыгъагъ. Тэхъу­тэмыкъое къоджэ исполкомым итхьаматэу ЛIыIужъу Хъалидэ, депутатэу Хь. А. Ацумыжъыр, счетоводэу П. А. Цущэкъор зыхэтыгъэхэ комиссием зэхигъэ­уцогъэгъэ справкэм зэритымкIэ, 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 8-м Тэхъутэмыкъуае бомбэхэр къытырадзэгъагъэх. ШышъхьэIум и 12-м нэмыц дзэкIолIхэу, офицерхэу къуаджэм къыдэхьагъэ­хэм къоджэдэсхэм яунэхэр ашIуаубытыгъэх. 1942-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ нэмыцхэм шэщкIэ унитIу къызфагъэфедагъ. 1943-рэ илъэсым имэзае комендантым унашъо зэрафишIыгъэм тетэу псынэрэ хьамамэрэ зэхакъутэгъагъ, къоджэ исполкомыр зычIэтыгъэ унэмрэ мэшIогъэкIосэ депомрэ агъэстыгъа­гъэх. Нэмыцхэр зэкIэкIожьхэ зэхъум цIыфхэм яшыхэри яку­хэри зыдафыгъагъэх. ПстэумкIи пыим сомэ 205018-рэ зыосэ мылъку зэрипхъуагъ.

Ащ ыуж илъэс 80 тешIэжьыгъ. А хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъохэр зынэгу кIэкIыгъэу къэнэжьыгъэр мэкIэ дэд. Ащ фэдэ лъэхъэнэ къиныр угу къэбгъэкIыжьыныри псынкIагъоп — заом къыздихьырэр хьадагъ, тхьамыкIагъу, хьа­дэгъу. Ащ фэдэ хьазаб нахьыбэрэ тымыщэчыжьынэу Тхьэм еIу.

АкIэгъу Разиет, Хъущт Мир.

Тэхъутэмыкъуай.