Сталинград щыкIогъэ зэо-зэпэуцужьыр анахь жъалымэу ыкIи Хэгъэгу зэошхом къэгъэзапIэ зыщыфэхъугъэу тарихъым къыхэнагъ.

1942-рэ илъэсым бэдзэогъум и 17-м къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэсым мэзаем и 2-м мы къалэр шъхьафит шIыжьыгъэным епхыгъэ заор кIуагъэ. Сталинград заом щызэпэуцужьыгъэ бгъуитIум янэбгырэ миллиони 2-м ехъу ащ хэкIодагъ.

Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет хэтэу Иван Бормотовым итхыгъэ къызэрэщиIорэмкIэ, Москва псынкIэу зыштэнэу гугъэщтыгъэ нэмыцхэр къызэтырагъэуцохи, зэ­кIа­фэжьынхэу зырагъажьэм, Гитлер къыгурыIогъагъ охътэ кIэ­кIыкIэ къалэр къызIэкIигъэхьан зэримылъэкIыщтыр, мыщ бэрэ зэрэщызэощтхэр, тидзэхэм пытагъэ зэрахэлъыр ыкIи къызэ­рэзэкIэмыкIощтхэр.

Гитлер идзэхэм ятехникэ къы­зэтемыуцоным фэшI чIыдагъэ бэу ищыкIэгъагъ, ар Кавказыр ары зыщыбгъотыщтыгъэр. Ащ къыкIэлъыкIоу Гитлер я 41-рэ директивэ къыдигъэкIыгъагъ, ащ зэреджэгъагъэхэр «Операция Блау».

Директивэм къызэрэщиIощтыгъэмкIэ, Вермахт икIочIэ лъэш къыблэ фронтым адзынышъ, тидзэхэр зэхагъэтэкъонхэшъ, чIыдагъэр къызыщычIащырэ чIыпIэхэр аубытынхэу, Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэми шъхьапырыкIынхэу арыгъэ.

Ащ пае яхэнэрэ нэмыц лъэсыдзэ дивизием пшъэрылъ фашIыгъагъ Сталинград къы­дзы­хьанэу. «Блау» зыфиIорэ планыр агъэцэкIэнэу къыхахыгъа­гъэх нэмыцыдзэ зэхэтхэу «А-р» ыкIи «Б-р». Iэшэ 1700-рэ, танк 1200-рэ, къухьэлъэтэ 1640-рэ ахэм яIагъ, зэолI 900000 хъущтыгъэх. Купэу «А-м» хахьэщтыгъэх я 17-рэ дзэмрэ танковэ армиемрэ. Ахэм генерал-фельдмаршалэу Вильгельм Лист якомандирыгъ. Темыр лъэ­ныкъом щыIэгъэ купым генерал-фельдмаршалэу Федор фон Бок ипэщагъ.

1942-рэ илъэсым Харьков дэжь щыкIогъэ заом икIэух ти­дзэхэмкIэ дэгъугъэп, къаухъу­рэихи, чIэнэгъэшхохэр арагъэшIыгъагъ. Ар агъэфеди нэ­мыц­хэр къалэхэу Воронеж, Рос­тов-на-Дону алъэныкъокIэ лъыкIотэгъагъэх, нэужым Волгэ ыкIи Кавказым зафагъэзэгъагъ.

Ростов-на-Дону заштэм, Гитлер ипланэу «Блау» ыгъэцэкIэгъахэу ылъытагъ. Апэрэ директивэм нэмыкI къыкIэлъыкIуагъ, ащ операциеу «Брауншвейг» фиусыгъ. Кавказыр зэриштэщт операцием «ЭдельвейскIэ» еджа­гъэх.

Армиеу «А-м» хэтхэм Мые­къуапэкIэ чIыдэгъэ къычIэщыпIэхэр, Грознэр ыкIи Баку зэлъаубытынхэр япшъэрылъыгъ. «Б-м» Сталинград ыштэнышъ, Астраханьрэ Каспийскэ хымрэ къызIэкIигъэхьанхэ игухэлъыгъ.

Фашистхэм тидзэхэр зэха­къу­тэнхэшъ хыIушъом икъу­хьэуцупIэхэр аштэнхэу, ащ пае къа­лэхэу Новороссийскэрэ ТIуа­псэрэ псынкIэу непэ IэкIагъэхьанхэу гугъэщтыгъэх. Джащ фэдэу Сталинград щыхъурэми тещыныхьэщтыгъэх.

1943-рэ илъэсым мэзаем и 2-м Сталинград заом нэмыцыдзэхэр щызэхагъэтэкъуагъэх, псаоу къэнагъэхэм кIаIэжьы­гъагъ. Темыр Кавказым итыгъэ фашистхэр гузэжъогъоу зэ­кIа­кIощтыгъэх. ЗэопIэ линиеу «Даховская — Темнолесская — Гуамка» зыфиIорэр я 9-рэ къушъхьэщэрыо дивизием къызэпичи Адыгеим къыфигъэзэ­гъагъ. Пыир щтагъэу ышъхьэ зэрэрихыжьыщтым пылъыгъ. Нэмыцхэр Мыекъуапэ дэкIы­жьынхэу рагъэжьэгъагъ. Нэужым Адыгеим ичIыпIэ зэфэшъхьаф­хэр шъхьафит ашIыжьыгъэх.

Адыгеим щыщхэу Сталинград къэзыухъумагъэхэм ясаугъэт Волгоград щагъэуцугъ. Ар Хэгъэгу зэошхор заухыгъэр илъэс 75-рэ зэрэхъугъэм ыкIи шIэ­жьымрэ щытхъумрэ я Илъэс фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэм къадыхэлъытэгъагъ. Волгоград щыIэ Мамай Iуашъхьэм тырагъэуцогъэ тамыгъэм итеплъэ ШIэжь Тхылъ зэгохыгъэм фэд. Ащ урысыбзэкIи адыгабзэкIи тыратхагъ: «Адыгеим ыкъохэу, ыпхъухэу Сталинград иухъумакIохэм егъэшIэрэ щытхъур яй» ыкIи «Вечная слава сыновьям и дочерям Адыгеи — защитникам Сталинграда».

— IофшIэнышхо зэшIуахыгъ, мы зэо-зэпэуцужь мэхъаджэм тичIыгогъоу хэкIодагъэхэм ыкIи псаоу къыхэкIыжьыгъэхэм ацIэ­хэр агъэунэфынхэ алъэкIыгъ. АщкIэ Адыгэ Республикэм и ШIэжь Тхылъ къызфагъэфедагъ, — къыIуагъ Адыгеим ипащэу КъумпIыл Мурат.

Адыгеим иофицерхэм ыкIи идзэкIолIхэм яшIэжь гъэпытэгъэныр зигукъэкIыгъэр респуб­ликэм иветеранхэм я Совет ары. Ащ дыригъэштагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.

Саугъэтыр амыгъэуцузэ Iоф­шIэнэу зэрахьагъэм къызэри­гъэлъэгъуагъэмкIэ, Сталинград щыкIогъэ заом республикэм идзэкIолI 475-рэ хэкIодагъ. АР-м иветеранхэм я Совет итхьаматэу Къоджэ Аслъан къызэриIуагъэмкIэ, тишъолъыр иветеран 808-мэ медалэу «За оборону Сталинграда» зыфи­Iорэр къафагъэшъошагъ. Сталинград заом хэтыгъэу непэрэ мафэм ехъулIэу респуб­ликэмкIэ псаоу къэнагъэр зы нэбгыр.

Iэшъынэ Сусан.