IофшIэным ыкIи Хэгъэгу зэошхом яветеранэу, мэкъу-мэщым изэхэщакIоу, общественнэ IофышIэшхоу Арэщыкъо Къаншъау Мырзэбэч ыкъор къызыхъугъэр неущ илъэс 95-рэ хъущт. Илъэсым къехъугъ ащ идунай зихъожьыгъэр, ау цIыфхэм шIукIэ, дахэкIэ агу къэкIыжьы, адыгэ лъэпкъым илэжьэкIо пэрытхэм ащыщ.

Арэщыкъо Къаншъао Хьабэз, Щэр­джэс автоном хэкум 1928-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Хэгъэгум ыкIи хэкум афэшъып­къэу, лэжьэкIо пэрытэу ар щытыгъ. УшэтыпIэ ыкIи хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьаф­хэмкIэ ищыIэныгъэ баигъэ. Илъэс 15 ныIэп ыныбжьыгъэр IофшIэныр зеублэм, нэужым комсомолым, партием, хэгъэгу хъызмэтым афэлэжьагъ. Илъэс 17 нахь ыныбжьыгъэп «Хэгъэгу зэошхом илъэ­хъан 1941 — 1945-рэ илъэсхэм псэемыблэжьэу Iоф зэришIагъэм фэшI» зыфиIорэ къэралыгъо тыныр къызфагъэшъуашэм. Хьабэз совхозым илъэс 40-рэ итхьамэтагъ. Хэгъэгу зэошхор, ащ ыуж къэралыгъор зэтегъэуцожьыгъэныр, СССР-м хахъо зыщыриIэгъэ ыкIи зыщызэбгы­рызыжьыгъэ лъэхъанхэр — зы гъэшIэ гъо­гум ащ фэдизмэ уапхырыкIыныр IэшIэхэп. Ау зыщыщ чылэм, районым, хэкум афэлажьэзэ Къаншъао илъэс 70-рэ Iоф ышIагъ, ыIапшъэ къыхьырэм ыкIуачIэ хилъхьэзэ псэемыблэжьэу хэгъэгум имэкъу-мэщ къэзыIэтыгъэхэм ахэтыгъ. НыбжьыкIэхэр IофшIэным зэрэфигъасэщтыгъэхэм пае «УФ-м инароднэ просвещение иотличник» ыкIи «Мэкъу- мэщым изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэ щытхъу­цIэхэр, зэкIэмкIи къэралыгъо тын 20 фэдиз къыфагъэшъошагъ.

СССР-м ишъолъырыбэхэм, Темыр Кавказым иреспубликхэм ныбджэгъубэ Къаншъао ащыриIагъ. Ахэм ащыщ Iоф­шIэнымкIэ Урысыем и ЛIыхъужъэу, Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе—

Щэрджэс республикхэм ялъэпкъ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ. Къаншъао фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьхэмкIэ ар къыддэгощагъ:

— Арэщыкъо Къаншъао дэгъоу сшIэщтыгъэ. Ащ нэIуасэ сыфэзышIыгъэр Аргунэ Абубэчыр, ащ «ПIатIэ» раIо­щтыгъ. Колхоз IофшIэным ицIыф пэрытыгъ ар. Кощхьэблэ колхозым илъэс пчъа­гъэрэ итхьамэтагъ. Зигугъу къэсшIырэ лъэ­хъаныр я 60-рэ илъэсхэр ары. Щэрджэс кIэлэегъэджэ училищым сыщеджэзэ мэфэкIым тырагъэблэгъэнэу хъугъэ. Ащ тыхэтзэ ныбжь зиIэ хъулъфыгъэ зэте­гъэпсыхьагъэ горэ къысэкIолIагъ:

— Сыд плъэкъуацIэр? — къысэуп­чIыгъ.

— МэщбашI, — сIуагъэ.

— ПлъэкъуацIэ къикIырэр ошIа?

— СэшIэ. Мэщыр бэу зышIэрэр, зылэжьырэр ары.

— Ащ фэдэ лъэкъуацIэ зиIэр сиунэ къеблэгъэн, сищыгъу-пIастэ хэIэбэн фае. Сэ Кощхьэблэ колхозым сырипащ.

Аргунэ Абубэчыр имашинэ сыригъэтIысхьи, Хьабэз районым тыкъикIи Кощхьаблэ тыкъэкIуагъ. Километрэ 50 фэдиз азыфагу дэлъ. Социалистическэ IофшIэным илIыхъужъыцIэр хэкумкIэ ащ апэу къыфагъэшъошэгъагъ. Конторэм тызIохьэм, Къаншъао ащ тыщыIукIагъ. «Мыр Адыгеим къикIыгъэ тхакIу» ыIозэ Къаншъао нэIуасэ сыфишIыгъ. Ащ тикIи, Абубэчыр дэжь тыкIуагъ.

Ыкъоу Олег ащыгъум кIэ­лэцIыкIоу унэм исыгъ. Джы Олег ыкъо министрэхэм я Совет итхьамат.

Адыгэхэм ятарихъ цIыф хьалэмэтэу бэ къыхэкIыгъэр: Шэуджэн Мосэ, лъэпкъ политикэм, автономием игъэуцун зиIа­хьышхо хэзышIыхьагъэр, апэрэ пащэу тиIагъэхэм ащыщэу Хьахъуратэ Шыхьанчэрые, Бэрзэджыр, Хъутыр, Джарымэр. Къэбэртэе лъэныкъомкIэ — КIуакIор, Тэрчыкъор, Щэрджэс лъэныкъомкIэ —Темыр Умар, Аргунэ Абубэчыр. Ахэр зэкIэми ашIэщтыгъэх. Хъопсэрыкъо Хъы­зыр кIэлэегъэджэ училищым сыщыде­джагъ, филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор цIэр апэу къыдэзыхыгъагъэхэм ащы­щыгъ. Арэщыкъо Къаншъао а цIыф цIэрыIохэм ясатыр хэт. Илъэс 37-рэ ар колхоз тхьамэтагъ, чIыгур ылэжьыщтыгъ, лэжьыгъэ бэгъуагъэ Iуихыжьыщтыгъ.

ТхакIоу Юрий Бондаревыр Москва щыпсэущтыгъ. Ащ зэгорэм сыщыIукIа­гъэу къысэупчIыгъ:

— Исхьакъ, о уадыгэ-черкеса?

— Ары, — сIуагъэ, — тызылъэпкъ, зэфэшъхьафэу къытаджэх шъхьае.

— Арэщыкъо Къаншъао ошIа?

— СымышIэ хъуна! — джэуап есты­жьыгъ.

СССР-м и Апшъэрэ Совет идепутатэу ар зыщэт лъэхъаным, Хьабэз районым газыр ащэ зэхъум, ахэр нэIуасэ зэфэ­хъугъагъэх.

Къэрэщэе-Щэрджэсым игугъу пшIэу Арэщыкъо Къаншъаорэ Аргунэ Абубэчыр­рэ ацIэ къемыIон плъэкIыщтэп. Илъэс 20-рэ Къаншъаорэ сэрырэ тызэныбджэгъугъ, аужырэ илъэситфым мафэ къэс тызэфытеощтыгъ. Щхьащэфыжь садэжь бэрэ къакIощтыгъ. Саугъэтыр къысфызэIуахын зэхъум щыIагъ. Краснодар, Ставрополь, Ростов адэсхэми Къаншъао дэгъоу янэIосагъ, цIыф лъэпкъыбэхэм якIоу, интернационалистэу щытыгъ. Джарымэ Аслъан сигъусэу Къаншъао имэфэкI мафэхэм бэрэ тащыIагъ. Зэкъош зэфыщытыкIэхэм уасэ афишIыщтыгъ. Хъопсэрыкъо Хъызыр ыныбжь илъэс 60 зэхъум лIыкIо куп тыхъоу гушIуакIо тыкIогъагъ. ЩэшIэ Казбек, Мамый Руслъан, Кощбэе Пщымаф — зэкIэми тызэгъусагъ. Къаншъао тыздигъэуцущтым, тыздигъэтIысыщтым щэхъурэ Iоф имыIэу, ткIэрымыкIэу ренэу къыдготыгъ, ынаIэ къыттетыгъ, такъыхигъэщыгъ.

Къаншъаорэ ишъхьэгъусэу Лидэрэ унэгъо дахэ зэдашIагъ, илъэс 60-рэ зэдэпсэугъэх. Сабыйхэр, къорэлъф-пхъо­рэлъфхэр мэшэлахьэу зэхэтых, лъэпсэ пытэ къыгъэнагъ. Къаншъао лIакъоу къызхэкIыгъэр, лъэпкъэу зыщыщыр къы­гъэбаигъ, къыгъэдэхагъ, Къэрэщэе-Щэр­джэсым, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Адыгеим ятарихъ лъэуж нэфэу хэтыщт.