Ленинград шъхьафит зашIыжьыгъэ мафэм ехъулIэу а къалэм къыщыхъугъэу, блокадэм къыхиубытэгъэ Абесалашвили (Краснова) Людмилэ Степан ыпхъум гущыIэгъу тыфэхъугъ.

Къадзыхьэгъэ къалэм щыпсэущтыгъэ­хэр мэфэ 900-м гъаблэмрэ чъыIэмрэ апэуцужьхэзэ, лагъымэхэмрэ шхонч омакъэхэмрэ ахэтхэу хьазабым псаоу къызэрэхэкIыжьышъугъэхэр ыгу къызэрэкIыжьырэр Людмилэ Степан ып­хъум къытфиIотагъэх.

Ленинград къызадзыхьэм Людмилэ илъэсищ ыныбжьыгъэр. ЦIыкIугъ нахь мышIэми, егъэшIэрэу ыгу къинагъэх омакъэхэр, янэ къинэу зэпичыгъэр, игупсэхэу хэкIодагъэхэр. Непэ къызнэсыгъэми ыгу узызэ ахэм ягугъу ащ къешIы.

— Сэ сыцIыкIу дэдагъ нахь мышIэми, заор зэрэщыIэр теубытагъэ хэлъэу къызгурыIощтыгъ, — къеIуатэ ащ. — Сыда пIомэ зэкIэри ащ тегущыIэщтыгъэх, ащ дакIоу лагъымэ, шхонч омакъэхэр ташъхьагъ итыгъэх. Джащ фэдэу нэмыцхэр зэрэслъэгъугъэхэри дэ­гъоу сыгу къэкIы­жьы. Сыныбжь зыхэхъом нахь къыз­гурыIуагъ цIыфхэм апэкIэкIыгъэ къиныгъо­хэр, сэ сигукъэкIыжьхэр а тхьамыкIагъохэм апэчы­жьэх. Сыда пIомэ синасып къы­хьыгъ сызычIэсыгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу къэлэ пчэгум итыгъэр зэхакъутэнэу зэрэмыхъугъэр. Ащ чэщи мафи Iоф ышIэщтыгъ, унэм сыкъызыкIожьыщтыгъэр тхьау­мэфэ за­къор ары. КIэлэпIоу Iутыгъэ бзылъфыгъэм лъэшэу шIу силъэ­гъуи, мафэр хэгъэкIи, чэщыри сигъашхэщтыгъ. Нэбгырэ мин пчъа­гъэ, кIэлэцIыкIухэри ахэтхэу, гъаблэмрэ чъыIэмрэ арылIыкIыгъ. Арышъ, а лъэныкъомкIэ сэ заом икъиныгъо къыслъыIэсыгъэп.

Людмилэ къызэриIотэжьырэмкIэ, Красновхэм яунагъо Ленинград гупчэм, урамэу Чеховым ыцIэ зыхьыщтыгъэм щыпсэущтыгъэх. Ащ техникуми, еджапIэри, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэри тетыгъэх. Ахэм къаготыгъэ унэу N 8-м (зыфэдэр къы­шIэжьырэп) химие Iофхэм япхыгъэу янэ Iоф щишIэщтыгъ.

— Хэгъэгу зэошхом иапэрэ ма­фэхэм Сталинград дэжь сятэ къыщаукIи, нэбгырищ тыхъоу тянэ типIужьыгъ. Сэщ нахьыжъхэу шырэ шыпхъурэ сиIагъэх. Сшыпхъу илъэс 72-рэ ыныбжьэу дунаим ехыжьыгъ, сшы зэпхыныгъэ дысимыIэжьэу хъуи икъэбар сыщыгъуа­зэп. Адрэ бзылъфыгъэ шъхьэза­къохэм афэдэу сяни къинышхо ылъэгъугъ. Апэ сэ сызэрэцIыкIум пае сянэ сыIахынэу фэягъэх. Ау а лъэхъаным Ладогэм къэбар къыщекIокIыщтыгъ кIэлэцIыкIоу аIахыхэрэр къухьэм рагъэтIысхьэхэу зыращажьэхэкIэ, нэмыцхэм къагъаохэу. Нэбгырищмэ язи таритыгъэп, зэрэфэлъэкIэу ыгъотырэ IофшIэныр ышIэзэ тыкъыIэтыгъ. ЕгъашIи тхьаусыхэу, заом икъэбар къыIуатэу зэхыти­гъэхыгъэп.

Людмилэ Абесалашвили анахь мэфэ дахэу, гушIуагъоу ыгу къинагъэхэм ащыщ Ленинград блокадэр зытырахыжьыгъэр.

— ЦIыфхэр зэкIэ зэхэтхэу Невскэм къытехьагъэх, — ынэхэм гушIор къакIихэу къеIуатэ ащ, — ар дэгъоу сынэгу къыкIэуцожьы. Ини цIыкIуи лъэшэу гушIощтыгъэх. МэфэкIышхо щызэхащэгъагъ, орэдхэр къаIомэ, къашъохэу зэхэтыгъэх, мэшIоустхъуи щыIагъ. Нэужым игъорыгъозэ щыIэныгъэр зэтыра­гъэуцожьэу фежьагъэх, зэкIэри тхьамыкIэ дэдэу псэущтыгъэх.

Людмилэ еджапIэм илъэс 14 ыныбжьэу иIахьыл бзылъфыгъэу Iоф щызышIэщтыгъэм къычIифыгъагъ. ТигущыIэгъу къызэриIуагъэмкIэ, пшъэшъэжъыем шIэныгъэу IэкIэлъыр икъунэу ыкIи уахътэр ымыгъакIоу IофшIэныр ригъажьэмэ нахь тэрэзэу ащ ылъытагъ.

— Заводым IофшIэн къин горэ згъэцэкIэнэу сыIуигъэхьэгъагъ, ау сипсауныгъэ изытет елъытыгъэу ар згъэтIылъыжьыгъ. Сыгу дагъо иIэу сыкъэхъугъ, илъэс 40 нахьыбэ сымыгъэшIэнэу врачхэм сянэ къыраIощтыгъ, ау зэрэшъулъэгъоу мары джыри сыпсау. Нэужым машинкэкIэ хэсыутыныр сIэ къизгъа­хьи, секретарэу джа завод дэдэм сыкъыIунагъэу Iоф щысшIэзэ синэIуасэ бзылъфыгъэ горэм сыщы­IукIагъ. «О уишIэныгъэхэм ялъытыгъэу мы узфэгъэзагъэр сыд щыща? Къэбгъахъэрэр зи арэп, некIо, сэ почтовэ вагоным уязгъэштэщт», — къысеIо. А сэнэхьатыр сIэ къизгъэхьагъ ыкIи почтовэ вагоным сырипащэу сомэ 400 къэзгъа­хъэзэ Iоф тIэкIурэ сшIагъэ. Ар лэ­жьэпкIэ ин дэдагъ, — еIо Людмилэ.

Пчыхьэзэхахьэ горэм Людмилэ щыIэу ишъхьэгъусэ хъущт Заур Абесалашвили нэIуасэ фэхъугъ. Ар дзэ къулыкъушIэщтыгъ, джы запасым щыIэ полковник.

— Зэрэсэлъэгъоу лъэшэу сыгу рихьыгъ, — гушIозэ къеIуатэ тигущыIэгъу. — ЫнапэкIи кIэлэ дэхэу, ыпкъ ищыгъэу, зэкIужьэу щытыгъ. Илъэс 56-рэ хъугъэ щыIэныгъэ гъогум тызэдытетэу тыкъызырыкIорэр. Дзэ Iофым Заур зэрэхэты­гъэм къыхэкIыкIэ чIыпIэ зэфэшъхьафыбэм тащыпсэунэу хъугъэ. я 12-у тызэкощым, Мыекъуапэ псэупIэу къыщытатыгъэм тыкъэ­кIожьыгъ.

Зэшъхьэгъусэхэм япшъашъэу Маринэ зэдапIугъ, ар адвокатэу Темрюк Iоф щешIэ. Маринэ икIалэрэ ащ къыкIэхъугъэ пшъэшъэжъые цIыкIумрэ джы ягушIуа­гъох.

Людмила Абесалашвили ипсауныгъэ изытет рыраз, къэралыгъом анаIэ къызэрэтетыр къыхигъэщыгъ. УФ-м и Президентэу В. Путиным, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ацIэкIэ ахъщэ тынэу къаратыхэрэми, медаль зэфэшъхьафэу къыфагъэшъошагъэхэм тащигъэгъозагъ. Унагъом щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу илъ, ар нахьышIу шIыгъэнымкIэ IэпыIэгъу зэрямыщыкIагъэр зэшъхьэгъусэхэм къаIуагъ.

Людмилэ илъэхъан псэущтыгъэ цIыф­хэр ары зэо ужым тихэгъэгу зыпкъ изыгъэуцожьыгъэхэр. Ахэм ыкIи Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэр къыщыдэзыхыгъэ­хэу, лIыхъужъныгъэ зезыхьагъэхэм ящысэхэмкIэ непэ къыткIэхъухьэхэрэр тпIунхэ фае. Джащ пае мыщ фэдэ зэдэгущыIэгъухэр, гукъэкIыжьхэр нахьыбэу хъухэмэ патриотизмэм имэхьанэ тикIэ­лэцIыкIухэм къагурыIощт.

Iэшъынэ Сусан. Сурэтхэр тезыхыгъэр Iэшъынэ Аслъан.