2023-рэ илъэсым щылэ мазэм и 15-м Урысые Федерацием и Следственнэ комитет загъэпсыгъэр илъэс 12 мэхъу. А мафэм ипэгъокIэу гущыIэгъу тыфэхъугъ УФ-м и Следственнэ комитет АР-мкIэ иследственнэ ГъэIорышIапIэ ипащэ иIэпыIэгъоу Даур Айтэч.

— Айтэч, ведомствэм игъэ­псын тарихъэу пылъым ыкIи иIофшIэн зыфэдэм тыщыгъэгъуазэба.

— Къэралыгъо къулыкъухэм яструктурэ егъэпшагъэмэ, Урысыем и Следственнэ комитет ныбжьыкI. Ащ изэхэщэн лъапсэ имыIэу щытэп, 2007-рэ илъэсым прокуратурэм исистемэ зэхъо­кIыныгъэхэр зыфашIхэм, Урысыем ипрокуратурэ епхыгъэу Следственнэ комитетыр агъэп­сыгъ. Нэужым, 2010-рэ илъэсым УФ-м и Президент иунашъокIэ прокуратурэм къыIахыжьи, зыми емыпхыгъэу следственнэ къулыкъур шъхьафит системэу агъэ­псыгъ ыкIи 2011-рэ илъэсым щылэ мазэм и 15-м къыщегъэ­жьагъэу УФ-м и Президент епхыгъэу Iоф ешIэ.

Комитетым пшъэрылъ шъхьа­Iэу иIэхэм ащыщ бзэджэшIагъэ­хэр псынкIэу, шъыпкъагъэ хэ­лъэу зэхэфыгъэнхэр, цIыфхэм яфитыныгъэ ыкIи яшъхьафитыныгъэ къэухъумэгъэнхэр, бзэджэшIагъэ зэрахьаным лъапсэу фэхъугъэр гъэунэфыгъэныр ыкIи ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэм фэIорышIэгъэ­ныр. Прокуратурэм ипшъэрылъхэм ахахьэ хабзэр ыкIи зыкIыныгъэр гъэпытэгъэныр, обществэм ишIоигъоныгъэхэр къыдалъытэзэ, хабзэр къэгъэгъунэгъэныр, джащ фэдэу хэбзэухъу­мэкIо къулыкъухэр ягъусэхэу бзэджэшIагъэхэм ябэныгъэныр ыкIи уголовнэ Iофхэм япхыгъэу къэралыгъо гъэмысэгъэнымкIэ хьыкумым дыригъэштэныр. Полицием ипшъэрылъхэм ащыщ хабзэм димыштэрэ зекIуакIэхэм цIыфхэр, обществэр ащыухъумэгъэнхэр, бзэджэшIагъэхэр къы­хэгъэщыгъэнхэр ыкIи зэхэфыгъэн­хэр, административнэ пшъэдэ­кIыжьхэр ателъхьэгъэнхэр, цIы­фэу кIодыгъэхэм якъэгъотыжьын, общественнэ чIыпIэхэм правопорядкэр ащыухъу­мэгъэныр, гъогурыкIоныр щынэгъончъэным лъыплъэ­гъэ­ныр, лые зэра­хы­гъэхэм, шыхьатхэм ыкIи уголовнэ хьыкум зэхэфынхэм ахэтхэм къэралыгъо IэпыIэгъу ятыгъэныр, нэмыкI­хэри. Джары къу­лыкъухэр зэрэзэтекIыхэрэр. Арэу щытми, пшъэры­лъэу зэдыряIэр зы, цIыфхэм яфитыныгъэхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэу­хъумэгъэнхэр ары.

— Следователыр хэта? Следственнэ комитетым иструктурэ щытхъу хэлъэу къулыкъур щыпхьыным фэшI сыд фэдэ нэшанэха пхэлъын фаехэр?

— Апшъэрэ еджапIэхэм илъэс къэс юристхэр бэу къачIа­гъэкIых, арэу щытми ахэм ащыщыбэхэр следователь хъухэрэп. Следователэу Iоф пшIэным пае юридическэ гъэсэныгъэ уиIэ къодыекIэ икъурэп, сэнаущыгъэ ин пхэлъын фае.

Юридическэ бзэмкIэ къэпIон хъумэ, следователыр пшъэдэ­кIыжь зыхьырэ цIыф, уголовнэ-процессуальнэ хэбзэгъэуцугъэм къыдилъытэрэ полномочиехэр иIэу уголовнэ Iофхэр зэ­хефых, бзэджэшIагъэхэр къычIегъэщых. Следователым зэхифырэ уголовнэ Iоф пэпчъ, зэрар зэрахыгъэр е лажьэ зиIэр арми, цIыфым ищыIэныгъэ къырыкIощтым бэкIэ елъы­тыгъ. Арышъ, следователым амал зэриIэу хэукъоныгъэ ышIы хъущтэп.

Следователым иIоф­шIэнкIэ процессуальнэ полномочиеу иIэм къыщыуцурэп, сыда пIомэ къин хэфэгъэ цIыф­хэм мафэ къэс за­къы­фагъазэ ыкIи ахэм яхэбзэ фиты­ныгъэ­хэр къаухъу­мэх. Арышъ, ар сэнэхьат къодыеп, ащ къы­фэ­хъух.

Следователым пшъэ­рылъэу къыфа­гъэуцугъэр икъоу зэшIуихыным пае апэрапшIэ шIэныгъэ куу иIэн ыкIи дэгъоу гупшысэшъун фае. IофшIэным хахьэу юридическэ упчIэхэм анэмыкIэу экономическэ бзэджэшIагъэхэр зэхифынхэмкIэ финанс, банк Iофхэм ащыгъуазэу щытын фае. Джащ фэдэу мурад гъэнэфагъэм фэ­кIон, ыIорэм тетыжьын, ипсихикэ зыпкъитыныгъэ иIэн фае.

Мыщ дакIоу следователь сэнэхьатым зищыIэныгъэ езыпхы зышIоигъохэм зыщагъэгъупшэ хъущтэп мыр IофшIэн къинэу зэрэщытыр, мафэм сыхьат пчъа­гъэу Iоф зэрашIэрэр гъэнэфа­гъэу щытэп, чэщми Iоф ашIэу макIэп къызэрэхэкIырэр. БзэджэшIагъэ­хэр зэхифы хъумэ следователыр специалистыбэмэ аIукIэн фаеу мэхъу. Ахэр оперативнэ-лъыхъу­ным икъулыкъушIэхэр, криминалистхэр, экспертхэр ыкIи нэ­мыкIхэри. Арышъ, следователь Iоф­шIэнымкIэ анахь шъхьаIэр лъэныкъо пстэуми хэшIыкI афыуиIэныр, зэхэщэкIо дэгъоу ущытыныр ары.

— Урысые Федерацием и Следственнэ комитет къулыкъур щызыхьынэу фаехэр сыдэущтэу къыхэшъухыхэра?

— СледователымкIэ мэхьанэшхо зиIэр хьыкумым уголовнэ Iофыр IэкIэмыхьэзэ хабзэм къызэригъэнафэу цIыфым ифитыныгъэ ыкIи ишъхьафитыныгъэ, обществэм ыкIи къэралыгъом яхэбзэ шIоигъоныгъэхэр зэрифэшъуашэу къэухъумэгъэнхэр, ла­жьэ зиIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэныр ары. Следователь сэнэхьатым социальнэ мэхьанэ зэриIэр къызыдэплъытэкIэ къулыкъур зыхьынэу фаехэм якъы­хэхын хэбзэгъэуцухэр пхъашэу екIуалIэх.

ГущыIэм пае, Следственнэ комитетым къулыкъур щыпхьыным пае УФ-м урицIыфын фае, джащ фэдэу къэралыгъо программэмкIэ юрист сэнэхьатым уфеджагъэу щытын, уипсауныгъэ изытет дэгъун фае. ЫпэкIэ хьапсым удэсыгъэмэ, нэмыкI къэралыгъом урицIыфэу щытмэ къулыкъум уаштэщтэп.

— Тикъэралыгъо исыд фэ­дэрэ апшъэрэ еджапIэ июридическэ факультет къэзыухыгъэхэр зэкIэ следователь хъун­хэ алъэкIыщта?

— Шапхъэу щыIэм къызэрэдилъытэу апшъэрэ еджапIэм июридическэ факультет къэзыухыгъэхэр зэкIэ следователэу Iоф ашIэн алъэкIыщт. Арэу щытми, Урысыем и Следственнэ комитет исистемэ, джащ фэдэу следственнэ гъэIорышIапIэу АР-м щыIэм кадрэхэм ягъэпсынкIэ Москва ыкIи Санкт-Петербург адэт ведомственнэ академиер къэзыухыгъэ­хэр ары апэрапшIэ IофшIапIэм аштэхэрэр.

Мы мафэхэм гъэIорышIапIэм къулыкъур щахьы Следственнэ комитетым иакадемие къэзыухыгъэ нэбгыриплIым. Ахэм IофшIэныр рагъэжьэгъакI, арышъ, сафэлъаIо къыхахыгъэ лъагъомкIэ гъэхъагъэхэр ашIыхэзэ лъы­кIотэнхэу.

Илъэс къэс следственнэ гъэ­IорышIапIэм республикэм ит еджапIэхэм яапшъэрэ класс исхэу юридическэ сэнэхьат зэзыгъэгъоты зышIоигъохэр ыкIи следователэу Iоф зышIэнэу фаехэр къыхешыпыкIых. Кандидат пэпчъ тэуплъэкIу, нахь дэгъухэр къыхэтэхы ыкIи ядокументхэр академием етэгъэ­хьы. Следственнэ комитетым иакадемие бюджет чIыпIэхэр иIэх ыкIи «целевойкIэ» аштэх. Гурыт еджапIэр къэзыухыгъэхэу еджа­кIо агъакIохэрэм къагъэзэжьыни, зыщыщым къулыкъур щахьын фае. Ау IофшIэпIэ чIыпIэ зырамыгъэгъотышъугъэхэр Урысыем инэмыкI шъолъырхэм агъакIох.

Кадрэхэм ягъэхьазырын Следственнэ комитетым лъэшэу ынаIэ тырегъэты. УФ-м и Следственнэ комитет епхыгъэу кадетскэ классхэр къызэIуахыгъэ­хэу ащарагъаджэх, ащ кIэлэ­еджакIохэм куоу правэр ащарагъашIэ. Кадет классым щы­рагъа­джэхэзэ Урысыем и След­ственнэ комитет икъэралыгъо къулыкъу Iоф щашIэнэу фагъэхьазырых, урысые хэбзэгъэуцугъэм ишапхъэхэр, къэралыгъо хэбзэ къулыкъум ипшъэ­рылъхэр, Конституцием илъэныкъо шъхьаIэ­хэр, уголовнэ ыкIи уголовнэ-процессуальнэ правэр арагъашIэ. 2018-рэ илъэсым Урысые Федерацием и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм епхыгъэу Женя Поповым ыцIэ зыхьырэ лицееу N 8-м кадет класс къыщызэIутхыгъ.

Ведомственнэ кадет гъэсэныгъэр пIуныгъэм ыкIи егъэджэным алъэныкъокIэ зыкIыныгъэ ыкIи мурад гъэнэфагъэ зиIэ еджапIэу щыт. Егъэджэн программэм хахьэу Следственнэ комитетым икъулыкъушIэхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъонымкIэ ыкIи загъэсэнымкIэ гъэсэныгъэ тедзэ ятэгъэ­гъоты. Следственнэ IофшIэным ишъэфхэм ащыдгъэгъуазэхэзэ, кIэлэеджакIохэм гушъхьэбайныгъэ ыкIи культурэ ахэлъэу, тарихъым ыкIи тятэжъ пIашъэхэм лIыгъэу зэрахьагъэм уасэ фашIэу пIугъэнхэр типшъэрылъ. Сицыхьэ телъ кадет кIэлэеджакIохэм шIэныгъэ дэгъухэр къызэрагъэлъэгъощтхэм, шэн-хабзэу еджапIэм чIэлъхэр зэрамыукъощтхэм, общественнэ мэхьанэ зиIэ Iоф­тхьабзэхэм щытхъу хэлъэу зэрахэлэжьэщтхэм.

Гъэзетыр къызфэзгъэфедэзэ сиIофшIэгъухэм ыкIи ветеранхэм ясэнэхьат епхыгъэ мэфэкIымкIэ сафэгушIо. Псауныгъэ яIэу, гъэ­хъагъэхэр ашIыхэу, гу кIуачIэм къыщамыгъакIэу щыIэнхэу сафэ­лъаIо.

КIАРЭ Фатим.