Хэгъэгу зэошхом итарихъ Хатынь зэрэхэхьагъэр фашистхэмрэ къумалхэмрэ СССР-м ипсэупIэхэу аубытыгъагъэхэм адэсыгъэ мамыр цIыфхэр лъэпсэкIодэу зыщагъэкIодыгъэ чIыпIэу ары. 1943-рэ илъэсым гъэтхапэм и 22-р ары а тхьамыкIэгъошхор къызыхъугъэр.

Партизанхэр яавтоколоннэ къытебанэхи, нэмыц офицерыр зэраукIыгъэм зэщифыгъэгъэ фашистхэм Хатынь дэсхэр агъэ­пщынэгъагъэх. Мы мафэм ахэм нэбгыри 150-м ехъущтыгъэ къо­джэдэсхэр колхоз къакъырым рагъэзыхьэхи, пчъэр рагъэты­жьыгъагъ. Уарзэ къызэгъэтIылъэ­кIыгъэ къакъырым бензин тыракIи, машIор радзыгъ. Iугъомрэ машIомрэ зэригъэкIокIыгъэ цIыфхэр куощтыгъэх, гъыщты­гъэх. КIэлэцIыкIухэм янэ-ятэхэм къагъэнэжьыным щыгугъыхэу зарафызылIэщтыгъ. Зышъэ икIыгъэгъэ, псэу зышIоигъогъэ цIыфхэу зищыгъыни, зыкIышъуи стыхэрэм пчъэр къыIуакIыкIыгъ. Ау фашистхэм джыхьнэм машIом къелыжьыгъэхэр шхончкIэ ха­гъэфагъэх.

Белоруссием икъуаджэу Хатынь щыхъугъэ тхьамыкIэгъо­шхом фэдэ Адыгеим ипсэупIи 4-мэ къяхъулIагъ. Ахэр псэупIэхэу Михизеевэ полянэкIэ заджэщтыгъэхэр, Шпалорезыр, СССР-м игъомылэпхъэшI промышленность и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ къепхыгъагъэр, Новопрохладнэр ары.

Михизеевэ полянэкIэ заджэщтыгъэхэ псэупIэр Мыекъуапэ икъокIыпIэкIэ щыIэ Мэхъош мэзым хэсыгъ. Ащ дэсыгъэ хъулъфыгъэхэр зэкI пIоми хъунэу фронтым щыIагъэх. Нэмыцхэр къызэрихьылIагъэхэр кIэлэцIыкIухэр, бзылъфыгъэхэр, нэжъ- Iужъхэр, нэмыкI чIыпIэхэм къаращыгъэхэр ары. Фашистхэм хъулъфыгъэхэр рагъэзыхэзэ, мэшIоку гъогухэм апае шпалхэр арагъэшIыщтыгъэх, лъэмыджхэр арагъэгъэцэкIэжьыщтыгъэх.

1942-рэ илъэсым шэкIогъум и 13-м техакIохэу Михизеевэ полянэм къыдэхьагъэхэм цIыф­хэр яунэхэм къарафыгъэх. Ахэр купи 7-у агощыхи, хъулъфыгъэ­хэм машэ арагъэтIыгъ. Зарагъэ­упцIэни, ахэр аукIыгъэх. Ахэм ауж кIэлэцIыкIухэри, бзылъфыгъэхэри автоматкIэ аукIыгъэх. УIагъэхэр кIэрахъокIэ е пчыпыджынкIэ аукIыжьыщтыгъэх. ПсэупIэм мэшIошхо кIадзи, чIыпIэрысхэм яунэхэр зи къэмынэу агъэстыгъэх.

Михизеевэ полянэм нэбгырэ 207-рэ щаукIыгъ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 29-р Ленинград къыращыгъагъ. ТехакIохэм мыщ дэсыгъэ хъулъфыгъэ 20-мэ, бзылъфыгъэ 72-мэ, кIэлэцIыкIуи 115-мэ хьадэгъур къафагъэсыгъ.

Фашистхэм Адыгеир заIыгъы­гъэ лъэхъаным зы тхьамыкIэгъо­шхо джыри Мэхъош мэзым къыщыхъугъагъ. Къутырэу Шпалорезым пилорамэ дэтыгъ, ащ ицех щылажьэхэрэм мэшIоку гъогухэм ащызэблахъущт шпал­хэр къагъэхьазырыщтыгъэх.

ШышъхьэIум и 13-м Джэджэ партизан отрядым хэтхэр зызэкIаугъуайи къутырэу Шпалорез псынкIэу къекIугъэх. Илъэс 12 — 13 зыныбжь кIэлэцIыкIу горэм техакIохэм къутырым дэсхэр зэраукIыхэрэмкIэ ахэм макъэ аригъэIугъэу къычIэкIыгъ. Партизанхэр псэупIэм нэсхи, бзылъфыгъэ, кIэлэцIыкIу хьади 100-м ехъу залъэгъум агучIэ изыгъагъ. Къутырым уни, псэуалъи зи дэтыжьыгъэп, ахэр агъэстыгъагъэх.

1942-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 30-м пчэдыжьым жьэу нэмыц нэбгырэ 600, Платовым ыцIэ зыхьырэ къэзэкъ полкым щыщ нэбгыри 148-р, Дахъо иполицай 67-рэ псэупIэу Новопрохладнэм (Сахрай) къытебэнагъэх. ПартизанхэмкIэ ар ошIэ-дэмышIэ Iофэу хъугъэ. ЛъэныкъуищкIэ къикIыхэзэ, фашистхэр партизанхэм къажэхэхьагъэх. Нэмыцхэр дэгъоу уIэшыгъагъэх, топитIу, минометхэр, пулеметхэр бэу яIагъэх.

Партизанхэм я Армавир отряд хэтхэр сыхьатищым къыкIоцI язакъоу пыим пэуцужьыгъэх, партизан 28-рэ а чIыпIэм щаукIыгъ. Отрядым ипартизанхэу псаоу къэнэжьыгъэхэр къызIэ­кIэкIыжьыхэ нэуж нэмыцхэмрэ полицайхэмрэ елбэтэу псэупIэм къыдэхьагъэх. Нэмыцхэм чIыпIэрыс 50 аукIыгъ, бзылъфыгъэ­ми, кIэлэцIыкIуми 150-рэ станицэу Дахъо афыгъ. Новопрохладнэм дэтыгъэ унэхэр зэкIэ ты­ра­гъэстыкIыгъэх. Джащ тетэу нэмыцхэм Адыгеим ипартизан отрядхэр кIымафэрэ къызыщыуцущтыгъэхэ чIыпIэр зэхакъу­тагъ. Армавир, Лабинскэ, Кропоткинскэ, Тульскэ, Шэуджэн, Ярославскэ, Курганинскэ партизан отрядхэм кIымафэр Новопрохладнэм щырахынэу щытыгъ.

Фашистхэм Пшызэ шъолъыр заубытым, хьакIэ-къокIагъэ зыщызэрахьэгъэ, цIыфхэр жъугъэу зыщаукIыгъэ псэупIэхэм зэу ащыщ СССР-м игъомылэпхъэшI промышленность и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ (ГУПП) ипоселкэ. Хэгъэгу зэошхом ыпэкIэ станицэхэу Дахъомрэ Темнолесскэмрэ азыфагу заводрэ ГУПП-м ипсэупIэрэ дэтыгъэх. Къэмланхэр зыхашIыкIырэ пхъэмбгъу пIуа­кIэхэр ГУПП-м пае мы заводым къыщагъэхьазырыщтыгъэх.

Нэмыцхэм Адыгеир заIыгъыгъэ лъэхъаным Каменномостскэ отрядым хэтыгъэ партизанхэр бэрэ нэмыцхэм мы чIыпIэм щязаохэу хъугъэ. Мафэ горэм нэмыцхэм заводым ибаракхэр къаухъурэихьэхи, псэупIэм дэсыгъэ хъулъфыгъэхэр, бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр ахэм къарафылIагъэх. Къушъхьэ ца­кIэм дэжь хъулъфыгъэхэр щау­кIыгъэх. Ахэм ащыщэу зы нэб­гырэ закъо — Александр Соболевыр псаоу къэнагъ. УIагъэхэр зытещэгъэгъэ хъулъфыгъэу икъоджэгъухэм яхьадашъхьэ тефагъэм Тхьэр къыфэупсагъ. Нэмыцхэм заводри баракхэри агъэстыгъэх. КъыкIэлъыкIогъэ мафэм полицайхэм Дахъо къырафыгъэ кухэм бзылъфыгъэ­хэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ арагъэ­тIысхьэхи, Мыекъуапэ ылъэныкъокIэ ащагъэх.

Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъэхэр егъэшIэрэу цIыф­хэм агу илъыным пае экспедициехэр зэхещэх, мыжъобгъухэр егъэпсых. Адыгеим щыщхэу Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъэхэм ацIэхэр цIыфхэм ащымыгъупшэ­жьынхэмкIэ ишIогъэшхо къэкIо­нэу теплъы ахэм афэгъэхьыгъэ саугъэт тиреспубликэ щагъэ­псымэ. Иван Бормотов.

Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.