Щынагъо зыхэлъ зыгъэпсэфыкIэхэр зикIасэхэм апае «древонавтика» зыфаIорэр Адыгеим щаублагъ. Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэр бгъэ­фе­дэхэзэ чъыг къутамэхэм «къащыпкIухьаным» ащ уфегъасэ.

Гупчэу древонавтикэм дэлажьэрэр Мыекъопэ районым ит псэупIэу Новопрохладнэм щыI. ЗызыуплъэкIу зышIои­гъо­хэм афэшъхьафэу чъыгхэм яду­най лъагэ зышIогъэшIэгъонхэмкIи «зекIо лъагъор» гъэшIэгъоныщт.

Адыгеим древонавтикэм ­зыщезыгъэушъомбгъурэр ыкIи щыфэзыгъасэхэрэр Евгений Зен. БиологиемкIэ кIэлэегъа­джэм зы уахътэ горэм исыхьатхэр классым къычIихынхэшъ, чIыопсым щызэхищэнхэу ри­хъухьагъ ыкIи древонавтикэр ащ IэубытыпIэ ышIыгъ. Ащ пае чыжьэу кIонэуи ищыкIэгъагъэп, иунэу мэзым хэтым къызикIыкIэ, чъыгышхомэ ядунай къы­хэфэ, арыти, ахэр къызфигъэфедагъэх. КIэпсэ лъагъор зэрищэнхэ зылъэкIыщт чъыгхэр ыгъэнэфагъэх ыкIи чIыпIэм «дендрадомкIэ» еджагъ.

Евгений IэнатIэу иIэ пстэумэ афэшъхьафэуи арбарист. Чъыг­хэм, мэзым алъэплъэ, ищы­кIагъэмэ, къушъхьэдэкIоенымкIэ Iэмэ-псымэхэр къызфигъэфедэхэзэ чъыг шъхьапэми дэп­шыещт. Арбаристикэм ишIыкIэ­хэр ары чъыгдэкIоеным лъапсэ фэхъугъэр. Ары нахь мышIэми, ежь древонавтикэ закъомкIэ агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэри щыIэх. Ахэр Евгений фэдэхэм ежь-ежьырэу ашIых, ащыщхэри хъызмэтшIапIэхэм къыдагъэкIых.

«ГущыIэм пае, пстэумэ ана­хьыбэу дгъэфедэрэмэ ащыщ пращхэр. Къутамэм кIапсэр сы­дэущтэу ебдзыщта? Пра­щыщэр ащкIэ тэгъэфедэ. Ахэр цIыкIухэуи, кIэрахъом фэдэу инхэуи мэхъух. Метрищ зыкIы­хьэгъэ пращышхохэри тиIэх. ЧIыгум тытетэу чъыг лъэгэшхом тыдэкIоенэу тыфаемэ, ащкIэ кIапсэр дэтэдзыешъ, етэгъэубыты. Джащ фэдэу Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафэу, гъэшIэгъонэу бэ древонавтикэмкIэ дгъэфедэрэр», — къеIуатэ древонавтикэм фэ­­зыгъэсэхэрэ Евгений Зен.

Адыгеим зыщеушъомбгъу къодый шъхьаем, чъыг дэкIоеныр дунаим дэгъоу щызэлъашIэ. ДжырэкIэ Урысыеми ащ пылъ купхэр щыгъэпсыгъэх. Ахэр зэхахьэх, Iофтхьэбзэ гъэшIэгъон­хэр зэхащэх. Ахэм яшIуагъэкIэ древонавтикэм щыгъуазэхэм, ар шIу зылъэгъухэрэм япчъагъэ хахъо, сыда пIомэ чъыгхэм адэкIоеныр цIыф закъор арэп зифедэр, къэкIыхэрэмкIи ащ шIуагъэ хэлъ — чъыгхэм ямыгуаохэу, къутамэхэр амыцIыцIыхэу «ащызекIонхэм» фагъа­сэх, чIыопсыр шIу арагъэлъэгъу, фэсакъынхэм, къагъэгъунэным фапIух.

«Непэ чъыг тхьапша зэхакIыкIэрэр? Ащ пэшIуекIогъэнымкIэ древонавтикэр зы амалышхоу тэ тэлъытэ. КъытэуалIэу, тэ ти­шIыкIэхэмкIэ чъыгым дэдгъэ­кIуаехэрэр нэмыкI хъугъэхэу, зэхъокIыгъэхэу агъэзэжьы: чъыг­хэр нахь шIу алъэгъух, нахь къагурэIох. Анахь шъхьаIэр — чъыгым егоощт зекIуакIэхэр къахэфэжьхэрэп. Арышъ, сэ зэрэслъытэрэмкIэ, древонавтикэр зыгъэпсэфыкIэ амал къо­дыеп, чъыг къутамэхэм ядунай ухищэрэ закъоп, ахэр къэуухъу­мэнхэми уфепIу», — къыхе­гъэщы Евгений Зен.

Апэрэ дэкIоегъум уиамалхэр гъэсакIом еуплъэкIух, арышъ, пшъэрылъышхохэр къыпфигъэуцухэрэп, ыужкIи ащ фэдэ гухэ­лъыр пхырищырэп. Древонавтикэм анахьэу ынаIэ зытыригъэтрэр а уахътэм цIыфым фы­­зэшIокIыщтыр зыдишIэжьы­шъуныр, изэхашIэхэр ары. ГущыIэм пае, фэукIочIыщта метрипшIым дэкIоеныр, хьауми ащ ригъэхъущта?

Непэ Адыгеим къыщыкIырэ чъыгышхохэр Евгений зыкIы­шIогъэшIэгъонхэр адэпшыен къодыем паеп. Унэгъо проектэу «Кавказым ичъыгышхохэр» зыфиIорэм ар дэлажьэ. Анахь шъэджашъэу итхэр къыхегъэщых ыкIи ахэр еушэтых. АщкIэ ана­хьэу ынаIэ зытыригъэтырэр чъыгхэм аныбжь, яшъомб­гъуагъ, якъутамэхэр зэрэзэIукIхэрэр ыкIи ялъэгагъ. АужырэмкIэ Iэ­рыфэгъу дэдэ фэхъурэр древонавтикэм иамалхэр ары. Ащ ишIуагъэкIэ чъыг шъхьапэм нэс дэкIоешъу, илъэгагъэ егъэунэфышъу. Ушэтынхэр ышIынхэм пае чыжьэу IукIыгъэп. ИпсэупIэ къыпэIулъ мэзышхор къыкIу­хьагъ ыкIи Урысыем ичъыгы­шхохэр зыщытхыгъэ реестрэм заулэхэр хигъэхьанхэ ылъэ-кIыгъ. Аужырэ чъыгышхоу къы­хигъэщыгъэр псэупIэу Новопрохладнэм километри 10-кIэ пэчыжьэу къыщэкIы.

Ыгъэунэфыгъэ чъыгышхом метрэ 41-рэ илъэгагъ, метри 5-м ехъу ишъомбгъуагъ. Джырэ­кIэ Евгений ушэтынхэр лъи­гъэкIотэнхэ гухэлъ иI. Ащ пае чъыгышхуабэ къызщалъытэрэ Кавказ биосфернэ заповедни­кым зэзэгъыныгъэхэр дешIых ыкIи апэрэ дэкIыгъор къэкIо­рэгъэм иIэнэу мэгугъэ. Ащ нэс чъыг къутамэхэм «зекIо лъа­гъохэр» апхырызыщы зышIоигъохэм ар къяжэ. ЗэхэшIэ дахэу агъотыщтхэм ямызакъоу, чъыгышхохэм якъутамэхэм ядунай дахэ щагъэкIощт уахътэр гукъэ­кIыжь лъэшэу агу къызэринэ­жьыщтым ащ ицыхьэ телъ.

Анцокъо Ирин.