2023-р тигъэзетэу «Адыгэ макъэм» иилъэсэу зэрэщытым елъытыгъэу сыгу къэкIыгъ зы кабинет сыздычIэсыгъэ цIыф шIагъоу, сихъяри, сикъини къыздэзыгощыщтыгъэ, лъытэныгъэ ин зэкIэми зыфэтшIыщтыгъэ Къазый Цуцэ гущыIэ фабэ фэсIонэу. Бэ гупшысэкIэ сызнэсыжьыгъэр, бэ сынэгу къыкIэуцожьыгъэр…

Цуцэ 1933-рэ илъэ­сым Кощ­хьаблэ къы­щыхъугъ, гурыт еджа­пIэм ыуж район прокуратурэм исекретарь-машинист­кагъ, комсомолым и Кощхьэблэ райком иинструкторыгъ, 1954-рэ илъэсым кIэлэегъэджэ институтыр заочнэу къыухыгъ. 1956-рэ илъэ­сым къыщыублагъэу 1990-рэ илъэсым нэс (илъэс 33-рэ) «Адыгэ макъэм» машинисткэу, корректорэу, письмэхэмкIэ отделым илитературнэ IофышIэу, аужырэ илъэс 13-м зэ­дзэкIакIоу щытыгъ.

Гъэмэфэ пчэдыжь дахэу редакцием ичIэхьапIэ сыIухьагъ, письмэхэмкIэ отделым цIыф ищыкIагъэу зэхэсхыгъэти, саштэ­мэ сеплъынэу. Пчъэм сеIагъ шъхьае, къыIукIыгъэп. Сыгу къэкIыгъэп IитIукIэ лъэшэу къэс­къудыинэу. СыкъызэкIакIуи, сыуцугъэу зысэплъыхьэ зыгорэм къыIуихымэ сыдычIэхьанэу.

ТIэкIурэ сыщытыгъэу бзылъфыгъэ къопцIэ дэхэцIыкIу горэм, ыкIуачIи тIэкIу зэрэрихьылIа­гъэр къыхэщэу, пчъэр къыIуихыгъ. Зи сымыIоу сыщытыти, «Зыгорэм уежэу ущыта, хьауми редакцием укъычIахьэ пшIо­игъуа?» ыIуи къысэупчIыгъ. Сигухэлъ зесэIом, тIэкIу щхыпцIи «Ары, цIыф ищыкIагъ а отделым, некIо редактор шъхьа­Iэм дэжь — Андырхъое Джантэмыр икабинет озгъэлъэгъущт» ыIуи я 3-рэ къатым сыдищэягъ. Бзылъфыгъэ зэкIэупкIэгъэ цIыкIур сшIодах нэмыIэкIэ тIэкIу тешIэ къэс къесымыгъашIэу ынэгу сыкIэплъэ. СыгукIэ зэсэIожьы: «Дэгъугъэба мыщ Iоф щызышIэхэрэр зэкIэ мы бзылъфыгъэ дахэм фэдэу гушIубзыу­хэу, нэгуихыгъэхэу щытыгъэ­хэемэ?»

«Мары тыкъэсыгъ, чIахьэри, узыфаер еIу» ыIуи ежь IукIы­жьыгъ.

Кабинетыпчъэм сытеуи сызычIахьэм лIы къэбзэшхо горэ, сятэ илэгъу хьазырэу, къэтэджыгъ: «Къеблагъ, къеблагъ, къэтIыс» ыIуи, ежь нахь къыпэблагъэу щыт пхъэнтIэкIум ылъэныкъокIэ Iэ ышIыгъ. Сыгу къыдэрэмыкIри ехъу сыфэежьыгъэп. ЦIыф гъэсэгъэшхохэр, тхакIохэр гъэзетым зэрэщылажьэхэрэр сэшIэти, сыкъызэрэкIуагъэмкIи тIэкIу сыгу зэбгъэжьэу сетIысэхыгъ.

«Хэтмэ уащыщ, сыд къэуухыгъэр, адыгабзэр пкIугъа, дэгъоу еджэкIэ-тхакIэ ошIа?» — упчIэмэ джэуап ястыжьынэу игъо симыфэу, етIани нэмыкI упчIэхэр къытыхэ зэхъум, «уфаемэ диктант сэгъэтхыба!» зесэIом, ышъхьэ дигъэзыий лъэшэу щхы­гъагъэ. «Хьау, диктант озгъэтхыщтэп, мэфэ заулэкIэ къэлъэ­гъощт зэкIэ» ыIуи, секретарым къеджи, ситхылъхэр ыгъэхьазырынхэу риIуагъ. Сыдэу щытми, саштагъ. ПисьмэхэмкIэ отделым ипэщагъэр Шъоджэ Аслъанчэрый (Тхьэм джэнэт къырет). ЦIыф дэгъугъ, сымышIэрэ Iаджи сигъэшIагъ.

А отделым сызычIэсыр илъэ­ситIу хъугъэу, зэдзэкIакIомэ сахагъахьэ ашIоигъоу стхьакIумэ къызеIом, лъэшэу сыкъэщтагъ. Пэнэшъу Хьамзэт пшъэдэкIыжь зыхьырэ секретарэу щытыгъэти, зэсыдзэкIынэу зыгорэ къыситыгъ: «Къэтхыри, неущ систол къытелъхьажь» зеIом, зэрэсимыгуапэм гу къылъити, къыпидзэжьыгъ: «Убзылъфыгъэмэ, командировкэ укIоныр къины, машинэр гъогум текъутыхьан ылъэкIыщт. Дэгъуба зыкIи ко­ман­дировкэ умыкIомэ?! Егуп­шыс, мыдрэ къыостыгъэр къызэдзэкI». Сыдэу щытми, сыкъы­тыригъэнагъ. Пэнэшъу Хьамзэт «ходячая энциклопедиекIэ» теджэщтыгъ, шIэныгъэ куу иIагъ, ащ сыд фэдэ упчIи джэуап икъу, джэуап тэрэз къыритыжьышъущтыгъ. ЗыкIи «уахътэ сиIэп» ымыIоу тызэреупчIырэр къытфызэхифыщтыгъ. Перевод цIыкIоу сшIырэмэ зяджэжькIэ, «переводчик дэгъу пхэкIыщт» ыIоти, сыгу къыдищаещтыгъ.

Отделэу сыздащэжьыгъэм бзылъфыгъитIу чIэсыгъ: зыр анахьыбэрэ ащ Iоф щызышIагъэу Чэсэбый Юл, адрэр —зэкIэми апэу нэIуасэ сызфэхъу­гъэ Къазый Цуц. Ахэм цIыфыгъэшхоу ахэлъыгъэм фэдэ джы бэмэ ахэплъэгъожьыщтэп. Сыд фэдэрэ лъэныкъокIи адыгэ бзылъфыгъэ шъыпкъагъэх. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Юлэ фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьхэр къыхэсыутыгъагъэх, непэ Цуцэ нахь сыкъыщыуцун.

Цуцэрэ сэрырэ тиунэхэр редакцием пэчыжьэхэти, щэджэгъуашхэ тшIынэу тыкIожьышъущтыгъэп. ЕтIани джы фэдэу маршруткэхэр щыIагъэхэп. Сыхьатыр I-м учIэкIымэ, 2-м ехъулIэу укъэкIожьын фэягъ, укъэгужъоныр къыпфадэщты­гъэп. Арыти, зыгорэхэр къыздэтхьыти, кабинетым тыщышхэщтыгъ. Къэбар цIыкIу горэхэри къызэфэтIуатэщтыгъэх. Загъори жьым тыхахьэти, тIэкIу тытезэ­кIухьэщтыгъ.

Цуцэ 1933-рэ илъэсым Кощ­хьаблэ къыщыхъугъ, гурыт еджа­пIэм ыуж район прокуратурэм исекретарь-машинист­кагъ, комсомолым и Кощхьэблэ райком иинструкторыгъ, 1954-рэ илъэсым кIэлэегъэджэ институтыр заочнэу къыухыгъ. 1956-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1990-рэ илъэсым нэс (илъэс 33-рэ) «Адыгэ макъэм» машинисткэу, корректорэу, письмэхэмкIэ отделым илитературнэ IофышIэу, аужырэ илъэс 13-м зэдзэкIакIоу щытыгъ. Сыд фэдэ Iоф фагъэзагъэми, ыгу етыгъэу, дэгъоу ыгъэцакIэщтыгъ. 1959-рэ илъэсым унагъо ышIагъ. Пшъэшъи­тIурэ зы кIалэрэ ыпIугъ. ЗэкIэми апшъэрэ гъэсэныгъэ аригъэ­гъотыгъ. Ахэм щыIэныгъэм чIыпIэ дахэ щаубытыгъ. ЦIыфхэм алъытэх, агъэлъапIэх.

Ау, Цуцэ къызэриIощтыгъэмкIэ, зэдзэкIын Iофыр адрэ ыгъэцакIэщтыгъэ пстэуми анахь къиныгъ. Гъэзетхэм япшъэрылъы­гъэр партиемрэ правительствэмрэ унашъоу аштэхэрэр, Коммунистическэ партием и Зэфэс, СССР-м и Апшъэрэ Совет исессие къащашIырэ докладхэр, унашъоу аштэхэрэр, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, «официальнэу» алъытэрэ пстэури гъэзетым къыхиутын фаеу щытыгъ.

Лъэпкъ гъэзетхэмкIэ ар пшъэ­рылъ псынкIэгъуагъэп. ТАСС-м телетайпымкIэ пчэдыжьым сыхьатыр 8-м ригъажьэти, пчыхьэм сыхьатыр 10-м нэс гъэзетым къихьан фаехэр къытыщтыгъэх.

ЗэдзэкIакIохэм яотдел телетайпым иIофшIэн ынаIэ тыригъэтыщтыгъ, апэрэ чэзыоу кIон фаехэр къахихыщтыгъ, редакторхэм, секретарьхэм аригъэлъэгъути, зэдзэкIыным фежьэщтыгъ. Ащ фэдэ материал инхэр IэкIэ птхынхэу щытыгъэп, сыда пIомэ уахътэу ыхьыщтгъагъэр бэ, гъэзетри гужъощтгъагъэ. Урыс текстыр зытет тхьэпэ зыбгъупшIыр пштэнышъ, унэ псынкIэу рыбгъачъэ­мэ, адыгабзэм иплъхьажьызэ машинисткэм диктовать фэпшIын фэягъ. АщкIэ Iофыр ухыгъэ хъущтыгъэп, сыда пIомэ гъэтэрэзыжьынхэу телетайпымкIэ къатыхэрэри псынкIэу адыгэ текстым хэбгъэуцожьынхэ фэягъ.

Сафэраз Хьамзэти, Юли, Цуци яшIуагъэ къызэрэсагъэкIыгъэмкIэ, къыздэхъурэм ренэу ахэм сыкIагъэгушIущтыгъ, анаIэ къыстетыщтыгъ.

Цуцэ сыд фэдэ IофшIэн фагъэзагъэми, ыгу етыгъэу, нахь дэгъоу зэришIыщтым дэмы­шъхьахэу ипшъэрылъхэр ыгъэцакIэщтыгъэх. Ащ дакIоу бзылъфыгъэ гукIэгъоу, хьалэлэу щы­тыгъ. Ыгу зэрэкъабзэм пае уигукIаий, уигушIуагъуи дэбгощынэу уфаещтыгъ. Уигъэрэхьатыни ылъэкIыщтыгъ. А пстэуми сэмэркъэу дахэр ягъусагъ. Зэгорэм, а отделым IофшIэныр щезгъэжьэгъакIэу,

Цуцэ къэбар щхэн кIэкI цIыкIу горэ къызысфеIуатэм, лъэшэу сыкъэщхы­гъагъ. ЕтIанэ Цуцэ Iоф горэ иIэу нэмыкI кабинет зычIахьэм къэбарэу мары къысфихьыжьыгъагъэр: «Соф, лIыжъмэ къысаIуагъэр ошIа? ТфеIожь а бзылъфыгъэ ныбжьыкIэу къыбдычIэсым ащ фэдэу лъэшэу IофшIапIэм ущыщхы зэрэмыхъу­щтыр». Сыгу тIэкIу хэкIыгъагъэ­ти, Цуцэ сигъэрэхьатыжьыгъагъ: «Адэ джы тымыщхыжьынэу ара?! Ежьхэри зэныбжьыкIэхэм бэу зэрэгъэчэфыщтыгъэх». А лъэхъаным тятэхэм ялэгъухэу, заоми хэлэжьагъэхэу, адыгэгъэ­шхо зезыхьэрэ нэжъ-Iужъхэр Iутыгъэх.

Цуцэ ищэламэмэ ягугъу къэ­сымышIын слъэкIыщтэп. Бэрэ къытфигъажъэщтыгъэх. Ахэр шъабэхэу, Iум иткIухьэхэу щытыгъэх. Пчыхьэм сыхьатыр 10-м нэс учIэсын фаеу зыхъукIэ, щэджагъом зыгорэ зыIуплъхьагъэми, мэлакIэ укъэлIэжьы­щтыгъ. Цуцэ ищэламэхэм тыхащыжьыщтыгъ, бэмэ аIуигъа­фэщтыгъ.

Сабыйхэр цIыкIугъэхэми, «сыпшъыгъ» Цуцэ ыIоу зыми зэхихыгъэп. УнагъомкIи, IофшIэнымкIи бзылъфыгъэ хъупхъагъ, Iэдэб дахэ хэлъыгъ, тищысэтехыпIагъ.

Утщыгъупшагъэп, ти Цуцэ дах, уицIыфыгъэ-дэхагъэ джыри бэрэ тынэгу кIэтыщт. Зыгорэ сэ сшъхьэкIэ къыздэхъугъэмэ, ори уиIахь ащ хэлъ.

Тхьаркъохъо Сафыет.

Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат.

Сурэтым итхэр (джабгъумкIэ укъикIымэ): Чэсэбый Юл, Нэхэе Нуриет, Къазый Цуц, Аулъэ Замирэт.