Сыд фэдэрэ лъэхъани лIэужхэм ягъэсэныгъэ-пIуныгъэ анахь мэхьанэ зиIэхэм ащыщ.

ШIупэкIо Сарет кIэлэегъэджэ сэнэхьатым ищыIэныгъэ рипхыгъэу, зы мафэ рыкIэмыгъожьэу, фэшъыпкъэу илъэс 50-рэ рылэ­жьагъ. Непэ ар поселкэу Яблоновскэм щэпсэу (Шъаомэ яныс) илъэс 83-м ит.

Сарет 1940-рэ илъэсым Щынджые дэсыгъэхэ ШIупэкIо Мэдинэрэ Хьалимэтрэ яунагъо къихъухьагъ. Мэзибл нахь ымы­ныбжьэу ятэ Хэгъэгу зэошхом ащи, хэкIодагъ. Тыр зышъхьарымытыжь сабыир шъузабэу къэнэгъэ Хьалимэт ыпIугъ, ылэ­жьыгъ, ригъэджагъ.

Гурыт еджапIэр къызеухым Андырхъое Хъусен ыцIэ зыхьырэ кIэлэегъэджэ училищым чIахьи диплом плъыжькIэ къыухыгъ. Иапэрэ IофшIэн къуаджэу Щынджые ублэпIэ классхэмкIэ кIэлэегъаджэу щыригъэжьагъ. Iоф ышIэзэ кIэлэегъэджэ институтыри къыухыжьыгъ. Гъэпсэфыгъо уахътэр къэсыфэ поселкэу Яблоновскэм дэт гурыт еджапIэу N 5-м щылэжьагъ, ащ ыуж Яблоновскэ политехническэ колледжым илъэс 12-рэ Iоф щишIагъ. БэмышIэу ащ гущыIэгъу сыфэхъугъ.

— КIэлэегъэджэ сэнэ­хьа­тыр хэпхи, пкIуачIэ къехьыфэ урылэжьагъ, сыдэущтэу ап къыхэпхынэу хъугъа?

— Сигупсэхэр зэкIэ кIэлэ­егъэджагъэх, щысэ зытесхыщтыр багъэ. СыкъызхэкIыгъэ ШIупа­кIохэмкIэ сятэшыри, сятэшыпхъум ыпхъуи кIэлэегъэджагъэх, сыкъызхэхьэгъэ Шъаохэм, сипщ ышнахьыкIитIурэ ежь иунагъорэ кIэлэегъэджэ 12 къытхэкIыгъ. Сипщыкъоу Шъэо Рэщыдэ Адыге­им щызэлъашIэ, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медаль къыратыгъэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доцентэу Краснодар культурэмкIэ институтэу дэтым идеканэу илъэс 21-рэ Iоф ышIагъ. Синысэгъухэу Сарэрэ Маретрэ кIэлэегъэджагъэх. Сипщыкъо Мэдини ар исэнэхьатыгъ, директорыгъ. Сипщ ышнахьыкIэу Чэрымэ, ащ ишъхьэгъусэу Тэмарэ, ахэм ябынхэри, сэ си­пшъашъэу Разыети мы сэнэ­хьатыр къыхахыгъ. Сянэ ятэш на­хьыкIэ Египет щеджагъ, дэсыгъ, Iоф щишIагъ. Хьаджэ хъугъэу, кIэлакIэу къакIуи, «лIа­къом щыщ езгъэджэн амал» сиI зеIом, сятэжъ икIэлэ нахьыкIэу Хьаджмэт илъэситф нахь ымыныбжьэу ритыгъагъ ыкIи щыригъэджагъ.

— УиIофшIэн зэребгъэ­жьэгъагъэр угу къэкIы­жьа? КIэлэцIыкIухэм сыдэущтэу зыкъябгъэштагъа?

— Щынджые гурыт еджапIэм апэрэ илъэситIум сыщылэжьагъ, нэбгырэ 32-рэ исыгъ сикласс. Сянэшыпхъум дэжь сисыгъэти, нэбгырэ 12 фэдиз гъунэгъоу щысыгъэх, джахэр пчэдыжьырэ садэжь къакIохэти, зысэгъэхьазырыфэ къысажэхэти, чэтыжъые­хэм чэтыкъуртэр зэратеубгъуа­гъэм фэдэу сатеубгъуагъэу, сауж итыхэу еджапIэм тыкIощтыгъ. ШIу дэдэ салъэ­гъущтыгъ, сэри слъэгъущтыгъэх. Сакъыхэмыщэу сэри, сыцIыкIужъыеу ашыпхъунахьыжъым е япшъэшъэгъум фэдэу зэрэщытыгъэр дэгъоу сыгу къэ­кIыжьы.

Адыгэ кIэлэцIыкIухэр нахь зэгурыгъэIогъошIух. Зы чылэ къыдэкIыгъэхэу, зы хьаблэ къы­текIыгъэхэу бэ зы классым исыгъэр. Сыгу къэкIыжьы, кIэлэцIыкIу горэм буквэхэр ышIэу, ау еджакIэ езгъэшIэн сымы­лъэкIэу, «сыд есшIэщт?» сIозэ илъэсыкIэр къызэрэсыгъагъэр. Зыгъэпсэфыгъо уахътэм ты­къызекIыжьым, къеджэ. «Сыдэущтэу къыIэкIэхьагъ?» сIуи янэ сызеупчIым, адыгэ гъэзетыр ышти, ежь-ежьырэу зэпигъа­хъозэ къеджагъэу ыIуагъ. Джащ фэдэхэри къыхэкIыгъ апэрэ илъэсхэм.

ЗэкIэ езгъэджагъэхэм сафэраз! «Для этого стоило жить!» сIоуи къыхэкIыгъ бэрэ. Къыс­IукIэхэу, IаплI къысащэкIымэ, сэркIэ ар гопэшхо мэхъу.

— Адыгэ бзылъфыгъэм пшъэдэкIыжь ин ехьы: сабыйхэм япIун, ялэ­жьын, шъхьэгъусэр, унагъор… КIэлэегъаджэу улэжьэныр къиныгъэба?

— КIэлэегъаджэу улэжьэныр IэшIэхэп, еджапIэм Iоф зэрэщыпшIэрэр макIэ, сыхьатиплI ныIэп, ау укъызыкIожькIэ, уахътэр пфикъурэп урокхэм зафэбгъэхьазырыным пае. КIэлэеджа­кIохэр зэкIэ зэфэшъхьафых, унэгъо зырызмэ къарэкIых, ау о угукIэ укIэгушIоу, уфае зы­хъукIэ къыбдэмыхъун щыIэп. Сэ дэгъу дэдэу къыздеIагъ си­шъхьэгъусэ. Типшъэшъэжъые дэгъоу зэдэтпIугъ. ШIупэкIо Сарет илъэсыбэм Iоф зыдишIэгъэ ежь фэдэ кIэлэегъаджэхэм ныбджэгъуныгъэ джы къызнэсыгъэми адызэ­рехьэ. Хьалэщтэ Сулиетрэ Са­ретрэ зэпшъэшъэгъух, Iоф зэ­дашIагъ, зэщыгъупшэхэрэп, бэрэ зэIокIэх, зыщылэжьэгъэгъэхэ лъэхъанхэр, рагъэджэгъэ кIэлэеджакIохэр агу къагъэкIыжьых.

— Апэрэ мафэхэм къаще­гъэжьагъэу шъыпкъэныгъэ зы­хэлъэу, зиIофшIэн фэщагъэу, сабыйхэр шIу зылъэгъурэ кIэлэ­егъаджэу зэрэщытым, сыныбжьыкIагъ нахь мышIэми, гу лъы­стэгъагъ.

КIэлэегъэджэ на­хьыжъхэм нахь такIырыплъэу, ахэм яIоф зэрагъэпсырэм фэдэу тэри тшIы тшIоигъоу яурок­хэм тачIэсыщтыгъ, джаущтэу едгъэжьэгъагъ. БэкIаерэ Сарет­рэ сэрырэ гурыт еджапIэм Iоф щызэдэтшIагъэу МКъТУ-м иколледжэу Яблоновскэм дэтыр къызызэIуахым, адыгабзэр язгъэхьынэу къысэджагъэх. Ащи илъэс бэкIаерэ тыщызэдэлэ­жьагъ. Тиакъыл зэтефэу упчIэ­жьэгъу тызэфэхъущтми, тиIоф­шIэнкIи, тищыIакIэкIи джы къыз­нэсыгъэми тызэхахьэ. Сарет фэшъхьафэу джыри нэбгырэ зыхы-зыбл тыхъоу, кIэлэегъа­джэхэу бэрэ тызэIокIэ, зэщыщ шъыпкъэ тыхъугъэу тикъини, тихъяри зэдэтэIэты. ЦIыфхэм шIу алъэгъухэу, яшъыпкъагъэ, яцIыфыгъэ агъэлъапIэу, IэнэтIэ дэгъухэр яIэхэу ригъэджагъэхэм бэу ахэт, ахэр къылъэкIох шъхьэкIэфэныгъэшхо къыфашIы, — еIо Хьалэщтэ Сулиет.

Саретрэ ишъхьэгъусэу Исма­хьилэрэ кIэлэегъэджэ сэнэ­хьа­тым дакIоу унэгъо пытэ зэ­да­шIагъ, пшъэшъэ дахэ зэдапIугъ. Разиет Мамыйхэм яныс, янэрэ ятэрэ ялъагъо рыкIуагъ. УблэпIэ классхэмкIэ кIэлэегъаджэу ищытхъу аригъаIозэ, Яблоновскэм дэт гурыт еджапIэу N 5-м илъэс 30 хъугъэу Iоф щешIэ. ЩыIэныгъэр, идунай къэзгъэ­дэхэрэ пхъорэлъфхэри Сарет ыгъотыгъэх. Ахэм ягъэхъагъэ­хэмрэ Iофыгъо дахэу зэрахьэ­хэрэмрэ гухахъо ахегъуатэ, кIуачIэ къыраты.

— Сянэ кIэлэегъэджагъ. СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу сыгу рихьыщтыгъэ а IофшIэныр, сэри а сэнэхьатыр хэсхынэу хъугъэ. Сыдигъуи шэн-хэбзэ да­хэхэр къысхилъхьаным пы­лъыгъ, дисциплинэ схэлъэу сигъэсагъ, сэри джащ фэдэу сикIалэхэр сэпIух. Бэрэ ташъхьагъ итынэу, ипхъорэлъфхэм ясабыйхэр ригъэджэнхэу тыфай, — еIо ипшъашъэу Мамый Разиет.

ШIупэкIо Сарет насыпышIоу зелъытэжьы. ЫгукIэ къыхихыгъэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр ищыIэныгъэ щыригъогогъу. Ипшъашъи мы сэнэхьатыр къызэрэхихы­гъэм рэгушхо. Ипхъорэлъф на­хьыжъэу Салбый гурыт еджапIэр дышъэ медалькIэ къыухыгъ, Краснодар апшъэрэ гъэсэныгъэ щызэригъэгъотыгъ, диплом плъыжь къылэжьыгъэу энергетикэу Iоф ешIэ. Налбыйи гурыт еджапIэр дышъэ медалькIэ къыухи, ари университетым чIэхьагъ. Ахэм ягъэхъагъэхэм ащэгушIукIы, насыпыгъэу зыфелъэгъужьы.

Щытхъу хэлъэу иIофшIэн зэ­ригъэцэкIагъэр къаушыхьаты щытхъу тхылъэу иIэхэм. Ахэм ащыщэу «КIэлэегъэджэ IофшIэным иветеран» зыфиIорэ цIэ лъапIэр 1987-рэ илъэсым къыфагъэшъошагъ, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ и Щытхъу -тхылъ 2001-рэ илъэсым къыратыгъ.

Нэгъэрэкъо Саниет.