Гурыт еджапIэм тызчIэсыгъэ лъэхъаным зихэхъогъухэр, я 9 — 10-рэ классхэм арысхэр, дзэ къулыкъум зыщыфагъэхьазырхэрэ урок щыIагъ. Псагъэм узэреощтыр, автоматыр охътэ гъэнэфагъэкIэ зэрэзэхэпхыщтыр, зэрэзэхэплъхьажьыщтыр, противогазыр зэрэбгъэфедэщтыр, апэрэ медицинэ IэпыIэгъур зыфэдэр, нэмыкIхэр ащ щытагъашIэщтыгъэх.

«Начальная военная подготовка» ыцIагъэр, «НВП» тIощтыгъэ кIэкIэу. АщкIэ тезыгъэджэгъэ Джарымэкъо Ким зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор. Ким Джанчериевич тызэреджэщтыгъэр. Предметэу зэрэригъаджэхэрэм ифэшъуашэу фэпагъэу, икIуакIи, иIокIэ-шIыкIэхэри ащ диштэхэу илъэс пчъагъэм тынэгу кIэтыгъэ кIэлэегъаджэм дзэ училищыр къымыухыгъэныр сэ сшъхьэкIэ сшIагъэп. Джы мы тхыгъэр згъэхьазырынэу ыуж сызехьэр ары биологиемкIэ кIэлэегъэджэ сэнэхьат зэриIэр сшIэнэу зыхъугъэр.

Ар 1935-рэ илъэсым Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ, щапIугъ, игъашIэми ащ дэс. ИцIыкIугъор, икIэлэгъур зэо ыкIи ащ ыужырэ илъэс къинхэм атефагъ. Ары еджапIэми илъэситIукIэ нахь кIасэу чIэхьанэу зыкIэхъугъагъэри. Гужъуагъэу еджэныр зэрэригъэжьагъэм къыхэкIэу я 8-рэ классым нахьыбэ къыухынэу игъо имыфагъэу ыныбжь нэси, дзэ къулы­къум ащэгъагъ.

Еджэныр мыдэеу къызIэкIэхьэгъэ кIалэр ащ къыщыуцунэу фэмыеу, илъэсищым ехъурэ къулыкъум къэти къызэ­кIожьым, колхозым IофшIэныр щыригъэ­жьагъ, ау ащ дакIоуи еджапIэм чIэхьажьи я 9 — 10-рэ классхэр къыухыжьыгъэх. Ащ ыуж къалэу Ростов-на-Дону кIэлэегъэджэ институтэу, джы университет, дэтым ишIэныгъэ щыхигъэхъонэу кIогъагъэ.

А уахътэм Кимэ ятэ иIэжьыгъэп. Мэзэ заул ныIэп ежь ыныбжьыгъэр ар игъо­нэмысэу дунаим зехыжьым. Изакъоу къэнэгъэ ным IэпыIэгъу фэхъущтыгъэ кIэлэ нахьыжъри дзэм къулыкъу щи­хьынэу защэм, Кимэ хэкум къыгъэзэжьыгъагъ. Ау еджэныр чIидзыгъэп, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иагрохимическэ факультет заочнэ шIыкIэм тетэу къыухыжьыгъ.

А лъэхъаным еджапIэу сэнэхьат зыщызэбгъэгъотыгъэм уздигъакIорэм Iоф­шIэныр щебгъэжьэн фаеу щытыгъ. Ащ тетэу Кимэ Краснодар краим ит къутырэу Калининым агъэкIогъагъ. Илъэсищырэ ащ дэт еджапIэм биологиемрэ химиемрэкIэ щыригъэджагъэхэу Джэ­джэхьаблэ зыкъыгъэзэжьыгъагъ. Ащ ыуж ар ублэпIэ классхэм якIэлэегъэджагъ, ежь зэригъэгъотыгъэ сэнэхьатымкIи ригъэджэнхэу хъугъэ, къоджэ Советым Iоф щишIэнэуи игъо ифагъ.

1970-рэ илъэсхэм якъихьагъур ары зихэхъогъухэр дзэ къулыкъум зыщыфагъэхьазырхэрэ урокыр еджапIэхэм япрограммэ къызхагъэхьэгъагъэр. АщкIэ ригъэджэнхэм тегъэпсыхьэгъэ сэнэхьат зиIэ а лъэхъаным къэгъотыгъоягъ. Спортым сыдигъокIи «ныбджэгъуныгъэ дызиIагъэу», дзэм къулыкъу илъэсищырэ къыщызыхьыгъэ Джарымэкъо Кимэ ащ фагъэзагъ.

Илъэситфырэ узфеджэгъэ предметхэм уатекIынышъ, кIэу къыхэхьагъэм зыфэбгъэзэныр IэшIэхыгъэп. Ау Кимэ Iофэу рихьыжьагъэр зэрифэшъуашэм тетэу ищыкIагъэм нигъэсын, зыпарэкIи дэмыхэу ипшъэрылъ ыгъэцэкIэн шэнэу иIэр къытекIуагъ. Дзэ къулыкъум опытэу къыритыгъэри, апшъэрэ еджапIэм щырагъэшIагъэри ыгъэфедэхэзэ охътэ кIэкIым предметыр къызIэкIигъэхьагъ.

Шъэожъыехэм ягъэхьазырын нахьыбэу ынаIэ тетыщтыгъ, ахэм афэпхъэшагъ, теурыкIуагъэ къызхагъафэу ыдэ­щтыгъэп, предметыр зэрамыгъашIэу ашIокIыщтыгъэп. ЕтIани, НВП-м лъэшэу къэралыгъор пылъыгъ. Ащ ипрограммэ гъэцэкIэгъэным фэшI Кимэ дзэ полигоным фэдэу чIыпIэ хэхыгъэ щагум щаригъэшIыгъагъ, Iашэхэр чIэлъынхэм тегъэпсыхьагъэу, гъучIым хэшIыкIыгъэ пчъэшхо Iутэу кабинет ышIыгъагъ. Апшъэрэ классхэм арыс кIалэхэр зэкIэми ахигъэлажьэщтыгъэх. Я 10-рэ классым исхэм окопхэр зэратIыщтыгъэхэр къэсэшIэжьы.

Пшъэшъэжъыехэм къытфэшъабэ­щтыгъ, анахь лъэшэу шъэожъыехэм агъэгубжыгъэми, тэ къыддэгущыIэнэу зы­къы­зытфигъазэкIэ, ымакъэ къыгъэмакIэ­щтыгъ, тымыгъэтэрэзыгъэ щыIэми, щэ­Iагъэ къыддыриIэу къыдгуригъаIо­щтыгъ.

— Шъэожъыехэм дзэм къулыкъу щахьынэу апэ илъыгъ, ахэм уашъхьасэу, гумэхагъэ къызхэбгъафэмэ, зыдаща­гъэ­хэм къащышъхьэпэщтгъагъэп,­­ ­­— ыIуагъ ахэр ыгу къызысэгъэ­кIыжьхэм.

Ащ фэдэу шъэожъыехэм зэрафэпхъа­шэм пае щыщынэщтыгъэх. ШIыкIаеу урокым къычIагъэкIыгъэр еджапIэм идиректорэп, ащ игуадзэхэри арэп, НВП-мкIэ кIэлэегъаджэр ары зыпэ къи­фэным тещыныхьэщтыгъэр. Джащ фэдэ къабзэу сэмэркъэу адишIызэ зэрищэхэуи плъэгъущтыгъ. Сыдэу щытми, жабзэ къызэрадигъотыщтыгъэм пае кIэлэеджа­кIохэм шIу алъэгъущтыгъ. Непэ къызнэ­сыгъэми илъэс пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ еджапIэр къэзыухыгъэхэр зызэ­IукIэхэкIэ зэрэрагъэблагъэрэм ар къеушыхьаты.

Кимэрэ ишъхьэгъусэу Муслъимэтрэ пшъашъэрэ кIалэрэ зэдапIугъ. ИлъфыгъэхэмкIи аущтэу пхъэшагъэмэ Фатимэ зэгорэм сеупчIыгъагъ. Зэрихабзэу, шъэожъыем, Аслъан, фэпхъэшагъ, зыпарэкIи «лъэпэщанэ фыхидзэщтыгъэп», пшъэшъэжъыем ымакъэ Iэтыгъэу ныбжьи дэгущыIагъэп.

— КIэлэцIыкIухэр шIу умылъэгъухэ­рэмэ, кIэлэегъэджэ сэнэхьатым уиIоф хэлъэп, — ыIуагъ Кимэ. — Уипредмет дэгъоу яогъашIэкIэ, урокым щыогъэ­даIохэкIэ ащ уипшъэрылъхэр щыу­ухыхэрэп. А гупшысэхэр зыдиIыгъхэу ежь илъэс 25-м ехъу гъэсэныгъэм ритыгъ. УблэпIэ классхэр зыратхэм ар зиапэрэ кIэлэ­егъэджагъэхэм къаIотэжьы шъэожъыехэм ашъхьацхэр кIиупхъухьэхэу, ящыгъын зэригъафэу, атеупхъухьэу зэрахэтыщтыгъэр.

1992-рэ илъэсым дзэ къулыкъум зыщыфагъэхьазырхэрэ урокхэр еджапIэхэм япрограммэхэм ахэмытыжьынхэу унашъо къызыдэкIым, Кимэ IофшIапIэм къы­IукIыжьыгъагъ. А уахътэр къыфэкъи­ныгъ. Ежь IофшIэпIэ чIыпIэ зэримыIэжьыгъэр арэп зыгъэгумэкIыщтыгъэр, фэягъэмэ ащ пае къызэрэмынэщтгъагъэр нафэ. Ышъхьэ илъыгъэр кIалэхэр къулыкъум ащэхэмэ апэ илъым щызыгъэгъуазэхэу, Iэшэ зэфэшъхьафхэм нэIуасэ афэзышIы­хэу, къинэу хэлъыр агурызыгъэIорэ предметыр зэрэщымыIэжьыр ары.

Ащ ыуж бэ темышIагъэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм зэо-зэпэуцужьхэр къащыхъу­гъэх. Дзэ къулыкъум кIогъакIэхэу, зыпарэкIи ащ фэмыхьазыр, фэмынэIосэ кIалэхэр ахэм ахэлэжьэнхэу зэрэхъурэм ыгу ыгъэузыщтыгъ.

— Джы мары егъэджэн программэм НВП урокхэр хэгъэ­хьажьыгъэнхэм игугъу ашIы, мобилизацием хэфагъэхэр хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием ащ лъыпытэу хамытIупщыхьэхэу, ыпэрапшIэу агъэхьазырых. О сыдэущтэу ащ уеп­лъыра? — сеупчIыгъ сикIэлэ­егъаджэ.

— Бэ тешIэн, макIэ тешIэн аущтэу зэрэхъущтыр сшIагъэ, ыIуагъ ащ. — НВП урокхэр еджапIэхэм ачIэхыжьыгъэнхэр зэрэмытэрэзыр щыIэныгъэм къыгъэлъэ­гъуагъ. Сигуапэ хагъэхьажьыхэмэ. Сыда пIомэ кIалэхэм апэ илъыр ашIэн, тIэкIу нэмыIэми, аушэтын, Iашэм изехьакIэ щыгъозэнхэ фае. ЩыIэныгъэм о зыфэмыIуабэ къыхэхьэ. 1992-рэ илъэсым пэщэ IэнатIэм Iутыгъэхэм ар къыдалъы­тэгъагъэп.

Ныбжьыр хэкIотагъэу, псауныгъэм къыщыкIагъ нахь мышIэми, Кимэ щыIэныгъэм ыуж зыкъыригъанэрэп, дунаим техъухьэрэ пстэуми ынаIэ атет, еплъыкIэ гъэнэфагъи афыриI, къуаджэм къы­щы­рахьыжьэрэ Iофхэми иIахь ахелъхьэ. ЦIыфыр зы чIыпIэ бэрэ имысымэ шIуа­гъэ къетэу аIо. Ащ фэдэу зэрэмыгупсэфыр арын фае Кими кIуачIэ къезытырэр, арышъ, арэущтэу джыри илъэсыбэрэ ылъэ тетынэу, илъфыгъэхэм, икъорэлъф— пхъорэлъфхэм адэтхъэнэу сыгу къыздеIэу сикIэлэегъаджэ сыфэлъаIо.

ХЪУТ Нэфсэт.