ЛIэу зигугъу къэсшIыщтыр кIэлэжьэп, тIурысэ хьазыр, ау ыныбжьыкIэ хьакIэщым джыри итIысхьажьыгъапэп, илъэс 75-рэ хъугъэ ныIэп. Адыгэ хъулъфыгъэм ыныбжь адыгэмэ зэтырафы хъумэ, илъэс 65-р ары ныIэп куп ыцIэкIэ гущыIэнэу иакъыл зыуцоу аIорэр. ИлъэсипшI джыри зыхахъокIэ, иакъыл мэчъэпхъы, ыпкъ ащ фэдизэу къыхэмыIагъэми, хыт-утэу цIыфмэ ахэтыжьырэп, зекIуи кIожьырэп, ихьакIэщ нахьыбэрэ есы. Ау ар джыри лIыжъ тIысыжьыгъэп, ар къызысырэр илъэс 85-м ыуж ныIэп.

А хыт-утэу зекIо мыкIожьэу зыфатIорэр ихьакIэщ исэу, ежь ипкъэгъу-лэгъу, иныбджэгъу, ишъэогъу, иуцогъу пIощта, адыгэмэ Iаджи зэтырафыба, ахэри къегъэтIысэкIыгъэхэу зэхэсхэу шыу хьакIэ ищагу къыщепсыхы. ХьакIэщым къехьэшъ, шIуфэс къазырихырэм ыуж икъамыщ пчъэ ихьэгъум къыпелъэ. Уадыгэмэ, ар зэрэпылъагъэм хьакIэр щысын хьакIэмэ е къэбарыхьэу къэкIуагъэу иIоф ыгъэцэкIэжьынышъ, кIожьыщтмэ къегъэлъагъо.

ХьакIэр мэгузажъо, зыфаер къеIошъ, мэтэджыжьы. Адыгэ Хасэр зэхэс, мэухасэ, ау яIоф кIэкIырэп, «мыщ фэдэ лIым иакъыл тыфэныкъу, игубзыгъагъэ тыщэкIэ, къытфащ» аIуи къаIофытагъ. Шы Iэдэжьи ыIыгъ (лIым пае шы къыдищагъ). Ащ фэдэ хъумэ къызфаIопщыгъэм ыIоу хабзэ: «Хасэр сэ къысфэныкъонэу хъуна, хэсыр зэкIэ губзыгъэ закI, ау «уаукIыщтми, къыуаджэрэм дэжь укIон фае» аIошъ, сыкъэкIон. Уиши дэщэжь, сэсиемкIэ сыкъэкIощт». Ежь иш уанэр тырелъхьэшъ, мэшэсы, къэухасэшъ, къэ­кIожьы…

Джащ фэдэ ныбжь иIэ хъугъэ мыгъэ тиныбджэгъу нахьыжъэу Джарымэкъо Рэмэзан. ЛIыпкъым бэшIагъэу уиуцуа­гъэу, пцIи хэIуагъэу, бэмэ уашIэу, анэ ренэу укIэтымэ, уитеплъэ зэрэзэхъокIырэр ащ фэдэу алъэгъурэп. Ары тэщ нахьи тIэкIу нахьыжъми, Рэмэзанэ типкъэгъу— лэгъоу тщызыгъэхъурэр. ТызэдэкIэлагъ, тыныбжьи зэдыхэкIотагъ, Тхьэм ыIомэ, хъулъфыгъэм ыныбжьыкIэ иунэ зыщи­тIысхьажьырэм тызэдынэсын. ТикIэлэ­гъум Мыекъуапэ зэфэдэхэу, яшIэныгъэкIи яакъылкIи зэщизхэу, кIэлэ хэшыпыкIыгъэхэу, сэнэхьат дэгъухэр зыIэкIэлъхэу, алъэ пытэ теуцуагъэхэр бэрэ тихьакIэщтыгъэх.

«Тыдэ ахэр щышъуихьэкIагъэх?» пIомэ, ари къэсIон. Институтри дзэ къулыкъури къэтыухыгъэхэу, ау джыри тыбэнакIоу щытыти, тызэрысыгъэ общежитием синыбджэгъу Пщыкъанэкъо Долэтыкъорэ сэрырэ тыкъырагъэнагъ, «тIэкIурэ джыри шъуис» аIуи. Къыддеджэгъэ Ацумыжъ Аскэрбыий тящэу тызэхэ­сызэ, Емыжэ Арамбый иунагъо къэкъути, иIэр къыгъани, ипаIо къышти, къикIыгъ. Тыдэ зызгъэзэн?» едгъэIуагъэп, тадэжь къэтщэжьыгъ. Бащэ темышIэу Долэтыкъо къыщи, унагъо ышIагъ, тхэкIыгъ. А уахътэм тефэу комсомолым щызэдэлажьэхэрэ зэныб­джэгъуитIу — Хъунэго Рэщыдэрэ Лъэцэр Аслъанрэ фэтэр унэ зэдисыгъэхэти, Аслъан къызещэм, Рэщыдэ къикIыгъ. Институтым тычIахьэ зэхъум Рэщыдэрэ сэрырэ тызэрэшIагъэу щытыгъ, тызэрэгъэгъуащэщтыгъэп. Ежьыри зэ­ры­тIысхьан фэтэр унэ лъыхъоу, тэри, Арамбыирэ сэрырэ, общежитием тикIыжьыным игъо къэсыгъэти, тигупшысэхэр зэтефагъэх.

ТинэIосэшIоу ПсыIушъо Иб­рахьимэ ятэ-янэмэ ахэсэу гимназием ыхэкIэ щысыгъ. Ащ ыуж щысыгъ Гъонэжьыкъо Къэплъан иунагъо, ахэм къакIэлъыкIорэ чIылъэ унэр фэтэрэу атэу аIуагъэти, тызэдакIуи тыкъеплъыгъ, тызэзэгъыгъ. Унэр жъыми, джыри пытагъэ, унэ заулэ зэхэтэу, Iэгуи дэлъэу, чъыг зэфэшъхьафхэри шIоу къапыкIэу дэтхэу. Джаущтэу нэбгырищым а зы унэм тызэдитIысхьагъ. А лъэхъаным Рэщыдэ «Точрадиомашым» икомсомольскэ организацие ипэщагъ, нэужым комсомолым и Мыекъопэ къэлэ комитет иятIонэрэ секретарэу ащэжьыгъагъ. Емыжэр джыри банэщтыгъэ, сэ хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» корреспондентэу сыIутыгъ.

А лъэхъаныр ары Джарымэкъо Рэмэзанэ фэдэ кIэлэ шIагъохэр нахь къытхахьэхэу зырагъэжьагъэр. Рэмэзанэрэ сэрырэ тызызэрэшIэрэр бэшIагъэ, еджапIэм тычIэсыгъ, ежь джэджэхьабл, сэ сыкъунчыкъохьабл, Нэхэе Аслъан иIуагъэу, тызыколхоз «Октябрь». Тятэхэр дэгъоу зэрэшIэщтыгъэх, тIури кIэлэегъэ­джагъэх, зэпкъэгъу-лэгъугъэх, Нухьэ Джэджэхьэблэ еджапIэм илъэс пчъагъэрэ идиректорыгъ, тэ тятэ хьисапымкIэ тичылэ тыщыригъаджэщтыгъ.

Хэти а лъэхъаным кIалэмэ Iэдэб ахэ­лъэу, гъэсагъэхэу, Адыгэ Хабзэм шIолIыкIыхэу, жъыр агъэжъэу, кIэм дакIохэу хъунхэм дэшъхьахыщтыгъэхэп. Чыр цIынэзэ къауфэба, тэри а охътэ шIагъом тыкъыхиубытагъ — бзэр зыщыбзэу, хабзэр зыщыхабзэу, бзыпхъэр зыщышъуа­шэм. «Чэм Iэхъогъуми чэм бзэмыгу хэт» зэраIоу, адэ тэрэзыджэу зекIохэу, гъогу убагъэм дэхыхэрэри къытхэкIыщтыгъэх, ау инахьыбэм игъом къытыригъэзэжьыщтыгъ, «сыхэукъуагъ» пIоныр лIы­­гъэм щыщ» аIоба, тызэдиштэжьыщтыгъэ.

Рэмэзанэтхэми, тэ тиунагъуи къарыхъу­хьагъэхэмкIэ нахь тызфэсакъыжьын фаеу хъущтыгъэ, адэ уятэ кIэлэегъаджэу о мыхъо-мышIэхэр пшIэу е убзаджэу чылэм удэтымэ, «уятэу узымыгъэсагъэр» къыуаIон, «чылэр егъасэ ежь ибын фэгъэсэжьыгъэп» уяти фаIон. Мыр ренэу, емызэщхэу тянэмэ, жъэу тиIэмэ къытаIощтыгъэ, тэри аIорэр зэхатшIэщтыгъ, къызэрэтымыгъэукIытэжьыщтхэм зэрэтфэлъэкIэу тыпылъыгъ. Нэужым тэри тычъэпхъи, тиунэмэ такъырыкIи дунаим тыхэщагъэ зэхъум а нахьыжъмэ къыта­Iощтыгъэр зыкIи ттхьакIумэ икIыгъэп, ренэу тыкъалъэгъоу къытщыхъузэ, зызэкIэтыугъуаезэ къэтхьыгъ. БэшIагъэу тыухыгъэхэми, джыри яжьау тычIэт, тырэ нырэ егъашIэм уакIэхьащтэп. Джы тэри зыгорэхэр тэгъасэх, гъэсэпэтхыдэ ятэIо, а тэ тищысагъэхэр ежьхэмкIи щысэ мафэ хъухэ тшIоигъоу. Рэмэзанэ ухигъэплъы­хьанэу кIэлэ шIагъоу щытыгъ, ренэу гушIубзыоу, ары хьэкIакIо къызытфакIокIэ тигуапэу къызкIедгъэблагъэщтыгъэр, бэкIэ тыкIырыплъыщтыгъэ.

Хэт тадэжь щымыIагъ Iо, а уахътэм анахь цIэрыIоу дунаим зыцIэ къыраIощтыгъэ ансамблэхэу «Битлз»,«Дип пепл», «Юрай хип», «Смоки» зыфэпIощтмэ яаужырэ пластинкэхэр Емыжым Францием къырищыгъэхэу, ащ етIани зыгорэм кIо къэс хигъахъозэ, коллекцие шIагъо тиIэ хъугъагъэ. Ахэм ядэIунхэу, тыратхэнхэу шIукIае къытэуалIэщтыгъ. ХьэкIакIо къытфакIощтыгъэхэр ятеплъэкIэ зэрэзэфэшъхьафхэм фэдэу яIофхэмкIи зэ­фэдагъэхэп. Зыхэр инженерыгъэх ПсыIушъо Ибрахьимэ фэдэхэу, адрэхэр Хъунэго Алик фэдэу гъомылэпхъэшIы­гъэх, зы куп заготовителыгъ, ямыжъо къуаеу, адрэхэр Рэмэзанэ фэдэу Iэзагъэх, сымэджэщ зэфэшъхьафмэ ащылажьэщтыгъэх. Унагъо зиIэу ахэтыгъэр макIэ, укIэлэзикъэмыщэ хъумэ сыдым уигъэгуIэн, чэщ кIасэ нэс тызэрэгъэтхъэжьэу тызэхэсыщтыгъ, тизэхэсхэми хьакIэщ теплъэ бэрэ яIагъ.

ТихьакIэщ диван хъоо-пщау итэу, фикус чъыгым унэм ызыныкъор ыубытэу, зы мэкIаем тхылъхэр тизхэу, адрэм пластинкэхэр телъэу, Iанэри фэшIыгъэу щытыгъ, ащ бжъэу къыщаIэтыгъэмрэ хъохъоу щаIуагъэмрэ янэхъой джыри а Iэгум дэлъ сшIошIы. Джаущтэу тызэфэкIасэхэу, тызэфэсакъыжьхэу, зым Iэпызырэр адрэм къыштэжьэу тызэхэтыгъ, джыри ары тызэрэщытыр. Адэ, дунаир мэкIуатэ, зыгорэхэри тхэкIыжьых, зыгорэхэри къытхахьэх, ау «Гъогужъырэ ныбджэгъужъырэ хэмын, егъашIэм удагъэхыщтэп» адыгэм зыфиIорэм тыфэшъып­къагъ. МыщкIэ Рэмэзанэ щысэ тепхынэу щытыгъ.

Ыгу зынэсырэм ыIэ лъыIэсынэу нахьыбэм цIыфым фэлъаIох, ау хэти шIоигъор ренэу къыдэхъурэп, хъурэм зебгъэзэ­гъын фаеу макIэп къызэрэхэкIырэр. Ащ фэдэ хъумэ Иорданым исыгъэ тинахьыжъ лъапIэу Шапсыгъэ Индрысэ «Сыд уикъэ­бар, Шапсыгъэр?» сIоу сызеупчIыкIэ, тIэкIу IущхыпцIыкIыти, къыIощтыгъэ: «Мыхъу хъумэ техъо, ари мыхъумэ, зэрэхъоу тэшIы. Аущтэу умышIымэ, шъыд пшIагъэджи мыхъун хъумэ хъутэп, о зыуухыжьыт нахь, мыхъутэр бгъэхъутэп». Ау цIыфым зыфаер бэрэ къыдэхъу хъумэ, «цIыф маф» фаIо. ЕтIани ар цIыф гъэсагъэу, епщэжьыгъэу, IокIэ-шIыкIэр ышIэ хъумэ, «кIэлэ гъэсагъ» фаIо. Джащ фэдэу иакъыл зыуцугъэм щегъэжьагъэу Джарымэкъо Рэмэзанэ къехьы, цIыфмэ агу рехьы, лIы шъэбэ рэхьат, ау лIыпкъи, купкIи иI, зыщищыкIагъэм илIыгъи къэлъагъо. Ау ТхьэмкIэ шыкур, игубж макIэ, идэхэIуагъэ бэ, ишIушIагъэ ахэмэ ахэгъэхъожь.

Хэти зы сэнэхьат горэ къыхехы, е аущтэу мэхъу, е фашIэу ешIэ, сыд фэдэми, сэ сигупшысэкIэ, анахь тхъэрэр ыгу рихьырэ IофымкIэ щыIэшъурэр ары, ышъхьи рыхихыжьышъоу, щытхъухьи щыхъоу, ыцIи дахэу цIыфмэ ажэ дэлъэу псэурэр ары. Ау ар бэмэ къадэхъурэп, сыда чыжьэу укIон, адыгэ интеллигенцием еплъ, тхакIоми, шIэныгъэлэжьми, усакIоми, къешIакIоми, артистми ышъхьэ ерагъэу хехыжьы. Пэсэрэ уасэу яIагъэри къеIыхыгъ, ахъщэмрэ мылъкумрэ тетыгъо зыщаубытырэ уахътэм акъы­лымрэ гупшысэмрэ губзыгъагъэм пэ­чыжьэ мэхъух…

Рэмэзани иуахътэрэ иIофрэ ахэбаикIыгъэп, иIоф дэмышъхьахыгъэми, емызэщыгъэми, адрэмэ ари афэд, ау ышъхьэ дахэу ыIыгъыжьынэу фэгъэ­хъугъ. Адыгэ хъулъфыгъэм ышIэ хабзэр ышIагъ — еджагъ, епщэжьыгъ, исэнэхьат дэгъоу къызIэкIигъэхьагъ, унагъо ышIагъ, унэ ыгъэуцугъ, иджэныкъо машIо зэкIэзыгъэ­нагъэ Саретрэ ежьыррэ егъашIэм зэгурыIохэу къахьы, кIэлэхъуи къапыфагъ, апIугъ, алэжьыгъ, лIы хъугъэ, цIыф хъугъэ. Чэщи, мафи емызэщэу, ыгурэ ыпсэрэ хилъхьэзэ Рэмэзанэ ылэжьы­гъэр исэнэхьат, ары анахьэу щытхъухьэ зэхъу­лIагъэр. «Зибэ пшIэрэм урыIаз» аIо, езэщыгъэп, Шапсыгъэм иIуагъэу, ренэу «ехъуагъ», зэкIэ зэригъэкIугъэ, иIоф ыIэ екIугъ, уролог хирург бэлахь хъугъэ. Ар етIани хэку къодыер арэп зыщыцIэрыIор, зэрэхэгъэгу пIомэ нахь тэрэз. Мыщ ишыхьатэу зы щыс.

«Интуристым» итхьаматэу КIыкI Ерстэм къыслъыхъуи, зы Iоф горэкIэ сишIуа­гъэ езгъэкIы шIоигъоу къысиIуагъ. БэшIагъэу тызэхэт, комсомолым и обком тыщызэдэлэжьагъ, нэужыми тызэрэгъэгъощагъэп. Сэ тхэн, шIэныгъэ Iоф зыфэпIощтмэ зафэзгъэзагъ, ежь зекIон Iофыр зэрефэ, IэкIыбми анэсы, анахьэу хэхэс адыгэмэ, къырегъэблагъэх, хэкум исхэр афегъакIох. Джащ фэдэу Америкэм тилъэпкъэгъоу исхэм ащыщ куп къыригъэблэгъагъэти, сэри бысым папкIэу сахэтымэ шIоигъуагъ. Ар ыгу къэзгъэкIыгъэри къэшIэгъоягъэп — сэри а IэкIыб щыIэ адыгэмэ япхыгъэу «Самгъур» зыфиIорэ Хасэр бэшIагъэу зэхэсщагъэу, сахахьэу, сахэкIэу, бэрэ къысихьылIэхэу щытыгъ.

Америкэм ис адыгэмэ ахэтыгъ Джарымэкъо Рэмэзанэ фэдэу уролог цIэрыIоу Хьажъу Зиуар, ар ЛIыбзыумэ япхъорэлъф, къабзэу адыгабзэкIэ мэгущыIэ, ятэкIэ къэбэртаеми, бжъэдыгъубзэр нахь къытекIо, «сызипхъорэлъфхэм нахь сахьыгъ» еIо. Ари дахэу тхьэкIагъэ, хэку сымэджэщым Рэмэзанэ дэжь щыIагъ, нэмыкI отделениехэми ахэхьагъ, яIэзакIэ еп­лъыгъ, ежьыри ышIэрэ щыIэмэ адэго­щагъ. Агу еIугъ, тиIазэмэ лъэшэу къащытхъугъ. «АI-анасын, мыхэмэ тэ тиIэ амалхэр яIагъэемэ сымаджэхэр рыууплъэкIунэу, япхьылIэщт Iэмэ-псымэхэр икъоу агъотыгъэемэ, зэрэдунаеу къычIагъэплъыныеп», — ыIуагъ.

Рэмэзанэрэ Зиуарырэ Iэзэн Iофымэ атегущыIэхэ хъумэ, тызэрэщысыри ащыгъупшэжьыщтыгъ, джарэу хэблыхьэщтыгъэх. Зэ щэджэгъуашхэм ыуж ресторанэу «Мыекъуапэм» ыIупэ кофе тешъоу тыщысэу Урысыем урологием ылъэныкъокIэ анахь Iэзэ цIэрыIоу исхэм гущыIэкIэ анэсыгъэх.

— Мыщ фэдэ Iэзэ бэлахь дэдэ горэ, — ыIуагъ Зиуар, ыцIэ къыриIуи, — Америкэм къакIуи, симпозиумым къыщыгущыIэгъагъ. Лъэшэу агъэшIэгъуагъ къе­кIолIагъэмэ, сэри гущыIэгъу сыфэхъу­гъагъ, ыцIэ зэхэпхыгъэу щыта?

Рэмэзанэ IущхыпцIыкIыгъ, зи къымыIоу телефонкIэ зыгорэм фытеуагъ.

— Америкэм къикIыгъэ Iазэ горэ (ыцIэрэ ылъэкъуацIэрэ риIуи) тихьакIэ, — риIуагъ. — Мыекъуапэ щыI, черкести, ихэкужъ зэригъэлъэгъунэу къэкIуагъ, уигугъу къышIыгъ, удэзгъэгущыIэн уфаемэ. – Адрэм «Боу сигуапэ хъун» ыIуагъэти, хьакIэм телефоныр фищэигъ: — ДэгущыI уинэIуасэм.

ТIэкIу шIагъэу телефоныр къызыретыжьым къеупчIыгъ:

— Тыдэ щыпшIэрэ мыр о, Рэмэзан?

— О сэ сызщишIэрэмкIэ уеупчIын фэягъэ, — IущхыпцIыкIыгъ Рэмэзан, — тызэнэIосэшIу, а зы сэнэхьатба тиIэр.

ЕтIани тIэкIурэ гущыIагъэхэу джыри зы Iазэ горэм ыцIэ Зиуар къыриIуагъ, ари дунаим щыцIэрыIоу щытыгъ. ЕтIани Рэмэзанэ зи къымыIоу IущхыпцIыкIи, телефонкIэ зыгорэм фытеуагъ, тIэкIурэ дэгущыIи, хьакIэм телефоныр фищэигъ: «ДэгущыI а зыфэпIуагъэм». ГущыIэныр заухым Зиуар ыIожьын ымышIэу телефоныр къыфищэижьи, гуфаплъэу къеп­лъыгъ.

— Олахьэ, Рэмэзан, — ыIуагъ, — мыщ фэдэ Iазэхэр огъэныбджэгъухэу шIуишIэныгъэхэр зэшъохьылIэмэ, ахэм къащыбгъакIэрэ щыIэп, уашъхьадэмыкIыгъэмэ…

Рэмэзанэ сыд фэдэ IофкIэ теолIагъэ­ми, хэткIэ телъэIугъэми, егъашIэм «IыI, сыуцуагъ, сыпшъыгъ, неущ» ыIуагъэп, а чIыпIэм амал иIэмэ зэкIэ зэшIуихы­щтыгъ. ЫгукIэ зэрэкъабзэм фэдэу иIофи къэбзэ-лъабзэу кIигъэкIыщтыгъ. Зэхэдз иIагъэп – «мыр тхьаматэшъ, нахь сыпы­лъын», «мыдрэр мылъкукIэ зэIэкIэлъышъ, нахь сыфэсакъын», «мыр къысшъхьапэн» ыIуагъэп, хэти зэфэдэу афыщытыгъ. Ар цIыфмэ амышIэ хъуна, алъэгъущтыгъ, «нычэпэ удэу быбырэр ашIэ» е «шъхьадж цIэу хэсыр тэшIэ» аIоба адыгэмэ, ишIушIагъэ пае фэмыразэ сэ сырихьылIагъэп, зэхэсхыгъэп. Iаджи ыгъэхъужьыгъ, ылъэ тыригъэуцожьыгъ, ахэм къахэсыушъхьафыкIы сшIоигъу Шъхьэлэхъо Абу.

Абу зымышIэрэ адыгэ щыIа, лъэпкъым ыгукIи, ыпсэкIи етыгъагъ, кIэлэегъэджэныр исэнэхьатыгъэшъ, ыгъэсагъэрэ гъэ­сэныгъэм игъогу тыригъэуцуагъэрэ мин-минэу къэлъыт. Ежь цIыф гушIубзыоу, шэнышIоу, сыдигъо ыдэжь учIэхьагъэми, къыуажэу щысыгъэм фэдэу къыпфэтэджыныешъ, уригъэблэгъэщтгъагъэ. Сэ бэрэ ыдэжь сычIахьэщтыгъ, сыригъэджагъ, ХьэдэгъэлIэ Аскэррэ арырэ шIэныгъэлэжь Iофым сыфащагъ, сыхащагъ, тыщы­зэ­дэлажьэщтыгъ. Мыщ тыщыIэу Адыгэ Хасэм тырикIэщэкIуагъ, Абу тхьамэтагъ, сэ сыригодзагъ, ащ елъытыгъэу бэрэ тызэрихьылIэщтыгъ.

Зэ ыдэжь сыкIуагъэу сшIочэфынчъэу, къызхимыгъэщыми, зыгорэ къызэрегъурэр хэпшIыкIэу щысыти, сеупчIыгъ. Ипсауныгъэ зэригъэгумэкIырэр къыIуагъ, урологием ылъэныкъокIэ зэригъэIэзэнхэ фае шъхьае, сымэджэщ Iоф хэмытэу Iазэхэр къыоIэзэнхэ хъумэ осэшIу къаIо, Абу фэдэу егъашIэм мылъку кIэмынэцIыгъэу, ахъщэ зымыугъоигъэм ащ фэдэ фэукIочIына?! Арыти, Джарымэкъо Рэмэзанэ сыдэгущыIэнышъ, ащ ыуплъэкIун, анализхэр ригъэтын, упчIэжьэгъу тшIын, къыIорэм елъытыгъэу зэреIэзэщтхэри, зыщеIэзэщтхэри дгъэнэфэнэу тызэдегупшыси, Iофым ыуж сихьагъ.

А уахътэм псауныгъэмкIэ Адыгеим иминистрагъэр Борсэ Мухьамэдти, ыдэжь сыкIуагъ. Тызэрэгъэгъуащэрэпти, тызэгурыIуагъ. «Шъхьэлэхъо Абу фэдэлI къы­зэригъэIэзэнхэу тыдэ кIон ыIоми, Москва, Питер, Казань, Краснодар е нэмыкI къалэми, тефэрэм министерствэмкIэ сыфэгъэзагъ, а лъэныкъомкIэ орэмыгумэкI», — ыIуагъ. Мухьамэд ыIорэм епцIыжьырэ кIалэп, сицыхьэ телъыгъ, арыти, Абу къэбарыр лъызгъэIэсыжьыгъ. «Арымэ, зэ Казбекрэ сэрырэ тызэуп­чIыжьынышъ, (ышнахьыкIэ Рэмэзан ежь КазбеккIэ еджэщтыгъ), ащ нэс, зэрэпIуа­гъэу, Джарымэкъом зедгъэуплъэкIун», — джэуап къытыгъ.

КIуагъэ, ау Рэмэзанэ къытIупщыгъэп. «Абу, сэщ нахь дэгъоу о къыоIэзэнэу, операцие уишIыпхъэу мы хэгъэгум Iазэ исэу сэ сшIэрэп, арышъ, мыщ зыщыгъэ­гупсэфи, ищыкIагъэр зэкIэ сэ къысфэ­гъаз». Джаущтэу онтэгъукIаеу кIуагъэми, Рэмэзанэ операцие ышIыгъ, узи бзаджи пымылъыжьэу зыпкъ къыригъэуцожьыгъ, дахэм фэдэу къытхэуцожьыгъ. Сымэджэщым къызчIэкIыжьыгъэм ыуж джыри мэзэ Iэпэ-цыпэ горэм къылъыплъэжьи, зэкIэ дэгъоу кIыжьыгъэти, Абу Iофым пидзэжьыгъ. Джы Рэмэзанэ ыныбжь Iэпэ-цып ежь Абу а уахътэм ыныбжьыгъэр.

Ащ фэдэ хъумэ, сымэджагъэм «Узэпэш» епIон фаети, ти «Самгъур» Хасэ зычIэт унэм («Адыгэ макъэм» иредакцие ыхэкIэ, Адыгэ Хасэм игъунэгъоу) Iанэ къыщызэзгъэпэши, Абурэ Тхьаркъохъо Юнысрэ зэгъусагъэхэти, къезгъэблэгъагъэх. «НекIох, — сIуагъэ, — офисым, щэджэгъуашхэри къэсыгъ, сиIани хьазыр, сэри моу зы орэдыжъ горэ тэрэзэу сфызэхэфырэпышъ, ащкIи упчIэжьэгъу шъусшIы сшIоигъу» (ушъхьагъу сэшIышъ ары джы тыкъэкIонэу). КъызычIахьэхэм, Iанэр зэрилъэгъоу Юныс IущхыпцIыкIыгъ:

— Абу, сенэгуе мыщ ущыхэIэжьынкIэ (бжъэ Iэтыныр ебгъэжьэжьын зыфэпIощтыр къыригъэкIэу).

— Хьау, сэ ащ фэдизэу бэшIагъэп сымэджэщым сыкъызчIэкIыжьыгъэр, екIунэу щытэп.

Арыти, зэрэщысхэу Рэмэзанэ сыфытеуагъ, затIорэр зэхахынэу сшIи, езгъэ­дэIугъэх.

— Абу, хэIэжь, уиIахь маф, сыд пшIэн пIоми уфит, тэ талъэныкъокIэ узгъэгумэкIыжьын щыIэжьэп. АI-анасын, IофышIэ сыщымыIагъэемэ, шъуиIанэ зыхэзгъэныныеп…

Джаущтэу Рэмэзанэ ихьатыркIэ Абу хэдгъэIэжьыгъ. Ащ ыуж мэшэлахьэу ыгъэшIэжьыгъ, 90-м къехъугъагъ. «Ар Рэмэзанэ ихьатыр, ишIушIагъ, Тхьэшхом ыуж ары сыкъызкъонэжьыгъэр», — ыIощтыгъэ, джарэу фэрэзагъ. Ащ фэдэу тхьапш Рэмэзанэ ишIуагъэ зэкIыгъэр. Мары тэ тиунэкъощ нахьыжъэу Къуекъо Нурбый мыщкIэ шыхьат. Илъэс 50 Iэпэ-цыпэ ыныбжьыгъ урологие лъэныкъом­кIэ къэсымаджи, онтэгъу хьазырэу Рэмэзанэ дэжь нагъэсыгъ. Лъэтемытэу аригъэуплъэкIуи, операцие ежь ышIи, къеIази, къытхигъэуцожьыгъ. ТхьэмкIэ шыкур, илъэс 85-м нэсыгъэми, ышъхьэ дахэу зэрехьэ, машинэм етIысхьэ, цIыфми ахэхьэ, тэри ынаIэ къыттет, джыри ижьау тычIэт. Ащи джа Абу ыIорэр ары ыIорэр — «сыкъэзыгъэнэжьыгъэр Рэмэзан.»

Уахътэр лъэкIуатэ, адыгэм иIуагъэу, «жъыр IокIоты, кIалэр къэкIуатэ», шъхьадж ежь къыпыщылъ гъогум тет, тэри тапэ итмэ такъылъэкIоти, тикуцэ теуцогъу къэсыгъ, бэрэ дахэу дунаим тыщищагъ, етIанэ тэри тизекIо гъогухэр къэдгъэуцугъэх. ХьакIэщым итIысхьажьырэ лIы хэфытагъэхэр кIочIаджэ хъугъэ­хэкIэ арэп лIыгъэшIапIэ зыкIэмыкIожьыщтыгъэхэр. ЗекIоныр зыкIагъэуцужьыщтыгъэр якIалэхэр, якIалэмэ якIалэхэр а зекIо гъогумэ атехьагъэхэу атетыхэшъ ары, ахэри лIы хъугъэхэба. ЗекIолIым ишъхьарыхъон ынэ щэхъу къыхэмыщэу Iухъуагъэ хъумэ, уянэ къылъфыгъэми, уятэми къэпшIэщтэп, зэрэмышIэжьхэу зэрэукIыжьхэуи хъугъэ. Сыда щысахьэ укIон, «Борэжъым игъыбзэ» къызэриIорэмкIэ, лIы хэфытагъэу, зекIолI бэлахьэу Борэжъыр игъом а зекIо гъогумэ атекIыжьыгъэпти, икIалэу шы Iэхъогъу къэзыфырэр ымышIэжьэу шIонапIэ зэрэшIыхи, IэкIэукIагъ, къехъулIагъэр гъыбзэкIэ къаIожьы.

Арэу щытми, зекIонкIэ «зызымыгъэшхэкIыгъэхэр» яхьакIэщхэм арыкIыхэти, лIыгъэшIапIэ кIохэти, мыхъэр агъахъэщтыгъэ, мары Хьаткъокъошхом илъэс 68-рэ ыныбжьыгъ ихьакIэщ щызэхэсхэу хьакIэ горэм «шъори жъугъэхъагъэ щыI, ау Болэтыкъо Джанкъылыщ мыр ышIагъ, мыр ыгъэхъагъ» зеIом, шэси, пщым дэжь кIуи, деIэзэ икъуаджэ къекIугъэ пыимэ атыригъакIуи, ишъуз бзаджэ хыригъэнэжьи къыригъэщэгъагъ.

Урыс-Кавказ заом илIыхъужъэу Тыгъу­жъыкъо Къызбэч илъэс 73-м итыгъ дзэм ипащэу пыим езао зэхъум, илIыхъужъы­цIэ тарихъым къыхэнагъ. Джарымэкъо Рэмэзанэ фэдэхэр Хьаткъокъошхоп е Тыгъужъыкъоп шъхьае, ахэми агъэхъап­хъэр дунаим щагъэхъагъ, джыри щагъа­хъэ, зэрэхъурэмкIэ, жъырэ кIэрэ зэлъэкIо, арышъ, тауж къикIырэмэ гъогу убагъэр джы яIахь маф.

Рэмэзанэ къылъыкIогъэ илъфыгъэ зыкIи къыгъэукIытэжьыгъэп, еджагъ, епщагъ, ежьыри игугъу джы дахэкIэ ашIы. Ыкъо Андзаур ятэ фэдэу Iазэ хъугъэ, а урологие Iофыр ары зытелэжьыхьэрэр, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат хъу­гъэ, иIэзакIэ щытхъухьэ фэхъу. Ежь Рэ­мэзанэ гъэрекIо дэй къэхъуи Краснодар защэм, ыкъо дакIуи, ежь ышъхьэкIэ адеIазэзэ, ипIэшъхьагъ кIэрымыкIэу чэщ пчъагъэ ыгъэкIуагъ, шыкурэу дахэу ылъэ къытеуцожьыгъ.

Джаущтэу тымрэ къомрэ зы лъагъо рэкIох, «зибэ пшIэрэм урыIаз» аIо, кIалэри ятэ фэдэу Iазэ хъугъэ. Джы Джарымэкъо Рэмэзанэ ежь ышъхьэкIэ мыIэзэжьырэми, упчIэжьэгъу бэрэ ашIы, шIэныгъэ зиIэр губзыгъэ зыхъукIэ, иакъыл бэ фэныкъорэр, ар етIани цIыфым ипсауныгъэ епхыгъэ хъумэ, мэхьанэшхо иI. Ары Андзаур ятэ ышIэрэр ежь ышъхьэ­кIэ федэ зыкIыфэхъурэр.

Сэ мы непэ къэстхыгъэм нахь дэ­гъоу, нахь зэгъэкIугъэу къэзыIони, къэзытхын Iаджи хэкум ис, къалэми дэс. Ахэр Рэмэзанэ агукIи, апсэкIи фэкъабзэх, шIу къыдэхъумэ анахь гушIощтмэ ащыщых, Рэмэзанэ лъытэныгъэу фашIырэр зэра­лъытэрэр ягупшыси ягущыIи ахэлъ. Ахэм ащыщ Рэмэзанэ иунэкъощ Джарымэкъо Юсыф.

«СэркIэ Рэмэзан унэкъощ къодыеп, — еIо Юсыф. – Ар сшынахьыжъ кIас, егъашIэм зы ны тыкъылъфыгъэм фэдэу тыщыI, тищыIэныгъэ гъогухэр зэдакIох, сыд фэдэ Iоф тшIагъэми, тыдэ тыщылэжьагъэми, тиIофхэр зэхэлъых. Комсомолым ихэку комитет иотдел зесщэ зэхъуми, нэужым спортымкIэ Адыгеим и Комитет сыритхьаматэ зэхъу­ми бэ ишIуагъэ къызэрэтэкIыгъэр. Бэрэ тигъусэщтыгъ, Рэмэзанэ уигъусэу куп ухахьэми, ухэкIыми къыпфалъэгъункIэ шъуашэу щытыгъ, цIыф еджагъэу, губзыгъэу, щыIэныгъэм ылъэныкъо зэфэ­шъхьафхэм хэшIыкIышхо афыриIэти, ашIоцIыф гъэшIэгъоныгъ, егупсэфылIэщтыгъэх.

Iэзэн IофымкIэ укъикIымэ, Iаза пIомэ, Iазэ, мы хэгъэгум ыцIэ епIонэу урологиемкIэ ис Iазэ ымышIэрэ е зымышIэрэ ахэтэп, зэгурэIох, дахэу зэхэтых, яакъыл зэхэлъ. Хэт зыдемыIагъэр, ымыгъэхъу­жьыгъэр! Сэ сшъхьэкIэ Iаджыри сытефагъ, къысэIэзагъ, адрэ дунаим сыкъыхищыжьыгъ сэIо, ары мыхъугъагъэемэ сыкъэнэщтыгъэп, Тхьэм ыуж Рэмэзанэ сыкъыкъонэжьыгъ. Джы тIэкIу зегъэ­гъойщае, Iэзэжьырэп, цIыфми бэрэ ахэхьажьырэп, ау акъыл джыри бэмэ ареты, ТхьэмкIэ шыкур, ылъэ тет, къытхэт, джы­ри бэкIэ тыщэгугъы…»

Юсыф изакъоп, бэ щыгугъырэр, бэ Тхьэ фелъэIурэр, «шIу зышIагъэм шIу фыщылъ» аIошъ, къыдэхъунэу тыфэ­лъэIон…

Рэмэзанэрэ сэрырэ непэ тызэгъунэгъу, сэ нэужым а хьаблэм сыхэтIысхьажьыгъ, зэкIэ тесым хэз имыIэу тэзэрэшIэ пIоми хъущт, зэкIэ цIэрэ шъхьэрэ зиIэ закI, шIу алэжьы. Къялыгъэ кIалэхэр гъогу тэрэз тырагъэуцуагъэх, унагъохэр арагъэшIагъ, ахэми яджэныкъо машIохэр маблэх, чъыгхэри агъэтIысхьагъэх, сабыйхэри къапыхъуагъэх, ахэр джы ежьхэм апIух… Ау «жъы зимыIэм кIэ иIэп» зэраIоу, тыжъырэ ныжъырэ яжьаушIу хэти фэныкъу, тыIэкIэ мэIабэх, ныIэкIэ къятэх…

Пчэдыжь тыгъэм ышъо къэплъыгъ, ау джыри чъыIэтагъэр зэкIэкIуагъэп фэбэ шIагъу пIонэу, бжыхьэ кIасэба, осымэри загъорэ къэу. Ау мафэхэр джыри дахэх, ахэр хэти игъом ыгъэфедэ шIоигъу, тянэшыпхъу Чэбэхъанэ «Шъхьэгъушъэм пшIэрэр зыгорэм къыпфишIагъэм фэд» ыIощтыгъэ. ТихьэблашъхьэкIэ апэ Рэмэзанэ урамым къытехьэ, бжыхьэ кIасэм зыпыупхъухьэгъэ чъыгмэ къапыкIыгъэ къутамэхэр, куамэхэр Iэгум къыдехы­-хэшъ, гъогубгъум щызэтырелъхьэх Iуащынхэу. Сэри сыкъыдэкIыгъэшъ, шIуфэс зэтэхы.

— Дэгъу, — сэIо, — тигъунэгъур, чъыгмэ узэряупхъурэр. Адыгэр Iушыба, егъашIэм охътитIу чъыгым зыхэIабэщтыгъэр – кIымэфэ щылэ мазэмрэ бэдзэ­огъу щылэ мазэмрэ. ДжыркIэ ар илъэсым иаужырэ мазэ и 20-м регъажьэшъ, щылэ мазэр еухыфэ макIо. Гъэмафэм бэдзэогъум и 20-м къыщыублагъэу Iоныгъом ыкIэ нэс. Чъыгым иохътэ зэблэхъугъо къэсы зыхъукIэ мэдыкъышъ, информацие зыхиубытэрэп, ащи зы псэ горэ пыт, Тхьэм хэти, сыди къыгъэхъугъэу зыфэмыгумэкIыжьырэ щыIэп, лые дунаим къытыригъэхъуагъэп. Ары адыгэмэ чъыгым ощ тыращэен хъумэ къафигъэгъунэу зыкIелъэIущтыгъэхэр, игунахь зыщаухъу­мэнэу ары. Чъыг закъор ары щытэу зидунае зыхъожьырэр, о ар узэрэфаеу иуупкIымэ ыпсэ ухэIагъэ мэхъушъ, гунахь.

— Тэрэз, тижъхэми ары аIощтыгъэр, чъыги, цIыфи дунаим къызытехъокIэ щыIэнхэ фае, псэ зыпыти, зыпымыти ары ягъогу, — Рэмэзанэ мытхъытхъэу къеIо. — Сэ чъыгмэ лыеу къапыкIэрэр ары ахэсыупкIырэр, тятэмэ тагъэлъэгъу­гъэр ары. Сыд фэдэми, лыер — лые. О чъыгы оIо. Адэ цIыфым шъэжъые хапIэ хъумэ? Сэ осIон, Тхьэм гукъабзэкIэ уелъэIу мафэкIэ тыхэIэбагъэ хъунэу, сымаджэр ыгъэхъужьынэу, ригъэIотэ­жьынэу, джары сэ сIощтыгъэр операцием сычIахьэ хъумэ... Сызэхихыщтыгъэу сшIошIы, джыри силъэIухэр зыфэзгъа­зэхэкIэ ынэшIу къыстетэу къысщэхъу. Сэ къыстехъухьэгъэ купым дахэу сакъыхещыжьы…

Сабый зэрэгъэжъот макъэр къэIушъ, Рэмэзанэ икъэлэпчъэжъые шъэожъыитIу къыдэзэрэхы. Икъорылъф цIыкIухэр арых, тэтэжъым урамым дытехьэх. Бзыужъыем фэдэхэу зэIунэ яIэп, щхыпэр ренэу къя­кIу, чынэ чэрэгъоу уцухэрэп, тэтэжъыр агъэпшъэу мэхъу, ау ащ ынэгу зэ кIаплъи, зэращыгушIукIырэр къэпшIэн.

— Зэ шъубыяу, — атегыяхьы фэдэу зешIы, — рэхьатэу тыжъугъэгущыI, мы татэр нэIуасэ шъушIы, шъори зежъугъашI.

Нахь такъырыIом «Сэ сы Дамир», ыIуагъ, нахьыкIэм – «Расул».

— КIо, джахэр ары джы тызфыщыIэр, — IощхыпцIы Рэмэзанэ, етIанэ ареIо: чы цIыкIоу къэлэпчъэшхом дэжь щылъхэр къэшъухьых…

Сеплъышъ, сыщэгушIукIы, «шыкур» сэIо, лъфыгъэм лъфыгъэ къыпыхъожьымэ, ар лъэпкъыр, лIакъор лъызыгъэкIуатэрэр ары. Ащ фэдэ хъумэ лъачIэр пытэ, Джарымэкъо Рэмэзанэ тыфэлъэIон иджэныкъо машIо егъашIэм мыкIосэнэу.