УблапIэ зимыIэ Iоф хъурэп. Арышъ, лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» щыIэ зэрэхъугъэм, апэрэ тедзэгъухэр зыфэдагъэхэм, апэрэ лъэпкъ гъэзетым икъыдэгъэкIын закъоу щымытэу, ащ ыцIэ къыгъэшъыпкъэжьыным зафэу дэлэжьагъэхэм, ублапIэм Iутыгъэхэм ягугъу пшIыныр къалэжьыгъ. УиблэкIыгъэ икъоу умышIэу непэ уасэ зиIэ лъэбэкъу пфэдзыщтэп.

Апэрэ «Адыгэ макъэр» нэкIубгъуиплI хъоу пстэумкIи номерий къыдэкIыгъагъ. Ащ иаужырэ номер 1923-рэ илъэсым бэдзэогъум и 31-м цIыфхэм аIэкIэ­хьагъ. Ахэм къарыхьэщтыгъэх хэкум ихъугъэ— шIэгъэ анахь мэхьанэ зиIэхэм ащыщхэр, Совет хабзэм гъомылэпхъэ политикэу хьакъулахьхэм алъэныкъокIэ пхырищырэм, хэкум щыIакIэу илъэс зэфэшъхьаф­хэм илъыгъэм, лъэпкъ тарихъым, шIэ­жьым, гъэхъагъэу зыфакIохэрэм ыкIи нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэхэр. «Адыгэ макъэм» пшъэрылъ шъхьаIэу зыфи­гъэуцужьыщтыгъ гъэсэныгъэм адыгэхэр нахьыбэу хэщэгъэнхэр, лъэпкъ шIэжьыр къэгъэущыгъэныр, къэралыгъо полити— кэр зыфэдэр ежьхэм абзэкIэ цIыфхэм афи­IотыкIыгъэныр, игъорыгъоу урыс ыкIи дунэе культурэм адыгэхэр хэщэгъэнхэр.

Джащ тетэу апэрэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» лъэпкъ журналистикэм илъэгъо мыпсынкIэ, гъогу кIыхьэ гъэшIэгъон техьагъ, ащ зытетыр мыгъэ илъэси 100 мэхъу. Апэрэ адыгэ гъэзетым иапэрэ номерхэм гушIогъуабэм япчъэ лъэпкъым къыфызэIуахыгъ: гъэсэныгъэ-шIэныгъэм ихьатыркIэ адыгэ лъэпкъыр имурад инхэм афэкIон зэрилъэкIыщтым гу лъа­тагъ, хэти ышъхьэ Iоф закъоу щымытэу, илъэпкъ ыпашъхьэ пшъэрылъэу щыриIэм къыфэущы хъугъэ, тыбзэкIэ къекIоу ыкIи дахэу утхэн, узыфэе гупшысэр къипIотыкIын зэрэплъэкIыщтыр къэнэфэгъагъ. Джащыгъум мыщ фэдэ егъэжьапIэр зыфэхъугъэ Iофыгъошхор лъызыгъэкIотэн зылъэкIыщтхэр тилъэпкъ къыхэкIыгъэх. Гъэзетэу зылъэ теуцорэри нахь пкъы пытэ хъоу ригъэжьагъ. Тилъэпкъ гъэзет закъо ыцIэ ыужкIэ зэблахъоу къыхэкIыгъэми, игугъэ шъхьаIэ зыкIи дэхыгъэп, лъэпкъым ыпашъхьэ щыриIэ пшъэдэкIыжь иныр зэшIуихэу, сыдигъуи ащкIэ къогъа­нэ имыIэу игъогу рэкIо.

Гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иилъэси 100 мы илъэсым гъэтхапэм и 8-м хэдгъэ­унэфыкIыщт. Гъэзетым къырыкIуагъэр зэкIэ титарихъ гопчын умылъэ­кIынэу епхыгъ ыкIи щыщ шъыпкъэ хъугъэ. Ащ инэкIубгъохэм Адыгэ хэкум ыкIи Адыгэ Республикэм къарыкIуа­гъэр лъэныкъо пстэумкIэ къыраIотыкIы ыкIи лъэпкъым ищыIэкIэ-псэукIи, ащ цIыфым чIыпIэу щыриIэри къагъэлъагъо. Щэч хэлъэп, тилъэпкъ тарихъ лъапIэ угъоижьыгъэнымкIэ, зэгъэшIэгъэнымкIэ, тикультурэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ, адыгабзэр къызэтегъэнэнымкIэ, адыгэ литературабзэр уцунымкIэ, лъэпкъ шэн-хабзэхэр ухъумэгъэнхэмкIэ ишIогъэ ин къызэрэкIуа­гъэм ыкIи тигъэзет осэшIу зэриIэм.

Илъэси 100 хъугъэу тигъэзет къыдэкIы: зые лъэпкъымкIэ ар Ны папкI, зые лъэпкъым къыдэхъурэм егъэгушIо, фэмыгъэхъурэм егъэнэшхъэи. Непи къиныгъохэр зэпичыхэзэ, ти «Адыгэ макъэ» ипшъэрылъ зэшIуехы, бзэм иIофыгъохэр нахь къэлэнлагъэхэми, ежь фэлъэкIыщтыр зыкIи къытенэрэп, дэбакъо уахътэм, цIыфхэм сыдигъуи афэкIо, зые лъэпкъым фэшъыпкъ.

Лъэпкъ гъэзетым илъэс зэфэшъхьафхэм ыцIэ зэблахъоу хъугъэ

«Адыгэ макъ» (1923), «Адыгэ псэукI» (1926), «Гъупчъэ-уат» (1929), «Колхоз быракъ» (1931), «Социалистическэ Адыгей» (1938), «Адыгэ макъ» (1991).

Илъэси 100-м къыкIоцI джащ фэдэу цIэхэр зэблихъугъэхэми, зы мурад лъэ­гэ хэхыгъэр ары гъэзетыр сыдигъуи зыфэлэжьагъэр — адыгэ лъэпкъым ищыIэкIэ-псэукIэ зэрэщытэу къиIотыкIыгъэныр. Апэдэдэ цIэу иIагъэр «Адыгэ макъ», Адыгэ Республикэр щыIэ зэхъум, ащ къыфэкIожьыгъэх ыкIи лъэпкъ гъэзетым икъежьапIэрэ иилъэсишъэ гъогурэ ащ зэрепхых.

КIэрэщэ Тембот (1902 — 1988)

Къуаджэу Кощхьаблэ къыщыхъугъ, 1913 – 1914-рэ илъэсхэм къалэу Уфа щеджагъ, ау апэрэ дунэе заор къызежьэм, еджэныр зэпигъэугъ. 1920-рэ илъэсым апэрэ шъуашэр зиIэ еджапIэр къыухыгъ, 1922-рэ илъэсым Адыгэ автоном хэкур зызэхащэм къалэу Краснодар Iоф щишIэнэу ригъэжьагъ. 1923-рэ илъэсым, гъэтхэпэ мазэм, хэку гъэ­зетэу «Адыгэ макъэм» иапэрэ номер къыдигъэкIыгъ.

1929-рэ илъэсым Тембот Москва промышленнэ-экономическэ институтыр къыщиухыгъ. Ащ ыуж хэку гъэзетхэм яредакторыгъ. Адыгэ тхылъ тедзапIэм иредакторэу, Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым ипащэу, Краснодар кIэлэегъэджэ институтым икIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. Адыгэ жэрыIо лъэпкъ творчествэм иматериалхэр зэфэхьысыжьы­гъэнхэмкIэ, зэгъэзэфэжьыгъэнхэмкIэ ыкIи къыдэгъэкIыгъэнхэмкIэ Тембот Iофышхо ышIагъ. 1925-рэ илъэсым къы­щегъэжьагъэу ытхыхэрэр къыхиутыгъэх. 1948-рэ илъэсым ащ ироманэу «Щамбул» (ыужыкIэ «Насыпым игъогу» фиусыжьыгъагъ) СССР-м икъэралыгъо премие къыфагъэ­шъошагъ. Ащ ыужыкIи цIыф жъугъэхэм якIасэ хъугъэ художественнэ произведениябэ къыдигъэкIыгъ, ахэм ащыщхэр хэгъэгу зэфэшъхьафхэм къащыхауты­гъэх. УсакIоу Хьаткъо Ахьмэд игъусэу гурыт еджапIэм пае адыгэ литературэмкIэ зэреджэщтхэ тхылъхэр къыдагъэкIыгъ.

1934-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Тембот СССР-м итхакIохэм я Союз хэтыгъ. ЗыщымыIэжь нэуж Адыгэ Рес­публикэм литературэмкIэ икъэралыгъо шIухьафтын фагъэшъошагъ.

Хьаткъо Ахьмэд (1901 — 1937)

Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. 1910 — 1912-рэ илъэсхэм Ахьмэд унэе еджапIэм чIэсыгъ, ащ ыуж дин еджапIэу къалэу Уфа ыкIи Ставрополь илъэситIо зыщеджэщтыгъэхэ кIэлэегъэджэ семинариеу адэтыгъэхэм ащеджагъ.

Совет хабзэр Адыгэ хэкум щагъэуцуи, адыгэ къуаджэхэм еджапIэхэр къазыщызаIуахым, Ахьмэд Теуцожь районым ит къуаджэу Гъобэкъуае кIэлэегъаджэу Iоф щишIагъ. А лъэхъаным усэхэр ытхэу регъажьэ. Адыгэ лъэпкъ печатым иуцун­кIэ Хьаткъом Iофышхо ышIагъ. Адыгэ лъэпкъ гъэзетэу зикъыдэкIын езыгъэ­жьагъэм иусэхэр къехьэх. 1923 — 1926-рэ илъэсхэм Хьаткъо Ахьмэд КъокIыпIэм илэжьакIохэм апае Москва Iоф щызышIэщтыгъэ коммунистическэ университетым щеджагъ, ар къызеухым, Адыгэ хэкум къыгъэзэжьыгъ, лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ псэукIэм» редакторэу Iоф щишIагъ. Ащ ыуж кIэлэегъэджэ техникумым Iутыгъ. Адыгэ лъэпкъ тхылъ тедзапIэм иредакторыгъ, хэку исполкомым лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ иотдел щылэжьагъ. 1934-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу, щэIэфэкIэ, Ахьмэд адыгэ тхакIохэм я Союз пшъэдэкIыжь зыхьырэ секретарэу иIагъ.

Хьаткъо Ахьмэд адыгэ советскэ поэзием ылъапсэ зыгъэуцугъэхэм ащыщ. Ащ бэп къыгъэшIагъэр, щыIэныгъэр лъэшэу къиныгъ, ащ емылъытыгъэу, уахътэм диштэхэу мэхьэнэ ин зиIэ произведениехэр ытхыгъэх, рассказхэр, пьесэ мыинхэр, усэхэр, орэдхэр зыдэт сборникхэр къыдигъэкIыгъэх. Ахьмэд зэдзэкIэкIо IэпэIэсагъ. А. Пушкиным ипоэмэхэр, нэмыкI урыс тхакIохэм аусы­гъэмэ ащыщхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.

Хьаткъо Ахьмэд СССР-м итхакIохэм я Союз 1934-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэтыгъ, советскэ тхакIохэм яа I-рэ зэфэс иделегатыгъ.

Мамырыкъо Нуриет.