Кавказ къэралыгъо биосфернэ за­поведникым къызэлъиубытырэ чIы­налъэм тарихъым, археологием, чIы­о­псым ипсэуалъэхэм афэшъхьафэу хэгъэгум итарихъ-культурнэ кIэн хэ­­хьэрэ саугъэтхэри къегъэгъунэх.

Ахэм ащыщых пэсэрэ зэманым къыщегъэжьагъэу цIыфхэм агъэуцущтыгъэ исп унэхэу мыжъом хашIыкIыщтыгъэхэр, тиэрэ ыпэкIэ апэрэ-ятIонэрэ лIэшIэ­гъухэм ашIыгъэгъэ караван гъогоу Китаимрэ Европэмрэ зэзыпхыщтыгъэхэм (Великий шелковый путь) щыщхэр, пытэпIэжъэу тэкъожьыгъэхэр, нэмыкI­хэри.

ГущыIэм пае, хэшъэе мэзжъыем итемыр-къохьэпIэ лъэныкъокIэ, хым километри 6-кIэ пэчыжьэу, псыхъоу Хостэ къышъхьащыт къушъхьэ дысхэм агъунэ Хостинскэ пытэпIэжъыр щыт. А чIыпIэм транспорткIэ уекIолIэнэу, лъагъо горэм урищэлIэнэу щытэп.

БэмышIэу Кавказ биосфернэ заповедникым инаучнэ IофышIэхэм пытэпIэжъэу культурнэ-тарихъ кIэным ха­лъытагъэм изытет ауплъэкIугъ. Ахэм къызэраIорэмкIэ, пытапIэр гурыт лIэшIэгъухэм якъежьэгъу, я VII — Х-рэ лIэшIэгъухэм агъэпсыгъагъ. ПытапIэр Шелковэ гъогум пэгъунэгъоу къыщашIыгъагъэхэм зэу ащыщыгъ.

Гъогур нахьыбэмкIэ зыгъэфедэщтыгъэр сатыушIхэр ары. Мэхъшэ караванхэм Китаим къыращырэ пкъыгъохэр, анахьэу дэнэ шэкIхэр, IэшIу-IушIухэр, фарфорым хэшIыкIыгъэ хьакъу-шыкъу­хэр, нэмыкIхэри ащ щызэращэщтыгъ. Гъогум илъэситIу-щырэ тетхэу хъущтыгъэ. Къэу­цунхэшъ зыщагъэпсэфыным ыкIи хъун­кIэкIо-бзэджашIэхэр къатемыбэнэнхэм пай пытапIэхэр зыкIашIыщтыгъэхэр. Хостэ пытапIэри ахэм афэдагъ.

Мы лъэхъанми ашIогъэшIэгъонэу зигугъу ашIырэ гъогум щыщ Кавказ заповедникым ичIыналъэ пхырыкIы­щтыгъ. Къушъхьэм къехыти Пшызэ ичIыгу зэшъ­хьэ-зафэхэр зэпичызэ, хым екIущтыгъ.

ПытэпIэжъым къыкIэныгъэхэр зыуплъэкIугъэхэм алъэгъугъэм ыгъэрэза­гъэх. ПытапIэр зытет чIыпIэр къат-къатэу зэ­хэфыгъуаеу зэхэлъыми, ар защашIыгъэ зэманыр къыдэплъытэмэ, изытет уигъэрэзэнэу щыт. Хостэ пытапIэр 1960-рэ илъэсым РСФСР-м иминистрэхэм я Совет иунашъокIэ къэралыгъом къыухъумэнэу ыштагъ, ащ тарихъ ыкIи культурнэ мэхьэнэ ин иIэу алъытагъ. Псэуалъэм щыщэу къэнэжьыгъэр зэзыгэлъэгъу зышIоигъохэм ащ екIуалIэ зэрэмыхъущтыр араIо. Уфэмысакъэу лъэбэкъу зэрэпшIэу къушъхьэ чапэм урихьыхынкIэ щынагъо, ары благъэу зыкIырамыгъэкIуалIэхэрэр.

Научнэ IофышIэ закъохэр ары псэу­пIэжъхэм акIэрыхьанхэ фитхэр. Ахэм зичэзыу уплъэкIунэу ашIыгъэм къыгъэлъэгъуагъ объектыр зашIыгъэм къы­щегъэжьагъэу уахътэу текIыгъэр къы­дэплъытэмэ, джыри къыткIэлъыкIорэ лIэужхэм ар алъэгъун зэралъэкIыщтыр.

ПытапIэр къатищэу зэтетыгъэу специалистхэм къаIо, къат пэпчъ метритIу имыкъу илъэгэгъагъ. Ар зашIыкIэм зыфэдагъэр зэзыгъапшэмэ зышIоигъохэр мыщ пэмычыжьэ чIыпIэ тешъом екIуа­лIэхэмэ, пхъэмбгъум тешIыхьагъэу алъэ­гъущт, къэбарэу пылъми еджэщтых.

Шъаукъо Аслъангуащ.