«Илъэсишъэм зэ къэхъу» зыфаIорэ цIыфхэм ар ащыщ. Шэуджэн Асхьад дунаим щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжь-агрохимик, профессор, биологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием иакадемик…

Асхьад гъэхъагъэу иIэхэр бэрэ къэп­пчъынхэ плъэкIыщт. Илъэс 40-у шIэныгъэм Iоф зыфишIэрэм къыкIоцI бгъэхалъхьэ ыкIи щытхъуцIэ инэу щыIэхэр зэкIэ къылэжьыгъэх пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. А пстэури къызыкIэкIуагъэр ищыIэныгъэ зэрипхыгъэ лэжьыгъэ лъэп­къыр — пынджыр ары.

1972-рэ илъэсым, дзэ къулыкъум къызекIыжьым, Пшызэ шъолъыр мэкъу- мэщымкIэ иапшъэрэ еджапIэ чIыгулэжьынымкIэ ифакультет чIэхьэ ыкIи пынджым епхыгъэу нахь шIэныгъэ куухэр зэригъэ­гъотынхэу еублэ. А лэжьыгъэр шIогъэшIэгъоныныр ицIыкIугъом, икъуаджэу Едэпсыкъуае щызэхэщэгъэгъэ колхозым дэIэпыIэнхэу кIэлэеджакIохэр пынджшIапIэхэм защэщтыгъэ лъэхъанхэм къащежьагъ.

«Ащ дэжьым пынджым изэрэщыт, зэрэгъэпсыгъэр, псы чIэгъым къызэрэщыкIырэр — пстэури сшIогъэшIэгъоныгъ. Колхозым илэжьакIохэм ар адыIутхыжьыщтыгъ, адызэпырыдгъазэщтыгъ. Сынэгу кIэтэу сыкъэхъугъ ыкIи апшъэрэ еджапIэм сызычIэхьэм ащ сыблэIэбыкIышъугъэп ыкIи шIэныгъэу зэзгъэгъотыгъэхэр сымыгъэхьаулыягъэхэу сэлъытэ. ПынджшIэным тишъо­лъыр зыщиушъом­бгъунымкIэ Iофышхо сшIагъэу сэлъытэ», — еIо академикэу Шэуджэн Асхьад.

Джыри еджэзэ Асхьад цIыф къызэрыкIоу зэрэщымытыр къэлъагъощтыгъ, илэгъумэ ар къахэщыщтыгъ. Пстэури шIогъэшIэгъонэу зэригъашIэщтыгъ, шIэныгъэхэм афэщэгъагъ, тхылъхэр икIасэхэу, псынкIэу цIыфхэр нэIуасэ ышIыхэу, бзэ къадигъотэу гъэпсыгъагъэ. Илъэс 50-кIэ узэкIэIэбэжьмэ мэкъумэщ институтым къыдычIэхьэгъагъэхэм ащ непэ ныбджэгъуныгъэ адыриI, ащыщхэри иIофшIэгъух.

— Ар дэгъоу еджэщтыгъэ къодыеп. Бэмэ афэмыдэу пстэури шIогъэшIэгъоныщтыгъ. Ащ кIэ­лэегъаджэхэми гу лъатэщтыгъ, къалъэгъущтыгъ. Ари зэре­джэщтыгъэм паеп, гугъэпIэшIухэр къызэритырэр къыхагъэщыщтыгъ. Ащ гу лъымы­тэнэуи щытыгъэп, — къытфеIуатэ Шэуджэн Асхьад де­джагъэу ыкIи иIофшIэгъоу Татьяна Бондаревам.

— 1972-рэ илъэсым мэкъумэщ институтым тызэдычIэхьэгъагъ. Къулыкъу ужым къэкIожьыгъэу дзэкIолI шъуашэри щыгъэу къэкIогъагъ. Ащ дэжьым гу лъыстэгъагъ. Апэ гу зылъыстэгъагъэр ынэ шIуцIэхэр ары. Уинэплъэгъу зыфащэу гъэшIэгъоныгъэх. Джа уахътэм къыщегъэжьагъэу тызэныбджэгъу. Еджэн ужым тызэпэIапчъэуи хъугъэ, ау ныбджэгъуныгъэр дгъэкIодыгъэп ыкIи чIэтынэщтэп, — еIо Асхьад ишъэогъоу Евгений Алексеевым.

Мэкъумэщ институтыр Асхьад къызеухым, а лъэхъаным зэрэхэбзагъэу, Iоф зыщишIэщт чIыпIэр фагъэнафэ, Тульскэ хэкум агъакIо. 1977 — 1980-рэ илъэсхэм совхозэу «Дубрава» зыфиIорэм иагроном шъхьаIэу щэлажьэ. Ащ ыуж ихэку къегъэзэжьышъ, совхозэу «Путь Ильича» зыцIэщтыгъэм Iоф щешIэ. ИшIэныгъэлэжь гъогу 1981-рэ илъэсым еублэ. А лъэхъа­ным пынджым икъэгъэкIынкIэ къэралыгъо институтым аспирантэу чIэхьажьы ыкIи шIэныгъэхэмкIэ IофышIэ анахьыкIэм къыщегъэжьагъэу докторыцIэм нэсыфэ чанэу Iоф ешIэ. 2014-рэ илъэсым мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием иакадемикыцIэр къегъэшъыпкъэ­жьы. Непэ академикыцIэр адыгэ лъэп­къым­кIэ зыхьырэр Шэуджэн Асхьад закъу. А пстэумэ адакIоу IэнэтIэ зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъэх, ащыщхэр джыри лъегъэкIуатэх: пынджымкIэ урысые шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым щэлажьэ, 2002-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу Пшызэ мэкъумэщ институтэу И. Т. Трубилиным ыцIэ зыхьырэм агрохимиемкIэ икафедрэ ипащ.

ШIэныгъэлэжь-агрохимикэу зэрэщытым къыхэкIэу Асхьад лъэныкъо шъхьаIэу иушэтынхэм къызэлъаубытырэр агрохимиер, чIыгум изэгъэшIэн, къэкIыхэрэм ягъэпсыкI (яфизиологие). ПстэумкIи шIэныгъэ IофшIэгъэ 1400-м нахьыбэ ащ икъэлэмыпэ къычIэкIыгъ, еджакIохэм апае тхылъхэри, IэпыIэгъухэри иIофшIагъэхэм къахеубытэх.. Ахэм ащыщхэр Урысыем имызакъоу, гъунэгъу къэралыгъохэм яаграрнэ еджапIэхэм япрограммэхэми ахагъэхьагъэх. Пынджым икъэгъэкIын, илэжьын, икъыдэгъэкIыжьын ешIушIэгъэнымкIэ екIолIэкIэ зэфэшъхьа­фэу, ушэтынэу ышIыгъэхэр къэзыушыхьатрэ патент 30-м нахьыбэ академикым иI. Иушэтынхэр лъапсэ зыфэхъугъэ шIыкIэхэр агъэфедэхэзэ Пшызэ шъо­лъыр ыкIи Адыгеим япынджлэжьхэм Iоф ашIэ.

Асхьад тхылъхэр икъэлэмыпэ къызэрэчIэкIхэрэм имызакъоу, еджэнри икIас, библиотекэ бай зэригъэуIугъ. Непэ ащ тхылъ мин 30-м нахьыбэ академикым къыщелъытэ. Анахь шIолъапIэу ахэм къахигъэщыхэрэм ащыщ машинэ къырищэфынэу ятэ къыритыгъэгъэ ахъщэмкIэ къызIэкIигъэхьэгъэгъэ тхылъэу «Жизнь растений» зыфиIорэр. Илъэс 50 хъугъэу ащ ишIэныгъэ гъогу къыдекIу.

— Мэкъумэщ институтыр къэ­сыухыгъэу Тульскэ хэкум Iоф щысшIэнэу сагъакIо зэ­хъум, «Автомобиль горэ зэгъэгъот» ыIуи сятэ сомэ миниплI къыситыгъагъ. Шъхьаем, тхылъщапIэ горэм сызычIа­хьэм, къэкIы­хэрэм афэгъэхьыгъэ тхылъыр IахьитIу хъоу сапэ къифагъ. Ащ сыблэкIы­шъугъэп. Ахъщэр зэкIэ ахэм апэIухьагъ. Сыкъэ­кIожьи къэсщэфыгъэр сятэ зелъэгъум, ыгъэ­шIэгъуагъ. Ау «Хъугъэ, уищыIэныгъэкIэ къыпфэфе­дэнкIи мэхъу» къысиIо­гъагъ, — ыгу къэ­кIыжьы Шэуджэн Асхьад.

КъызэрэнэфагъэмкIэ, ятэ хэукъуагъэп — къэкIыхэрэр, нахь тэрэзэу къэ­пIон хъумэ, ахэм языр — пынджыр ищыIэныгъэ хэпчын умылъэкIыщт Iахь хъугъэ. Мы лэжьыгъэ лъэпкъым ылъэныкъокIэ ушэтын пчъагъэу ышIыгъэхэм афэшъхьафэу Адыгеими ащ икъэгъэкIын зыщегъэушъомбгъугъэнми иIахьышIу хилъхьагъ. 2005-рэ илъэсым, Асхьад игукъэкIкIэ, пынджымкIэ Адыгеим шIэныгъэ-ушэтыпIэ Гупчэ щагъэпсыгъ ыкIи ащ иамалкIэ псым къыщыкIырэ лэжьыгъэм игъорыгъозэ ятIонэрэ щыIэныгъэ егъоты, пынджшIапIэхэм язэтегъэуцо­жьын аублэжьы.

— Тыгъургъой щегъэжьагъэу Яблоновскэм нэсэу щагъэпсыгъэ пынджшIапIэхэр зэкIэ чIадзы­жьыгъагъэх а лъэхъаным. Абинскэ районым ащ дэжьым сыщылажьэщтыгъ. «КъэкIожьи, тызэдэгъэлажь» ыIозэ, сауж имыкIэу сыкъыщэжьи, республикэ правительствэм иунашъуи къытхэлъэу IофшIэныр тыублэгъагъ. Апэрэм къиныгъэ. Чылапхъэри чIыфэу къа­Iытхыщтыгъ, лэжьыгъэ центнер 30 — 40-р къитхыжьыщтыгъ. Ащ дэжьым ар дэгъоу тлъытэщтыгъэмэ, джы центнер 70-рэ тэугъоижьы. Ащи имызакъоу, пынджым икъэгъэ­кIынкIэ институтым тыкIыгъоу тичылапхъэхэр тиIэнхэу тшIыгъэ. «Фыщтрэ» «Чиби­кIэрэ» ахэм тяджагъ ыкIи дэгъоу зыкъагъэлъэгъуагъ, бэ къа­кIэупчIэрэр. А зэкIэри Шэуджэн Асхьад ихьатыр, — тыщегъэгъуазэ профессорэу, Асхьад иныбджэгъоу Хъу­рымэ Хьазрэт.

Непэ пынджлэжьынымкIэ Гупчэр ушэтыпIэ закъоу щытэп, Пшызэ мэкъу­мэщ институтым щеджэхэрэм практическэ десэхэр щахьых, ащи имызакъоу, анахь чанэу зыкъэзыгъэлъагъохэрэми лэжьэпIэ чIыпIэ афэхъу. Ари Асхьад ихьатыр. Аужырэ илъэс 20-м апшъэрэ еджапIэм агрохимиемкIэ икафедрэ ипащэу ар мэлажьэ.

ЕджапIэр къызиухыгъэм илъэс 30 фэдиз тешIэжьыгъэу Асхьад ащ ыгъэзэжьыгъ. Илъэс 50-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, ежь къызычIахьэм зэрэщытыгъэу, непи институтым мэхьанэшхо иI. Ар зихьатырыр пстэуми апэу лъэгэпIэ инхэм анэсыгъэхэу, хэшIыкIышхо яIоф фыряIэу щылэжьэрэ кIэлэегъаджэхэр ары. Шэу­джэн Асхьади ахэм ащыщ. Жьы кIэт, псынкIэ, IофшIэкIошху, пстэуми бзэ къадегъоты — ары зэкIэми зэрашIэрэр Шэуджэн Асхьад. ШIэныгъэхэмкIэ адэгощэнэу, IэпыIэгъу афэхъунэу зэрикIасэм фэдэу, ахэр зишэн цIыфхэмкIэ ежьыри зыкъеухъурэи. Непэ ар магистрэ Iоф­шIэгъэ 35-м, докторскэ ушэтыни 10-м ехъум, кандидат ушэтын 40 фэдизмэ ягъэхьазырынкIэ IэпыIэгъу афэхъу, ежь иIофшIэн лъызыгъэкIотэщт кIэлэеджэкIо 60-м нахьыбэ ыгъэсагъ.

Къыхэгъэщэгъэн фае, шIэныгъэ Iоф­шIагъэхэм анэмыкIэу публицистическэ тхылъхэми ар адэлажьэ. Иныбджэгъу­хэм, икIэлэегъэджагъэхэм, илъэпкъ, ежь ищы­Iэныгъэ гъогу афэгъэхьыгъэхэр къыдигъэкIыгъэх. Мы илъэсым кIэу къы­хиутыгъэхэм ащыщ илъэпкъ фэгъэхьыгъэ тхылъхэу «Адыгэхэр» зыфиIорэр. Тхылъхэм Шэуджэн Асхьад илъэс 30-рэ адэлэжьагъ. Апэрэ нэкIубгъохэр 1992-м ыублэгъагъэх. А илъэсхэм къакIоцI иIоф­шIэн шъхьаIэ дыкIыгъоу лъэпкъым итарихъ щыщ пычыгъохэр зэригъэуI­угъэх, хъарзынэщхэм къахихыгъэх. Хэутыныр зимыкIасэу, джы къызнэсыгъэм къэлэмкIэ Iоф зышIэрэ шIэныгъэлэжьым илъэ­сипшI пчъагъэм Iахь-Iахьэу ыугъоигъэ иIэпэрытххэр пхъонтиймэ адиз хъугъагъэ.Тхылъым изэгъэфэн Iоф дешIэфэ ащ щыщ пычыгъохэр гъэзетхэм, журналхэм къахиутыгъэх, джы зэгъэфагъэу, энциклопедическэ нэшанэ хэлъэу тхылъ инитIур къыдигъэкIыгъ. Адыгэр къыз­хэкIыгъэм, чIыналъэу зэлъиубытыщтыгъэм къащыублагъэу непэрэ мафэм нэсыжьэу ахэм къыраIотыкIы.

Непэ Асхьад пстэухэмкIэ щысэте­хыпI, ыпэрапшIэу икъорэлъфхэмкIэ. Ахэр бэрэ иIофшIагъэхэм ягъэхьазырын хегъэла­жьэх, тыжъым игъогу рыкIонэу файи къахэкIыгъ. Щытхъу пылъэу, зэрифэшъуа­шэу ищыIэныгъэ гъогу къыкIунышъ, ихэгъэгу, илъэпкъ афишIагъэмкIэ лъэуж дахэ къыгъэнэныр Шэуджэн Асхьад фызэшIокIыгъ. Iофэу ышIэрэм сыдигъуи фэшъыпкъагъ ыкIи ар ыхъожьыщтэп. Ары ыкIи иIофшIэн тапэкIи зыкIылъигъэ­кIотэщтыр. ИщыIэныгъэ ия 70-рэ илъэсэу мыгъэ хигъэунэфыкIырэри кIэ горэм иублапIэу Асхьад елъытэ, ащ инэкIубгъуакIэхэр нэмыкI тхылъэу къыхиутыщтым дэхьащтых.

Анцокъо Ирин.