Социальнэ ахъщэ тынхэм, пенсиехэм, IофшIапIэм Iутхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ, нэмыкIыбэхэм афэгъэхьыгъэ упчIэхэм щыIэныгъэм бэрэ тыщарехьылIэ. Ахэм яджэуапхэр пэшIорыгъэшъэу пшIэнхэм мэхьанэ иI. Ащ фэшI къулыкъу зэфэшъхьафхэм къытатыгъэ къэбархэр, федеральнэ къэбарлъыгъэIэс амалхэм ятхыгъэхэр дгъэфедэхэзэ, анахьыбэрэ тызэолIэрэ упчIэхэм ащыщхэм яджэуапхэр къэдгъэхьазырыгъэх.

— ЦIыфым ипенсие ежь-ежьырэу хигъэхъон амал иIа?

— Пенсиер зыфэдизыщтым нэб­гырэ пэпчъ иIахь хилъхьан ылъэкIыщт.

АпэрэмкIэ, IофшIэгъэ илъэсэу е ахэм арагъапшэу иIэр зыфэдизыр къэзыушыхьатырэ тхылъхэр ыгъэхьазырынхэ фае.

ЯтIонэрэмкIэ, Темыр лъэныкъом е КъокIыпIэ Чыжьэм щыIэ шъолъырэу ащ рагъапшэхэрэм Iоф ащишIагъэмэ, щынагъо къы­тэу е ипсауныгъэ иягъэ къыригъэкIэу IофшIэн ыгъэцакIэщтыгъэмэ, пенсиер адрэхэм анахьыбэу къыратыщт. Ау ар къэзыушыхьатырэ тхылъхэр аIэкIигъэ­хьанхэу ищыкIагъ.

ЯщэнэрэмкIэ, пенсием цIыфыр зыщыкIощтыр илъэс заулэкIэ лъигъэкIуатэмэ, ипенсие хэпшIыкIэу хэхъощт.

— КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ыпкIэу ны-тыхэм атыгъэм пае компенсацие къаIахыжьын алъэ­кIынэу щыта?

— Ны-тыхэми, кIэлэцIыкIум лъыплъэнэу зыштагъэхэми ащ фэдэ фитыныгъэ яI. Шапхъэу мыщ пылъхэр шъолъырэу зыщы­псэухэрэм ипащэхэр ары зыгъэ­нафэрэр. КIэлэцIыкIоу унагъом исыр, ны-тыхэм атыгъэ ахъщэр зыфэдизхэм ялъы­тыгъ компенсациеу къафалъы­тэщтыр.

— Сыд фэдиза компенсациер?

— Апэрэ сабыим пае аты­гъэм ипроцент 20-м, ятIонэрэм пае процент 50-м, ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIохэрэм апае процент 70-м къыщыкIэнэу щытэп. ГущыIэм пае, унагъом сабыитIу исэу, ахэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм макIохэмэ, апэрэ сабыим сомэ 2000-у фатыгъэм ипроцент 20-р сомэ 400, ятIо­нэрэм фатыгъэ сомэ 2000-м ипроцент 50-р сомэ 1000. Сомэ 4000-у кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм фагъэкIуагъэм щыщэу сомэ 1400-м къырагъэгъэзэжьын фи­тых. ШъунаIэ тешъудз, кIэлэцIыкIур IыгъыпIэм зыщыкIогъэ мафэхэр ары компенсациер къызфатыжьырэр.

— Сыдэущтэу ар бгъэ­псыщта?

— КIэлэцIыкIур зыдакIорэ IыгъыпIэм лъэIу тхылъыр епты­мэ хъущт. Джащ фэдэу къэралыгъо фэIо-фашIэхэм япортал, МФЦ-м е социальнэ Iофхэм афэгъэзэгъэ къулыкъум яфэIо-фашIэхэр бгъэфедэнхи плъэ­кIыщт. НэмыкI тхылъэу унагъом къыугъоин фаер шъолъыр пэпчъ щызэфэшъхьаф. ЛъэIу тхылъыр зэ ныIэп унагъом зэритын фаер.

— ГущыIэм пае, цIыфым ежь-ежьырэу Iоф­шIэн къызфигъотыжьыгъэу лажьэзэ (самозанятый) хэбзэIахьхэр ымытыгъэу чIыфэу сомэ мини 5 телъ хъугъэ, етIупщыгъэуи ащ хэхъо. IофшIапIэм Iухьагъ, банкым кредит къыIихынэу фай. ХэбзэIахьхэмкIэ чIыфэу телъым иягъэ къекIыщта?

— Iофыр къызэрыкIоп, ау банкымкIэ анахьэу мэхьанэ зиIэр цIыфым «икредитнэ историе» изытет ары. ПенсиехэмкIэ фондым, хэбзэIахьхэмкIэ къулыкъум, приставхэм якъулыкъу, нэмыкI къэралыгъо органхэм къаIахырэ тхылъхэми мэхьанэ ямыIэу щытэп. Арышъ, хэбзэ­IахьхэмкIэ чIыфэм иягъэ къэ­кIоным ищынагъо щыI. Банк пэпчъ исистемэ зэрэзэфэ­шъхьафри къыдэплъытэн фае.

— IофшIапIэ Iутым изыгъэпсэфыгъо уахътэ (отпуск) ымыштагъэмэ, ар «чIинэпэщта»?

— Отпускэу цIыфым ымыгъэфедагъэр е мафэу къыте­фэрэм щыщэу зимыгъэпсэфыгъэу къыфэнагъэхэр къыкIэлъы­кIорэ илъэсым «зэпырэкIыжьых».

— ЦIыфым IофшIапIэр къезытырэм отпускым ымыгъэкIон ылъэкIыщта?

— А зы нэбгырэр илъэситIум зэкIэлъыкIоу отпуск ымыгъэкIон фитэп. Илъэс 18-м зыныбжь нэмысыгъэм е щынагъо къэзытырэ, псауныгъэм зиягъэ езыгъэкIырэ IофшIэн зыгъэцакIэрэм зыгъэпсэфыгъо уахътэр зэ ри­мытын фитэп.

— Отпускыр лъыгъэ­кIотэгъэным е зэкIэхьэгъэным сыда ушъхьагъоу фэхъун ылъэкIыщтыр?

— УФ-м IофшIэнымкIэ и Кодекс ия 124-рэ статья итхагъэхэм ащыщых цIыфым охътэ гъэнэфагъэм Iоф ымышIэшъунэу хъугъэмэ, ахъщэу отпускым пае къыратын фэягъэр (отпускные) игъом къамылъытагъэмэ, нэ­мыкI­хэр.

— ЦIыфым ежь-ежьырэу отпуск зыщыкIощт пIалъэр зэблихъун ылъэ­кIыщта?

— IофшIапIэр къезытыгъэм макъэ ригъэIоу, ащ къыдыригъа­штэмэ, зэблихъун ылъэкIыщт.

— IофшIапIэр къезытырэм ежь-ежьырэу отпуск уахътэм зэхъокIыныгъэхэр фишIынхэ ылъэкIыщта?

— Ары, ау ащи отпускыр зием макъэ ригъэIун, зэдаштэн фае. КъыкIэлъыкIорэ илъэсым «зэпырахыным» узшIокIын умы­лъэкIыщт ушъхьагъу иIэн фаеу Кодексым къыщеIо. Мыгъэфедэгъэ отпускыр мэзэ 12 нахьыбэ темышIэзэ ритыжьын фае.

Зыгъэхьазырыгъэр ХЪУТ Нэфсэт.

Сурэтхэр зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэм къахэтхыгъ.