Тилъэпкъэгъоу хымэ хэгъэгу щыпсэурэ пэпчъ ичIыгужъ къызэригъэзэ­жьы­рэ гъогур зэфэ­шъхьаф.

Зыхэм ящыIэныгъэ нэмыкI шъыпкъэу зэпырагъэзэнышъ, Кавказым къагъэзэжьынэу ра­хъухьэ, ар гъогу кIэкI, аущтэу къэкIожьыгъэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр макIэп. НэмыкI ушъхьагъу зиIэхэр ехъырэхъы­шэх, уахътэр зэпащы. Арэу щытми, нэмыкI шIыкIэм тетыми, ячIыгужъэу адыгэхэм ным фагъадэрэм иджэмакъэ нэбгырэ пэпчъ ытхьакIумэ ит.

2007-рэ илъэсым ибэдзэогъу маз. Джолан Iуашъхьэхэр...

1967-рэ илъэсым мэфих заоу щыкIуагъэм ыпэкIэ Сирием ха­хьэщтыгъэ чIыпIэм апэрэу кIуа­гъэх Адыгеим ит поселкэу Инэм икIэлэцIыкIу къэшъокIо ансамблэу «Нэфымрэ» гъэзетэу «Адыгэ макъэм» икорреспондентрэ. Мы Iуашъхьэхэм адыгэ къуаджэу атетыгъэхэм къакIэныгъэхэр зы сыхьаткIэ къэткIу­хьэгъагъэх. Ахэм анахь ины­гъэ­хэр Хушние, Мансура, Джусейза, Муйсие, Кунейтра, Саль­манийе, Айн-Зиуан. Сирием адыгэу исхэм яапэрэ кIэтхыкIыжьынэу 1935-рэ илъэсым щыIагъэм къызэригъэнэфэгъагъэмкIэ, Джолан икъоджэ 12-мэ Кавказ имухьаджырхэм ате­кIыгъэхэу унэгъо 1400-рэ ащы­псэущтыгъ. Мэфих заом ыпэкIэ тилъэпкъэгъоу мы чIыпIэм щы­сыгъэр нэбгырэ мин 16 фэдиз хъущтыгъ.

Непэ зыпари итыжьэп. Унэу зэхэкъутагъэхэм алъапсэхэм ащыщхэр, азэнэджапIэхэм ­ядэпкъ зырызхэр, къэхалъэу зэхэкIыхьагъэхэр олъэгъух. Израилэу зэо-зэпэуцужь кIэкIкIэ километрэ 70-рэ зикIыхьагъэу, 15 зишъомбгъогъэ чIыпIэр зы­штагъэр цIыфэу щыпсэущтыгъэ­хэм къызабгынэм, бульдозеркIэ ар зэригъэфэжьыгъагъ. Быслъы­мэн диныр зыщышъхьэIэ Сирием ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ кIожьыгъэхэм къагъэзэжьынэу агу къэмыкIыным пае унэхэри, чъыгхатэхэри, сэнэшъхьэшIапIэхэри чIым щизы ышIыгъэх.

… Къуаджэу Айн-Зиуан икъэ­халъэу пстэумэ ауж тыкъызщыуцугъэр шъофым ит. Кондэ зырызхэр олъэгъух, фэбэшхом ыгъэгъугъэ уцхэм гъучIычыр угу къагъэкIы. Шъыпкъэу къэсIон, уегъэщынэ… Тыдэ уплъагъэми, мыжъосынэу къашъхьэхэм атырагъэуцуагъэхэр ары плъэгъу­рэр. Мыщ хьадэгъур псэм щы­текIуагъ. Мыжъохэр зэрэшIы­гъэхэмкIи, шъоу зэрэгъэлагъэ­хэмкIи зэфэшъхьафых, нахьыбэхэм атетхагъэр къахэщы, ау арапыбзэр умышIэрэмэ пчъа­гъэхэм анэмыкI къыбгурыIорэп. Фэбэшху нахь мышIэми, тымыгуIэу къашъхьэ пэпчъ те­кIолIагъ. ЦIыкIу дэдэхэми уаIо­кIэ, ахэр бэ хъухэрэп, ау нэ­псыр къагъакIо…

— Джа Джолан тетыгъэ къуа­джэу Айн-Зиуан сыкъыщыхъугъ, — ыIуагъ къызхэкIыгъэхэр, ылъапсэ зэригъэгъотымэ шIоигъоу джырэблагъэ хы ШIуцIэ Iушъо Шапсыгъэм къэкIогъэгъэ илъэс 75-рэ зыныбжь Алаудин Абди. Ныбжьэу хэкIотагъэм ыпкъ къикIэу, ерагъэу ар макIо, ау щытми, къин пстэур къызэпичыным фэхьазыр.

Алаудин илIакъо итарихъ дэгъоу ешIэ. Ятэжъ ятэ Кавказ заом ыуж иунагъо игъусэу апэ Осмэн империем зэрифэгъа­гъэр, нэужым Сирием зэрэ­кIожьыгъагъэхэр, иIахьылхэм ашъхьэ къырыкIуагъэр зэкIэ хэзыгъэ имыIэу къеIуатэ. Зыгъэ­гумэкIырэ закъор илIакъо щыщ Кавказ къинагъэмэ ары.

— Сятэжъ ятэу Шапай лIа­къом къыхэкIыгъэ Сахьид Омар Резе кIэлэцIыкIуитIу, Абдирэ Бакиррэ, игъусэхэу хымэ хэ­гъэгу кIожьыгъагъэ, — ыIуагъ Алаудин. — Сятэжъ ыцIэкIэ сэ Абдир лъэкъуацIэу сштэжьыгъ. Джыри сыкIалэзэ летчик сы­хъунэу исхъухьэгъагъ. Ащ пае дзэ-воздушнэ академиеу Дамаск дэтыр къэсыухыгъ. Илъэс 42-рэ УIэшыгъэ КIуачIэхэм ястыгъ, старшэ лейтенантым щезгъажьи, генерал-лейтенантэу отставкэм сыкIуагъ. ЦIэ ыкIи тын зэфэшъхьафыбэ къысфагъэшъошагъ. Ахэм анахь шъхьаIэр Сирием идзэхэм я ЛIыхъужъыцIэр ары.

Алаудин Шапай километри 10-кIэ Дамаскэ пэчыжьэу щыт къэлэ цIыкIоу Дума щэпсэу. Отставкэм зыщыIэр бэшIагъэ. Унэгъо Iужъу иI, ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ пшъэшъибл зэдапIугъ.

— 1974-рэ илъэсым апэрэу Советскэ Союзым сыкъэкIо­гъагъ, — къыIуагъ ащ, иныдэлъ­фыбзэкIэ дэгъу дэдэу, урысы­бзэкIи къыбгурыIонэу гущы­Iэзэ. — СыкъызхэкIыгъэхэм ячIы­гужъ сыкъэкIонэу сыкI­эхъопсы­щтыгъ, ау сфэгъэхъущтыгъэп. Джы мары, сыныбжь хэ­кIотагъэу къыздэхъугъ. Арэу щытми, ар насыпыгъ. Ти Хэгъэ­гоу сыкъызхэкIыгъэ лIакъом щыщыбэхэм алъэгъунэу зыкIэ­хъо­псы­щтыгъэхэр бгъэшIэгъонэу дахэ. КъызэрэсIон гущыIэ къэзгъотырэп, ау мыр нэмыкI шъыпкъэу гъэпсыгъэ…

Алаудин ПсышIуапэ сыхьат заул ныIэп зэрэщыIагъэр. Гу­хэкI­ми, хы ШIуцIэ Iушъо Шапсыгъэ иIахьыл зыпари ригъота­гъэп. Шапай лъэкъуацIэр хы- ШIуцIэ Iушъом щыIэжьэп. Нэ­ужым ар Адыгеим, етIанэ Къэ­рэщэе-­Щэрджэсым, Къэбэртэе­Бэлъкъарым кIонэу щытыгъ.

ХьакIэр Адыгэ Хасэм иофис щыIагъ, ащ ипащэхэм аIукIагъ, адыгэ культурэм и Гупчи зэригъэлъэгъугъ. А уахътэм Шъачэрэ ТIопсэ районымрэ яныбжьыкIэхэр зэIузыгъэкIэгъэ фестивалэу «Родники» зыфиIорэр кIощтыгъ. Ащ ихьэкIэ гъэшIо­гъацIэр Алаудин къыфагъэ­шъошагъ.

ГукъэкIыжь фабэхэм ямыза­къоу, ялъэпкъ ижъыкIэ культурэу иIагъэр шIу зылъэгъурэ кIэлэцIыкIухэм ягуфэбэныгъи зыди­хьыжьыгъ. Иунагъо ригъэлъэ­гъун икъун зэриугъоигъэр ежьыми къыхигъэщыгъ. Кавказ ижь къа­бзэу къыщагъэр, шапсыгъэхэр гуфэбэныгъэшхо ахэлъэу зэрэпэгъокIыгъэхэр щэIэфэкIэ ыгу илъыщтых.

НЫБЭ Анзор.