Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Адэмые щыпсэурэ Хъут Нуриет илъэс 92-рэ ыныбжь, къорэлъф ыкIи пхъорэлъф 17, ахэм къатекIыгъэ нэбгырэ 45-рэ, мыхэм къатекIыжьыгъэ сабыи 3 иIэх.

Джащ фэдэу уна­гъом щыщ шъыпкъэ хъугъэх ныси 10-у ыкIи махълъэ 16-у иIэр. Хъут Аскэрбыйрэ Нуриетрэ къате­кIыгъэ нэбгырэ 96-м зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу мэпсэух. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ным и МафэкIэ зыфэгушIуа­гъэхэм ар ахэтыгъ.

«Адыгэ макъэр» мы мафэхэм Хъутхэм яунагъо ихьэкIагъ, нэгушIоу къытпэгъо­кIы­гъэх, адыгэ шхын зэфэшъхьафхэр къытпагъохыгъэх. Нуриет ипшъашъэхэр щыIэхэу тытефагъ, ахэр къе­гъэтIысэкIыгъэхэу ищы­Iэныгъэ гъогу къыт­фиIотагъ.

— Сиунагъо — сибаиныгъ, сынасыпышIу, — еIо тигущыIэгъу. — Мылъкум нахь лъапI си­сабыйхэр псау­хэу, ахэм ялъфыгъэхэр ягъусэхэу садэжь къызыкIохэкIэ.

Ыныбжь емылъы­тыгъэу «нэнэ дахэ» (джары зэреджэхэрэр) нэбгырэ пэпчъ ыцIэ, къызыхъу­гъэ мафэр дэгъоу къешIэжьых. Анахь цIыкIоу иIэр Алихъан, икIалэ икъо­рэлъф цIыкIу нэнэ­жъым ыIэгу фабэ илъы­ныр икIас.

Нуриет лэжьэкIо унагъо къи­хъу­хьагъ, ятэ къоджэ потребкооперацием ипэщагъ, янэ колхозым Iоф щишIэщтыгъ. Адыгэ шэн-хабзэхэм атетэу ясабыйхэр апIугъэх. Нуриет ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу унэгъо Iофыр шIу ылъэгъуным ян фэзыгъэсагъэр, пщэрыхьакIи, дакIи ригъэ­шIагъ. Ахэр ищыIэныгъэ гъогукIэ къыфэфедэжьыгъэх. Хэгъэгу зэошхом ыпкъ къикIэу ублэпIэ еджапIэм икласси 4 ныIэп къыухынэу хъугъэр. Районыр шъхьа­фит зашIыжьым, тутыныр къэзыгъэкIыщтыгъэмэ ахэхьэгъагъ. Ыныбжь елъытыгъэу гектарныкъо ылэжьынэу щытыгъ. IофшIэн къиныгъ, ау ауж къинэщтыгъэп, къыфагъэуцугъэ планым нахьыбэ сыдигъокIи ышIыщтыгъ. Iоф­шIэныр зикIэсэ пшъэшъэ гохь дахэр ыгу рихьыгъ ышхэм на­хьыжъхэм яныбджэгъоу Аскэрбый. 1949-рэ илъэсым ахэр къэзэрэщагъэх, зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу илъэс 57-рэ къы­зэдагъэшIагъ. Цыхьэ зэфашIы­жьэу, зым къыIэпызырэр адрэм къыштэжьызэ зэдэпсэугъэх, сабыйхэр къаIэтыгъэх.

Пчэдыжьым жьэу Нуриет къэтэджыщтыгъ, чэмхэр ыщын, чэтхэр ыгъэшхэн, унагъом фэпщэрыхьан, гыкIэн, ащыгъыщтхэм ут атыридзэн фэягъ. Тутын бригадэм нэужым кIощтыгъ, гъэмэфэ тыгъэр къэмыплъызэ кIэчыныр ыухын фэягъ. Хьа­шъом хэшIыкIыгъэ джанэр щыгъэу Iоф ышIэщтыгъ, клеим фэдэу тутыным къыпыкIырэр тегъэкIыжьыгъоягъ.

— Мэз гъунэм дэжь шъофыр щылъыгъэти, сыщынэщтыгъ. Сишъхьэ­гъусэ нэф къэшъыфэ щытыщтыгъ, нэужым къыкIэсчыгъэр къэсыугъоижьыщтыгъ, сыушъэщтыгъ, гъэтIылъыпIэм къэтщэжьыти, мэстэшхом кIапсэр ищыгъэу тыблэжьыщтыгъ. АщкIэ сипшъашъэхэр сиIэпыIэ­гъугъэх, — игукъэкIыжьхэм тащегъэгъуазэ бзылъфы­гъэм.

Хъут зэшъхьэгъусэхэм ежь аIэшъхьитIукIэ къалэжьыгъ яIэр зэкIэ. Унагъо ашIэныр заублэм, чыиф унэ ашIыгъагъ, нэужым сэман унэкIэ зэблахъугъ.

— Тигъунэгъумэ якIалэ пшъашъэр къызехьым, «чырбыщ унэ яIэп» аIуи ращыжьыгъагъ. Ар зызэхэсэхым, «сикIэлэ закъо къыдэкIощтхэп» сIуи чырбыщ унэ тшIыгъэ. Икъун къин тлъэгъугъэ, ау псауныгъэ дэгъу тиIэти, зэхэтшIа­гъэп. Джы сызэтесэу сызыщыскIэ къарыунчъэ сэхъу, зыгорэ сшIэн фае. Къэ­фэбэжьэу, хатэм сыхахьэфэ сежэ, джащ дэжьым мафэр зэрэкIорэр къасшIэрэп. Сиунагъо исхэм ар адэрэп, «тэ тшIэщт» аIо, ау сэ ащ гухахъо хэсэгъуатэ, Iоф горэм упылъыныр щыIэ­ныгъ, ащ къарыу къыуеты. Сызэресагъэу, бжыхьэм хатэр сэукъэбзыжьы. Гъат­хэм кIэу хэтлъхьащтхэр сыугъоигъэх, — къыт­феIуатэ бзылъфыгъэ гумызагъэм.

Унэгъо Iужъур зэдеIэжьзэ къыхьыгъ. Апэрэ пшъэшъэжъыем Марыет фаусыгъ, илъэс тешIагъэу Розэ, нэужым Людэ ыкIи Сусанэ къафэхъугъэх. Илъэс заулэкIэ бэрэ зэжэгъэхэ шъэ­ожъыер янасып къыхьыгъ, Къадыр чэщым дунаим ар къытехъуа­гъэти Къадырбэч фаусыгъ. ЯцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу IофшIэныр якIасэу, Iэдэб ахэ­лъэу ахэр агъэсагъэх.

— Кином кIонхэу къызысаIокIэ сымыгъэкIонхэм пае ушъхьагъу зэфэ­шъхьафхэр сшIыщтыгъэх. «Ом изытет дэи, къэфэ­бэжьмэ шъукIощт» сIощтыгъэ, гъэмафэм «мыщ фэдэ IофшIэгъу мэфэшхом хэта клубым чIэсыр?» сIоти, Iоф язгъашIэщтыгъ, «гъэмафи кIымафи Iоф­шIэн къытфэогъоты» аIоти, гъыщтыгъэх, — мэщхы Нуриет.

Къин хэлъэу ахъщэ къызэрэбгъахъэрэр агурагъэIуагъ. Янэ къегъэтIысэкIыгъэхэу зэрэгъэ­чэфхэзэ ягукъэкIыжьхэр пшъа­шъэ­хэм къаIуатэ. О унагъо ухъугъэу, сабыйхэр уиIэхэу уянэ дэжь укъэкIон, ар ылъэ тетэу къыппэгъокIыныр зымыуасэ щыIэп.

— Тиунагъо нэбгырэ пэпчъ пшъэрылъ гъэнэфагъэ щыриIагъ. Сэ чэмыр къызищыкIэ щэм щатэ зыщахахырэм схьыщтыгъ, зыгорэ сапэ къикIынышъ, IэпыIэгъу къысфэхъуным сыкIэхъопсызэ, ащ сынэсыщтыгъ, щэлъэ онтэгъоу слъакъо къеутэкIырэм тыриутыщтыгъ, ау сытхьаусыхэщтыгъэп, — еIо Сусанэ.

Тутын блэными пшъашъэхэр хэлажьэщтыгъэх. КъызыкIожьхэкIэ машинкэм кIэрытIысхьэти, джанэхэр ным афидыщтыгъ. Непэ къызнэсыгъэм нэгъунджэ Iумылъэу мастэм Iуданэр реу. — Сабыйхэр тигъусэхэу тыкъызыкIокIэ чыхIэныр джэхашъом щиубгъути, тытыригъэгъуалъхьэщтыгъ, кIэлэцIыкIу Iы­гъыпIэм фэдагъ тиунэ. Гъэ­мафэрэ сабыйхэр ыуж ригъэуцохэти, псыхъом ыщэщтыгъэх. Куоу хэмыхьанхэу афигъэпытэщтыгъ. Нэнэ дахэ дэжь тисабыйхэр къэкIофэхэ зэгоутыщтыгъэх, — къытфеIуатэ Людэ.

Зэшыпхъухэм ягуIэтыпIэр нысэу унагъом исыр ары. Зы мафи ащ нысэкIэ еплъыгъэхэп, япхъоу, ятфэнэрэ шыпхъоу алъы­тэ. 1986-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу ахэс, агу къеонэу зы гущыIэ ариIуагъэп. Пхъорэлъфэу къакIохэрэр «сидышъэ цIыкIу» ыIозэ зэрещэх, ежьхэми къызэрэуатын щыIэп, ежь игъогу техьагъ нысэу къыфащагъэри.

Хъут Нуриет исабыйхэр цIыф дэгъу хъунхэм кIэхъопсыщтыгъ ыкIи ар къыдэхъугъ. Марыет пщэрыхьэкIо-кондитерэу илъэс пчъагъэрэ Iоф ышIагъ, джы АР-м и Къэралыгъо филармоние Iут. Розэ АР-м и Къэралыгъо академическэ ансамблэу «Налмэсым» илъэс пчъагъэрэ къыщы­шъуагъ, нэужым АР-м и Къэралыгъо филармоние иадминистратор шъхьаIэу щытыгъ. Людэ колхозым зоотехникэу щылэ­жьагъ, народнэ депутатхэм яхэку Совет идепутатэу гъогогъуитIо хадзыгъ, 1988-рэ илъэсым я XIX-рэ партийнэ Конференцием илIыкIоу хэлэжьагъ, диным пылъ. Сусанэ илъэс 30-м ехъурэ ОАО-у «Газпром» зыфиIорэм щылэ­жьагъ, джы Адэмые къы­гъэзэ­жьыгъэу янэ пэмычыжьэу щэпсэу, ыдэжь ренэу къэкIо. Къадырбэч лъапсэм къинагъ, янэ-ятэхэр ищысэтехыпIэу игъа­шIэ къехьы.

Нуриет ищыIэныгъэкIэ къы­лэжьыгъэ тын лъапIэхэр къытегъэлъэгъух. Чанэу лэжьэгъэ бзылъфыгъэм щытхъу тхылъхэр, орден зэфэшъхьафхэр иIэх. «Хэгъэгу зэошхом илъэхъан псэемыблэжьэу Iоф зэришIагъэм фэшI» зыфиIорэр, «IофшIэным иветеран», нэмыкIхэри къыфагъэшъошагъэх. Социалистическэ зэнэкъокъухэм пчъагъэрэ текIоныгъэр къащыдихыгъ, 1964-рэ, 1967-рэ илъэсхэм Москва щызэхащэгъэ мэкъумэщ къэгъэлъэ­гъонхэм агъэкIогъагъ.

Хъут Нуриет щысэ зытепхын бзылъфыгъ. Ыныбжь емылъытыгъэу чан, губзыгъ, гумызагъ. Псауныгъэ пытэ иIэу ибын-унагъо джыри бэрэ шъхьарытынэу фэтэIо.

ДЕЛЭКЪО Анет. Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.